Хангайбаатар: Хэтэрхий халуун зүйл, спирт өндөртэй дарс зэрэг нь улаан хоолойг шархлуулдаг

Өвөр Монголын Монгол анагаах ухааны салбар дахь нэр хүндтэй эмч Хангайбаатартай ярилцлаа.

$\"\"$

Хангайбаатар гуайн аав нь Хянган аймгийн Хорчин Баруун гарын өмнөд хошууны уугуул, 1954 онд хүү Хангайбаатарыгаа төрдөг жил Өвөр Монголын Багшийн Их Сургуульд элсэн орж, төгсөхдөө сургуульдаа үлдэж багшилснаар Хангайбаатар Хөххотод өссөн байна. \”Өвөр Монголын гарамгай эрдэмтэн”, \”Өвөр Монголын \”5.1” хөдөлмөрийн шагналтан” зэрэг өргөмжлөлтэй Хангайбаатар эмч одоо Өвөр Монголын Олон Улсын Монгол Эмнэлгийн Хорооны Цусны эмгэг, Хорт хавдрын тасгийн эрхлэгчийн тушаалыг үүрч явна.

Сайн байна уу? Танд энэ өдрийн сайхан мэндийг хүргэе. Хүмүүс таныг \”Аврагч од”, \”Сахиус” гэх мэтээр үнэлж байгааг сонслоо. Зүгээр л эмч нарыг ингэж өргөмжлөхгүй нь тодорхой. Энэ тухай хуваалцах уу?

– Сайн, сайн байна уу? Өөрийн чинь сонирхож байгаа асуултын тухай ярихад нэг талаас миний гол судалгааны чиглэл буюу эмнэдэг өвчин бол цусны эмгэг, хорт хавдар. Хорт хавдар гэхээр мэдээж хүний амь настай холбогдож байдаг. Ер нь эмч бүхэн хүний амь насыг хамгаалахаар зорилгоо болгодог боловч хорт хавдрын чиглэлээр ажилладаг эмч нар байнга л амь насныхаа сүүлийн мөчийг хүлээсэн, амьдрал, эрлэг хоёрын хооронд холхисон хүмүүсийг хүлээн авдаг болохоороо \”хүний аминд орох” нь голтой.

Нөгөө талаар ярихад Монгол анагаах ухаанд эмч хүнийг оточ бурхантай зүйрлэдэг. Тиймээс \”Сахиус” гэх нь ч бас учиртай. Бид чинь оточ бурхны шавь нар шүү дээ. Цусны эмгэг, хорт хавдрын тасаг гэдэг дотрын салбарын хамгийн төвөгтэй өвчнийг эмнэдгээрээ онцлог. Хүний амь насыг сүрдүүлсэн, цаг ямагт амь насыг үгүй хийх магадлалтай өвчинтэй тэмцдэг учраас сайн оношилж, сайтар эмнэхгүй бол байнга үхэл хагацалтай нуур тулж байдгаараа илааршуулж эдгээсэн жишээнд хүмүүс биднийг \”Аврагч од”, \”Сахиус” гэх нь зүй ёстой гэж миний хувьд ойлгодог. Ингэхэд хорт хавдрыг монгол эмээр эмчлээд тодорхой үр дүнд хүрсэн. Авралгүй болсон гэгдэх өвчтөнийг ч хүлээн авч сэргээж, амь насыг нь тодорхой хэмжээнд уртатгасан жишээ зөндөө бий. Ингээд бодохоор сэтгэл их тайтгардаг.

Үхэл хагацалтай байнга нүүр тулдаг гэснээс нэг зүйлийг асуумаар санагдлаа. Та хамгийн анх эмч болж, эмчилгээ хийж явахдаа өвчтөн засал авалгүй нас барсан тохиолдолд хэрхэн хүлээж авдаг байсан бэ?

