Ямар нэг шалтгааны улмаас гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөн сулрах юм уу эсвэл хэт ихсэх, бүр саатах зэргээс үүдэн тухайн хэсгийн зам бөглөрөх, мушгирч ороолдон зангидагдах байдлаар доторхи шингэн, ялгадас гадагшлахгүй байхыг гэдэсний түгжрэл гэнэ. Олон шалтгаантай ч цөөнгүй тохиолдох хэлбэр нь гэдэсний наалданги байдаг. Наалданги нь хэвлийн хөндийд хийгдсэн мэс ажилбараас голдуу үүсэлтэй байдаг ч нарийн гэдэс шархлан үрэвсэж орчиндоо наалдсанаас, хэвлийг нэвтэлсэн шархнаас, тэр ч байтугай яс, шилний хэлтэрхий зэрэг үзүүртэй зүйл залгиж тэр нь гэдэсний ханыг цоолсны дараа сэмж, гялтан хальс зэргийн аль нэг цоорсон хэсгийг таглан наалдсанаас шалтгаалах нь бий. Голдуу загасны яс, зүү, хадаас залгисны дараа гэдэсний аль нэг хэсгээр цоолж хэвлий рүү нэвт нүх гардаг. Энэ тохиолдолд хүний биеийн өөрийгөө хамгаалах зохицуулалтаар сэмж гулсан очиж цоорсон хэсгийг тагладаг. Сэмж угаасаа ийм хамгаалах үүрэгтэй эрхтэн мөн. Сайн таглагдсан бол зовиур мэдэгдэлгүй илаарших нь бий. Ийм хүн их өлсөж байгаад гэнэт их идэх, эсвэл гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөн түргэсэх үйлчилгээ бүхий эм, хүнс хэргэлэх, ийм төрлийн өвчнөөр өвдсөн үед татаж наалдсан сэмж гэдэсний чөлөөтэй хөдөлгөөний явцад ороолдон түгжирч болно. Түгжрэл үүссэн шалтгаанаар нь механик буюу тодорхой саад тогтгороос хамааралтай түгжрэл, гэдэсний хөдөлгөөний байдлаас хамааралтай буюу динамик түгжрэл гэж хоёр ангилдаг. Энэ нь эмчилгээний арга хэлбэрээ сонгох ач холбогдолтой оношлогооны төрөл юм. Механик түгжрэлийн үндсэн шалтгаан нь наалданги байхаас гадна гэдэсний хялгасан болон туузан хорхой, хатсан өтгөн, гэдсэнд орсон хойноо хөөж томордог хивэг, ургамал их идсэн, хавдар, албаар болон санамсаргүй залгисан овор ихтэй зүйлс зэрэг юу ч байж болно.
Тэрчлэн хэвлийн хөндийн эрхтний томорсон хавдар тодорхой хэсгийг дарснаас шалтгаалах нь ч бий. Харин динамик буюу хөдөлгөөний саатлаас шалтгаалсан түгжрэл нь мэдрэлийн нөлөөлөлтэй байдаг гэж ойлгож болно. Гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг сулруулах төрлийн эм их хэрэглэсэн, нуруу нугасны гэмтэл авсан, эсвэл гүрвэлзэх хөдөлгөөнд нөлөөлөх өөр өвчний хүндрэл байдлаар илэрч болдог. Гэдэс түгжирсэн шинж тэмдэг нь гэдэс дүүрэх байдлаар эхлэнэ. Доошоо өтгөн гарахгүй байснаа улмаар хий гарах унгахаа болино. Гэдэс дүүрэх тутам хэвлийгээр тэлж өвдөх ба сүүлдээ шээс гарах нь муудаж үүнээс улбаалан хордлогын шинж гүнзгийрдэг. Гэдэсийг чагнаж үзвэл гүрвэлзэх хөдөлгөөн сонсогдохоо больж үе үе ус дуслах мэт чимээ сонсогдох нь нилээд хүндэрсний шинж мөн. Хэвлийг дарж үзвэл хөндүүр, тогшиж үзвэл хэнгэрэг дэлсэх мэт хөндий дуутай болдог. Түгжрэл дээр хэсэгт байгаа бол огиулж бөөлжих ба хүндэрсэн үед эвгүй үнэртэй өтгөн мэт шингэн амаар гарах нь бий. Ямар хэлбэрээр түгжирснээс хамааран хүндрэл болон эмчилгээний тактик өөр байдаг.
Хэрвээ нарийн гэдэс орооцолдон зангирсан, их хөвчирч татагдсан, хавдар мэтээр дарагдсан зэрэг тохиолдолд мэс засал яаралтай хийх нь үр дүнтэй. Ийм түгжрэл хоёр цагаас дээш үргэлжилсэн бол дарагдсан, хавчигдсан, орооцолдсон гэдэс үхжиж эхлэх учир гэдсийн тайрч залгахаас өөр аргагүй болдог.
Ер нь гэдэс түгжирсэн шинж анзаарагдвал даруй эмч дуудах хэрэгтэй. Жин тавих, гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг дэмжих эм, туулга өгөх нь хүндрүүлэх магадлалтай. Харин эмч үзээд механик түгжрэл биш гэж үзвэл дээрх арга хэмжээг авснаар илааршиж болно. Их өлссөн хүнд гэнэт их хоол идүүлэх нь түгжрэх аюултайг анхаарах нь зүйтэй. Хэвлийн хөндийн эрхтэнд мэс засал хийлгэсэн хүн гам сайн барих ба эмчийн зөвөлгөөг дагахгүй бол аажимдаа хэдэн жилийн дараа ч магадгүй наалданги үүсч, түгжрэх магадлал өндөр бодлог юм. Хоол хүнсээ тохируулах, архи тамхинаас татгалзах, биеийн хөдөлгөөний дасгал сайн хийх нь үр дүнтэй.
Олхонууд ШААБАР
