Б. Мандах: Одоо хүмүүс суран эдлэлийг сайхан хэрэглэдэг болжээ

                                                                                                     Сайхан амьдрах санааных: 

 Монголчууд бид нүүдэлчин соёл иргэншил, мал
аж ахуйгаа дээдлэн олон зууныг өртөөлөн өдгөөг хүрсэн түүхтэй. Таван хошуу мал,
тал бүрийн ашигтай. Сүү цагаан идээ, мах, арьс шир, ноос ноолуур, дэл сүүл гээд
малын ашиг шимийг тоочоод баршгүй. Монгол хүн бүр малынхаа арьс ширийг өөрсдөө
элдэж, эд зүйлс хийж, хойч үедээ зааж сургаж ирсэн уламжлалтай
билээ. Гэвч гэр ахуйн нөхцөлд арьс эдлэлд анхан шатны боловсруулалт хийх, үсийг зумлах,
хусах, идээлэх гандах, элдэх, утах, будах, зарим арьс, ширэн эд зүйлсийг хийх
уламжлалт арга мартагдахад хүрээд байна. Гэхдээ арьсан эдлэлээр эд
зүйлс хийж, уламжлалаа хадгалж яваа хүмүүс бий. Тэдний нэг бол Баянгол дүүргийн
23 дугаар хороонд оршин суугч Буян-Оршихийн Мандах юм. Түүнтэй ярилцлаа.

-Сайн байна уу. Та аль
нутгийн хүн вэ. Өөрийгөө бидэнд танилцуулаач?

– Юуны өмнө та сайтын хамт олон энэ өдрийн мэндийг хүргье. Би Увс аймгийн
Ховд суманд төрсөн. Увс аймгаас 2002 онд
Улаанбаатар хот шилжиж ирсэн. Одоо нийслэийн
Баянгол дүүргийн 23 хороонд эхнэр гурван
хүүхдийн хамт амьдарч байна. Ажлын хажуугаар хувиар үхрийн арьс, ширээр суран эдлэл хийж, амьдралдаа дэм
болж байна. 

-Та монгол уламжлалыг хадгалсан бүтээл
хийдэг юм байна. Арьс урлахыг хэнээс
сурсан бэ?

-Арьсан эдлэл бол уламжлалт аргаар хийдэг учраас их өвөрмөц. Өвөг дээдэс
болон ааваасаа сурч мэдсэн зүйлс их бий. Аав минь арьсаар байнга л эд зүйлс
хийдэг. Хийсэн эд зүйлсээ нутгийнхаа үзэсгэлэн худалдаан байнга авч очдог. Саяхан
Булган аймагт очиж, үзэсгэлэн худалдаанд оролцоод, батламж аваад ирсэн. Ааваас гадна манай дүү
нар ч гэсэн арьсаар юм хийдэг. Гэр
бүлээрээ арьсан эдлэл хийдэг гэж хэлж болно. Элдээд бэлэн болсон арьсаар миний
охидууд эмээлийн жирэм сүлжээд өгчихдөг. /инээв/

-Охидууд гэснээс гэр бүлээ
танилцуулахгүй юу?

-Миний гэргийг Ш.Оюун гэдэг. Баянгол дүүрэгт ажилладаг. Бид гурван охинтой.
Том охин маань одоо Монгол Улсын Боловсролын их сургуульд суралцаж байна. Дунд болон
бага охин  маань Нийслэлийн Баянгол дүүргийн 28 дугаар дунд сургуульд
сурдаг.

Үнээ нэмчихвэл түншүүд маань
надаас худалдаж авахаа больчихно биз дээ

-Таны ажлын гол бүтээгдэхүүн
бол арьс. Тэгвэл арьсны үнэ ханш ямар байдаг вэ. Улирлын шинжтэй үнэ ханш
нэмэгдэж хасагддаг уу?

