Зүүнгар нутгаар аялан явахдаа хүмүүсийнх нь яриаг сонсоход нэг л содон өнгө аяс мэдрэгдэж байлаа. Эхэндээ нутгийн аялга, хэллэгийн онцлог биз гэж бодсон ч удалгүй тэр нь зүгээр нэг аялга биш, харин ёс заншилтай холбоотой тусгай үг хэллэг болохыг анзаарсан юм. Тэр нутгийн монголчуудын дунд бэрийн хэл хэмээх өвөрмөц уламжлал өнөө хүртэл хадгалагдан үлджээ. Энэхүү бэрийн хэлийг цээрийн хэл хэмээн нэрлэх нь бий.
Учир нь бэр хүн хадам аав, ээжийнхээ нэрийг шууд хэлэхээс цээрлэн, эерүүлэн нэрлэдэг ёстой. Зөвхөн хадам эцэг эх төдийгүй, бэрэлж очсон талынхаа ахмад настнууд, өвөг дээдсийн нэрийг ч адилхан цээрлэн хэлдэг заншилтай юм байна. Энэ нь энгийн нэг хэл ярианы өөрчлөлт бус, харин ах зах, ёс журмыг эрхэмлэсэн нарийн дэг жаяг ажээ.
Айлын бэр болж очиход хадмууд нь түүнд шинэ нэр хайрлаж, улмаар бүсгүй хүн бэрийн хэл сурч эхэлдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн нэр нь төдийгүй өдөр тутмын хэл яриа нь хүртэл тухайн айлын ёс заншилд нийцэн өөрчлөгддөг аж.
Бэрийн хэлнээс цөөн жишээ татвал:
Цагаан — гилаан
Шар — ангир
Хөх — энхэр
Мах — хотаан ам
Дал — хавтгай яс
Ботго — бойвго
Бяруу — болтрого
Иш — бариул
гэх мэтээр олон үгийг эерүүлэн хэлдэг аж.
Олон үг ийнхүү цээрийн тусгай хэлбэртэй байдаг бөгөөд заримыг нь сонсоход урьд өмнө огт сонсож байгаагүй шинэ үг мэт, зарим нь бүр эрт баларын монгол хэлний үг мэт санагдана. Үүнийг хэл шинжлэл, угсаатны зүйн үүднээс нарийвчлан судалбал сонирхолтой баримт олон илрэх нь дамжиггүй.
Цээрийн хэл зөвхөн бэрийн хэлээр хязгаарлагдах зүйл биш болов уу гэсэн бодол тэр үед надад төрсөн юм. Учир нь Өвөр Монголын эрдэмтэн Хорвоо гуайн нэгэн номын тухай Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын эрдэмтэн, доктор С.Баттулга гуайгаас сонсож билээ.
Тэр номд Хүннүгийн үеэс уламжилсан хэл яриа цаг хугацааны уртад хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж, эерүүлэн нэрлэх заншилтай холбогдсоныг олон баримтаар өгүүлсэн байдаг.
Эрт үед аливаа хүн тэнгэрт халихад нэрийг нь шууд хэлэхээс цээрлэн, эерүүлэн нэрлэдэг байжээ. Үүнтэй адил мөхсөн төр улс, хаад ноёдын нэрийг ч өөрөөр нэрлэн түүхэнд үлдээдэг байсан тухай дурдсан нь миний анхаарлыг татсан юм. Хэрэв үнэхээр тийм байсан бол бидний мэдэх зарим түүхэн нэрс анхны хэлбэрээрээ бус, цээрлэн эерүүлсэн нэрээр уламжлагдсан байх боломжтойг үгүйсгэх аргагүй.
Зүүнгарын монголчуудын дунд хадгалагдан үлдсэн бэрийн хэл, дээрх судалгаанд дурдсан цээрийн хэл хоёр хоорондоо холбоотой мэт санагдсан. Нүүдэлчдийн амьдралд үг хэл гэдэг зүгээр нэг дуу авиа бус, харин хүндэтгэл, ёс заншил, дэг жаягийн илэрхийлэл байсныг эндээс тодхон харж болно.
Монголчууд үгийг хүртэл цээрлэж, эерүүлж, амьдралдаа тааруулан хэрэглэж иржээ. Хэл гэдэг зөвхөн харилцах хэрэгсэл бус, харин ард түмний дотоод ёс суртахуун, харилцааны соёл, түүхэн ой санамжийг тээж явдаг амьд өв аж.
Зүүнгарын нутгийн айлуудаар орж, цай уун, хууч хөөрөх зуур сонсогдох зарим үг нь эртний домгийн хэл мэт санагдана. Тэр үг бүхэнд ах захын ёс, гүн хүндлэл, эмээх сэтгэл, энэрэл хайр, нүүдэлчдийн амьдралын ухаан шингэн үлджээ.
Магадгүй хэл гэдэг ном судраас илүү хүмүүсийн амнаас ам дамжин үеэс үед уламжлагддаг амьд өв биз ээ. Тийм ч учраас Зүүнгар нутагт эртний ёс заншлын амьсгал тасраагүй бөгөөд монгол хэлний эртний өв өдгөө ч амьдарсаар буй мэт санагдаж байлаа.
«Зүүнгарын тэмдэглэл» номоос
