Төв Азийн эртний худалдаа, соёлын томоохон төвүүдийн нэг болох Алмалыг хотоос шинээр илэрсэн гэх энэхүү жижигхэн алтан зоос нь Монголын эзэнт гүрний үеийн мөнгөн тэмдэгтийн түүхэнд онцгой сонирхол татах олдворын нэг болоод байна.
Гарын өндөгний хэмжээтэй энэхүү зоос нь дундад зууны исламын ертөнц болон Монголын эзэнт гүрний үед өргөн хэрэглэгдэж байсан алхдан цохиж үйлдвэрлэсэн зоосны хэв шинжийг агуулжээ. Ирмэг нь жигд бус, хоёр талдаа араб бичээс бүхий энэ төрлийн зооснууд XIII–XIV зууны үед Чингис хааны үр садын байгуулсан улсуудын нутагт өргөн тархсан байдаг.
Алмалыг буюу Алмалиг хот нь өнөөгийн БНХАУ-ын Шинжаан дахь Илийн хөндий орчимд оршиж байсан бөгөөд XIII зуунд Чагадайн улсын хамгийн чухал төвүүдийн нэг байв. Түүхэн сурвалжуудад энэ хотыг Чингис хааны хоёрдугаар хүү Чагадайн(Цагаадай) эзэмшлийн улсын нийслэлүүдийн нэг байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Монголын эзэнт гүрэн Евразийг дамнасан аварга худалдааны сүлжээ байгуулснаар зоос үйлдвэрлэл урьд өмнөхөөс эрчимтэй хөгжсөн юм. Самарканд, Бухар, Отрар, Алмалыг зэрэг хотуудад Монголын хаадын нэр, цол, исламын шашны томьёолол, он сар бүхий алт, мөнгө, хүрэл зоос олноор цутгагдаж байжээ.
Алмалыгаас өмнө Чагадай хаан, Барак хаан, Есөнтөмөр хаан зэрэг захирагчдын нэртэй зооснууд олдож байсан бөгөөд тэдгээр нь бүгд араб бичигтэй, жигд бус дугуй хэлбэртэй, алхдан үйлдвэрлэсэн байдаг.
Гэхдээ энэхүү шинэ олдворыг яг ямар хааны үед хамаарахыг одоогоор зурагнаас дангаар нь тогтоох боломжгүй юм. Бичээсийн хэсэг нь элэгдэж, зарим тэмдэгт бүдгэрсэн тул мэргэжлийн нумизматик судалгаа шаардлагатай хэвээр байна.
Хэрэв хааны нэр, цутгасан он сар, эсвэл “ал-Малиг” буюу Алмалыг хотын нэрийг бүрэн уншиж чадвал зоосны гарал үүсэл, он цагийг илүү нарийвчлалтай тогтоох боломжтой.
Монголын эзэнт гүрний үеийн алтан динарууд маш ховор тохиолддог. Өнөөдөр дэлхийн томоохон музей, хувийн цуглуулгад хадгалагдаж буй Чингис хаан, Өгэдэй хаан болон Чагадайн улсын үеийн алтан зооснууд нь олон улсын дуудлага худалдаанд өндөр үнээр үнэлэгддэг байна.
Хэрэв энэхүү олдвор үнэхээр алтаар хийгдсэн бөгөөд Алмалыг хотын цутгалт болох нь батлагдвал энэ нь Монголын эзэнт гүрний эдийн засаг, худалдаа, төрийн эрх мэдлийн бодит гэрч болох үнэт түүхэн өв юм.
Найман зууны өмнө Торгоны замын худалдаачдын гар дамжин аялж байсан энэ жижигхэн алтан зоос өнөөдөр Монголын эзэнт гүрний сүр хүч, дэлхийн түүхэнд үлдээсэн ул мөрийг дахин сануулж байна. ✨🏇🪙
Жижигхэн хэмжээтэй ч энэ зоосонд Чингис хааны байгуулсан их гүрний худалдаа, төр, соёлын түүх бүхэлдээ шингэн үлджээ.