– Үхэж төрнө гэдэг хорвоогийн жам. Ялангуяа өвчин хүндрээд засал авалгүй явна гэдэг ердийн үзэгдэл. \”Эмч хүн өвчнийг засдаг боловч амийг засдаг бус” гэдэг үг бий. Нэгэнт авралгүй болсон тохиолдолд амь насны жам ёс хэмээн ойлгохоос өөр яах билээ. Гэхдээ чадах бүх нөхцөл байдалд амь насыг нь уртасгах, өвдөж шаналахыг нь тодорхой хэмжээнд намдаах зэрэг аргаар өвчтөнд туслах нь тодорхой. Энэ бол бидний үүрэг, хариуцлага.

Сая гаднаас орж ирэхдээ коридороор дүүрэн ор нэмж тавьсан байхыг харлаа. Ингэхэд таны ажлын ачаалал хэр хүнд байдаг вэ?

Манай тасгийн өвчтөний ор нийт 44 байдаг. Одоогийн байдлаар 60-аад өвчтөн хүлээж аваад байна. Мөн өвчний төрөл маш олон. Хорт хавдар гэхэд л улаан хоолойн, уушгины, цусны, тархины, ходоодны, бүдүүн гэдэсний, элэгний, нойр булчирхайн гээд 30 гаруй төрөл байдаг. Олон газрын өвчтөн биднийг зорьж ирдэг. Өвөр Монголын аймаг хотууд, Хятадын хэмжээний бусад муж хотоос, цаашлаад гадаад улсын иргэд ч ирдэг.

Таны хүртсэн өргөмжлөл шагналууд маш олон байхыг харлаа. Ингэхэд энэ мундаг эмчийг төрүүлсэн үндэслэл юу байна? Эмч болоход нөлөөлсөн зүйл юу вэ?

– Би 1974 онд 20 настай ахлах сургуулиа төгсөөд, тухайн цаг төрийн эрхээр \”сэхээтэн” болж, хөдөө бууж, Шилийнгол аймгийн Шулуун Хөх хошууны Хэрстэй сумын Ихнуур багт дөрвөн жил малчин болж явсан. Тухайн үеийн хөдөө орон нутгийн өвчтөн олон, эмч цөөхөн үед би хэдэн хүний аминд орж байлаа. Гэхдээ өвчин эмнээд биш л дээ. Энэ сонирхолтой түүхээсээ нэг жишээ яръя. Манай хотод Намсрайнх гэж айл байсан юм. Нэг өдөр тэдний хүү нь их л сонин өвчин туссан. Одоо бодоход уушгины үрэвсэл байсан бололтой. Гэхдээ Намсрай гуай сумын Норов эмчтэй зөрчилтэй байсан учраас эмч залах явдлыг надад найдах нь тэр. \”Намсрайн хүү” гэхийг сонсоод Норов гуай эхэндээ татгалзаж байсан боловч миний гуйлга, мөн эмч хүний дархан чанараасаа болж Гансүх хүүг аварсан юм.

Тухайн жилүүдэд би хонь хариулж явахдаа нутгийн өвгөн эмчид эмийн ургамал түүж өгдөг байлаа. Мөн намайг хааяа Хөххотдоо ирэх үед өвгөн гуай надад эм тан захидаг байсан. Ийнхүү аажмаар би эм эмнэлэгт сонирхолтой болж эхэлсэн бөгөөд манайх эмчийн удамтай байсных ч юм уу бүр сүүлдээ эрхгүй эмчийн замаар аялсан даа.

1978 оны зуны шалгалтаар би Өвөр Монголын Анагаахын Дээд Сургуулийн Хятад, Монгол эмнэлгийн тусгай мэргэжлийн салбарт элсэж, таван жил эмчийн мэргэжил сураад 1983 онд төгссөн. 1985 онд \”Монгол эмнэлгийн нэвтэрхий толь” номыг бичиж байсан Бай Чинюнь гэгч ахмад эмчид гарын шавь орж, 4 жил дагасан. 1992-1998 онуудад \”Аялан эмчлэх баг”-ийн хамт Шилийнгол аймгаар гол төлөв эмчилгээ хийж яваад 1998 оноос Монгол эмнэлгийн цусан эмгэг, хорт хавдрын тасгийг сэргээж, өөрөө тасгийн даргын тушаалыг үүрэглээд өнөөдрийг хүрсэн.

$\"\"$

Монгол анагаах ухааны хөгжлийг та хэрхэн харж байна вэ?

