Олон мянган жилийн өмнөөс Монголчуудын зонхилох отог омгийн эртний шүтээн болж ирсэн домгийн амьтад байдаг. Тэдгээр нь эгэлгүй 4 хүчтэн буюу Луу, Хангарьд, Яст мэлхий, ганц эвэрт амьтад юм. Түүний дотор Луу нь Хүннү гүрний төрийн шүтээн болж туганд нь сүлд болон залагдаж, нийслэл хот нь хүртэл “Луут” хэмээн нэрлэгдсэн.
Хожим луу нь хүчирхэг нүүдэлчдийн байгуулсан гүрнүүд болох Цин, Тан, Хятан, Чин зэрэг улсаар дамжин уугуул эзэд болох Хөх Монголчууд биднээс холдон оджээ.
Монголын эзэнт гүрний нэгэн жижигхэн овог байсан Тунгус гаралтай Зүрчид нар Манж гүрэн байгуулаад Хөх монголчуудын анхны шүтээн “луу”-г төрийнхөө шүтээнээр өргөмжилсөн. Манж нар Монголын бүх нутаг даяар нэгжлэг хийж ЛУУГ бэлгэдсэн бүхнийг хураан авч устгасан түүх байдаг аж.
Анх Монголчуудын Морин хуур хөгжим хүртэл “Луу” толгойтой байсан билээ. Монголчуудын эртний гэрэлт хөшөөдийн суурь болсон чулуун Яст мэлхийн толгойг хүртэл “Луун” дүрслэлээр хийдэг байсныг Зүрчидийн хааны зарлигаар эвдэж хэмхлэн хоригложээ.
Лууг хөх тэнгэр болоод хөрст газрын амьтан гэж Дорно дахинд үздэг ба дүрслэхдээ амаа ангайлган, хэлээ гарган хүрхэрч буй байдлаар дүрсэлдэг. Хубилай сэцэн хаан Монгол Луу сийлүүлсэн бөгөөд хэрхэвч Хятад лууг сийлүүлэхгүй нь ойлгомжтой хэмээн үздэг.
Ганц эвэр нь үзүүртээ салаалсан байдалтай, амаа хагас ангайсан, дөрвөн хөлтэй, хөл бүр нь таван хумстайгаар дүрслэгдсэн байдаг.
Хүннү нарын үед Лууг таван хумстайгаар дүрсэлдэг байсан нь Хөх монголчуудын шүтээн Луугийн дүрслэлийн гол шинжүүдийн нэг аж. Үүнээс үзвэл, ганц эвэрт луу нь Хүннү-гийн Шанью нараас Хубилай сэцэн хааны үе хүртэл уламжилжээ.
Ганц эвэрт Луу нь Монголчуудын шүтээн гэдгийг нотолж болохоор олон чухал баримт Монголын газрын хөрсөн дороос ч, газрын хөрсөн дээр ч малтлага судалгаагаар гарч ирж байгаа юм.
Гол модны Хүннүгийн хаадын булшнаас духан дээрээ ганц эвэртэй гөрөөс бүхий чимэглэл нь алт мөнгө, шавраар хийсэн олон тоогоор гарч ирсэн бол Жавхлант хайрханы хадны зураг дээр ганц эвэрт морийг дүрсэлсэн байдаг.Монголчууд шүтээн амьтадаа ганц эвэртэйгээр дүрсэлж, элдэв домог үлгэрт мөнхөлдөг байжээ. Тэгхээр духан дээрээ ганц эвэрт Луу нь Хөх Монголчуудын шүтээн яах аргагүй мөн ажээ.
Ч.Буянбадрахын эмхэтгэлээс