-Арьс, ширнийг малчдаас авахад хямд байдаг. Харин ченжүүдээс авбал үнэтэй болчихдог. Ерөнхий дөө
нэг үхрийн ширийг 50-60 мянган төгрөгөөр авдаг. Мэдээж ганцхан арьсаар хийхгүй
шүү дээ. Нэг хийхдээ 3-4 арьс авч хийдэг.
Түүнийгээ боловсруулж байгаад эд зүйлсээ хийнэ дээ. Ажлынхаа хажуугаар
хийдэг болохоор амьдралд их л нэмэр болно шүү дээ. Тухайлбал, бугуйл хийгээд нэгийг нь 80 мянган төгрөгөөр
бөөндчихнө. Хувь хүнд зарахын бол 100 мянган төргөрөөр зарна. Харин хазаарыг
бол 15-20 төгрөгөөр зардаг.

 

 

-Ажлынхаа хажуугаар хийдэг гэж ярьж
байна. Ямар ажил хийдэг вэ?

-Дунд сургуульд ээлжийн ажил хийдэг. Ээлжийн ажилтай учраас амарсан өдрөө арьсаараа хазаар,
бугуйлаа хийнэ шүү дээ.

-Арьс ширний үнэ нэмэгдэхээр
таны хийдэг хазаар, бугуйлны үнэ нэмэгддэг үү?

-Арьсны үнэ нэмэгдэхэд миний хийдэг эд зүйлсийн үнэд өөрчлөлт ордоггүй. Би зах дээр бөөндчихдөг болохоор үнэ ханшаа өсгөж
бууруулаад байдаггүй л дээ. Авсан хүн маань л цаашаа хэдэн төгрөг нэмж
худалдаалдаг байх. Би тэрийг сайн мэдэхгүй байна. Хэрвээ үнээ
нэмчихвэл түншүүд маань надаас худалдаж авахаа больчихно шүү дээ.

-Арьсаа хэрхэн боловсруулдаг
вэ. Хэр хугацаа зарцуулж байна?

-Суран эдлэлийг гар аргаар хийдэг учраас хугацаа их орно. Үхрийн
арьсыг боловсруулхад 15-20 хонодог.
Цагаан идээгээр шүү хийж арьсаа боловсруулдаг учраас хүний биед ямар нэгэн хор
нөлөө байдаггүй. Бэлэн болсон арьсаар хазаар, ногт, чөдөр, бугуйл, жирэм гэх
мэт хийж болох бүх зүйлийг хийдэг.

Монгол уламжлал эргээд
сэргэж байна шүү дээ

-Арьсан эдлэл тэр тусмаа
таны хийдэг хазаар, ногтыг иргэд хэр их сонирхож байна вэ?

-Янз бүр л байдаг. Ихэнхдээ \”Нарантуул” худалдааны
төв дээр бөөндөөд өгчихдөг болохоор яг худалдан авалт хэр байгааг нь сайн
мэдэхгүй байна. Хамгийн сайн зарагдаг үе 6-гаас 8 сарын хооронд байдаг юм. Харин өвөл болохоор бага зэрэг
буурдаг. Нэг хэсэг хүмүүс суран эдлэл
хэрэглэхээ больж, ремэн болон үйлдвэрийн
аргаар боловсруулсан олс зэргийг их хэрэглэдэг байсан. Харин одоо хүмүүс буцаад суран эдлэлээ хэрэглэж, эмээл
хазаараар гангардаг болсон. Мөн хүмүүс гэртээ жижиг хазаар, ногт, эмээл гэх мэтийг хийлгэж тавьдаг болсон байна. Монгол уламжлал эргээд сэргэж байна шүү дээ.

– Үхрийн нэг ширээр хэдэн
хазаар хийдэг вэ?

– Ер нь арьсны том багаас л хамаардаг. Томхон шиг арьсаар ахиу юм хийдэг.
Яг хэд гарна гэж хэлэхэд хэцүү л дээ.

-Ярилцсанд баярлалаа.
Уламжлалаа сэргээж буй таны үйлсэд сайн сайхныг хүсэн ерөөе.

-Баярлалаа.

Н.Алтанцэцэг