– Монгол эм эмнэлгийн ирээдүй маш саруулхан байгаа гэдэгт би итгэдэг. Үүнийг хэдэн талаар ярьж болно.

Нэг, Монгол эм эмнэлэг гэдэг монгол үндэстний ард түмэн өөрсдөө үүсгэж хөгжүүлсэн анагаах ухаан. Хятад улсын 56 цөөн тоот үндэстний хувьд онолтой, хэрэглээтэй, сургуультай, эмнэлэгтэй гэх мэтээр системтэй уламжлалт анагаах ухаан маш цөөн байдгийн нэг нь манай Монгол эм эмнэлэг юм. Иймээс хөгжлийн өргөн боломжтой.

Хоёр, Монгол эм эмнэлэг нь монгол үндэстний хүчирхэгжиж мандсан урт удаан түүхэн явцад асар их ач гавьяаг үзүүлсэн. Аливаа үндэстэн оршин тогтнож, хөгжин мандахад эм эмнэлэг эрхбиш шаардагддаг. Өвчин гэдэг хаа газар, хэнд ч ирэх боломжтой учир өвчнийг эмнэх хэрэгтэй. Нэгээс арав, арваас зууд халдварласаар өвчин түгэн тархвал нэг үндэстний үгүй хийж мэднэ. Иймээс энэхүү онолын системтэй, бүрэн бүтэн, бие даасан үндэстнийхээ анагаах ухааныг уламжлан хөгжүүлэх нь бидний дархан үүрэг юм.

Гурав, Үндэстний эм эмнэлэг гэсэн утгаараа тухайн үндэстнийхээ хэмжээнд бат бэх амь настай. Монгол эм эмнэлгийн онол нь монгол үндэстний ард түмний бие махбод, монгол нутгийн байгаль орчин, өвс ургамал, бүс нутгийн өвчин тахал зэрэг олон хүчин зүйлтэй зохицож нийцдэг. Иймийн тулд хэдэн зуу, цаашлаад хэдэн мянган жил мөхөлгүй уламжлагдан өвлөгдсөн энэхүү анагаах ухаан маань ирээдүйд улам сайн хөгжих нь тодорхой. Ялангуяа монгол эм эмнэлэг нь одоо болоход Өвөр Монголын хэмжээнд хоёр бие даасан том сургуультай болсноор барахгүй докторант хүмүүжүүлж эхэлсэн. Жил тутамд 400-500 Монгол анагаах ухааны мэргэжлийн эмч нарыг хүмүүжүүлэн гаргаж байна. Иймээс Монгол эм эмнэлгийн үйлс өдөр ирэх тутам өөдлөн хөгжих ёстой.

Дөрөв, Монгол эм эмнэлгийг зүгээр л нэг өвчин үзэж, эмчилдэг анагаах ухааны салбар төдийгөөр ойлгож болохгүй. Монгол эм эмнэлэг нь монгол анагаах ухааны төлөөлөл болохоор барахгүй монгол соёлын нэгэн төлөөлөл болдог учиртай. Монгол эм эмнэлэгт олон соёлын агуулга хамрагддаг. Монгол эм эмнэлгийг сурахад эхний ээлжид монгол хэлээ сурсан байх ёстой. Улмаар монгол эм эмнэлгийг уламжлахын зэрэгцээ монгол хэл соёлоо ч уламлан өвлүүлэх зорилгод хүрч чаддаг.

Таныг өөрөө найруулсан олон олон эмийн жортой гэж сонслоо. Монгол эм эмнэлгийн талаарх амжилтуудаасаа хуваалцана уу?

– 1998 оноос эхлэн голдуу цусны эмгэг, хорт хавдрын талаар судалж, нэлээд хэдэн эм найруулсан. Жишээ нь хавдарт зориулсан Шар үрэл гэж бий. Ихэнх төрлийн хорт хавдарт тохирдог. Мөн улаан хоолойн нарийн өвчин, ходоодны хорт хавдарт зориулсан Шар Гаа 14, цусны өвчинд зориулсан Шинэ Гүргэм 8, тэгшитгэгч 2, Тамир 23, бөөрний өвчинд зориулсан Бөөр 7, Бөөр 15, Бөөр 9, Тамир 15, элэг цөсний өвчинд зориулсан Цөс 12 гэх мэт 30-аад жор бий. Эдгээр жорыг манай эмнэлэг ашиглан эмээ найруулж байна. Эмчилгээнд хэрэглээд мөн үр дүн маш сайн. Эмийн жороос гадна нэлээд хэдэн шавь хүмүүжүүлсэн байгаа. Шавь дагуулах болсны учир нь Хятад улсын \”Ахмад эмч шавь дагуулах арга хэмжээ”-ний дагуу IV ээлжийн удирдагч багшаар сонгогдож, 11 магистр, 1 доктор хүмүүжүүлсэн. Үүнээс гадна Хятад улсын Хятад Анагаах Ухааны Их Сургуулийн зочин профессор бөгөөд Өвөр Монголын Монгол анагаах ухааны нийгэмлэгийн нарийн бичгийн дарга, Хятад улсын үндэстний анагаах ухааны холбооны Монгол анагаах ухааны салбар нийгэмлэгийн нарийн бичгийн дарга зэрэг нийгмийн үүрэг тушаалыг үүрэглэж явна.

$\"\"$

Эмчийн ёс зүй буюу ёс суртахуун гэгчийг та хэрхэн ойлгодог вэ?

– Эмч болсон хүн эн тэргүүнд энэрэнгүй сэтгэлтэй байх хэрэгтэй гэж миний хувьд ойлгодог. Энэрэнгүй сэтгэлтэй байж сая өвчтөнийг өвчин зовлонгоос аврахаар хүчин зүтгэдэг. Иймээс ариун цагаан сэтгэл, энэрэнгүй сэтгэл бол эмч хүний эрхбиш бий болгох ёстой нандин чанар. Эс тийм бөгөөс сайн эмч болж чадахгүй юм. Сайн эмч болохын өмөн сайн хүн болох ёсыг сурсан байх хэрэгтэй. \”Өвчнийг оношлохдоо эмч хүн үнэг шиг зальжин байх хэрэгтэй, өвчнийг эмнэхдээ уургын морь шиг шуурхай байх ёстой”.

Цусны өвчин, хорт хавдрын талаар уншигчдад өгөх зөвлөгөө юу байна?

– Монгол эм эмнэлэг гэдэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийг чухалд үздэг. Өвчин үүссэний дараа эмнэх бол эмч хүний ажил гэдэг боловч өвчин үүсэхээс өмнө урьдчилан сэргийлэх мэдлэгийг ард иргэдэд сайтар ухуулан уламжлах ажлыг сайн хийх нь бүр илүү чухал гэж би үздэг. Өвчингүй бол жаргал шүү дээ. Зарим өвчнийг урьдчилан сэргийлж болно. Жишээ нь улаан хоолойн хорт хавдраас сэргийлэхэд хэтэрхий халуун цай, хоол байнга хэрэглэхээс татгалзах хэрэгтэй. Хэтэрхий халуун зүйл, спирт өндөртэй дарс зэрэг нь улаан хоолойг шархлуулах магадлалтай. Мөн элэгний өвчнөөс сэргийлэхийн тулд архи дарс бага хэрэглэх, уушгиа хамгаалахын тулд тамхинаас татгалзах хэрэгтэй. Шинэ соргог хүнс хэрэглэж, муудсан хүнснээс татгалзаж ходоодны өвчнөөс сэргийлэх гэх мэт өдөр тутмын амьдралдаа назгай дадал зуршлаас татгалзах хэрэгтэй. Ялангуяа бэлэн гоймонгоос татгалзаарай гэдгийг онцлон зөвлөж байна.

Ачаалал ихтэй ажлын хажуугаар цаг зав гарган ярилцлага өгсөн танд маш их баярлалаа. Танд ажлын өндөр амжилт хүсье.

– Та бүхэнд ч гэсэн ажлын амжилт хүсье. Ажлын боломжоо түшиглэн өвчин эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх илүү олон зөвлөгөөг ухуулан сурталчлахыг та бүхнээс хүсэж байна. Баярлалаа.