Р.Цэрэндолгор: Өөрсдөө хичээгээд хөдөлмөрлөх юм бол аль ч нийгэмд сайхан амьдарч болно

 Сайхан амьдрах санааных:

Наймдугаар
ангиа төгсөөд 16 настайдаа талхны үйлдвэрт ажилд орж насаараа
ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан Ренжин Цэрэндолгортой
ярилцлаа. Тэрээр 16 настай үйлдвэрт ажилд орж өнчин хэдэн дүүгээ тэжээхийн
төлөө ээжтэйгээ хэмт чамгүй олон зүтгэсэн гэдгийг онцлож хэлж байлаа. Р.Цэрэндолгор гуай олон жил үйлдвэрт ажиллахдаа \”Алтангадас”, \”Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, \”Сүхбаатарын
одон”,V,VI,VII таван жилийн гавшгайч цол тэмдэг, ХХҮЯамны
салбарын тэргүүн ажилтан, хотын аваргаар 10 гаруй удаа шалгарч байсан байна.

-Сайн
уу.Сайхан өвөлжиж байна уу?

-Сайхан
өвөлжиж байна. Энэ жил сайхан өвөл болж байна. Нэг их хүйтрэхгүй байна шүү дээ.

-Та
хүүхэд байхдаа талхны үйлдвэрт ажиллаж байсан гэж
сонссон. Энэ талаар яриагаа эхэлье?

-Би 1968 онд 16 настайдаа талхны үйлдвэрт ажилд орж
байсан. Талх чихэр компанийн суурийг тавилцаж байлаа. Үйлдвэр 1984
онд ашиглалтад орж байсан бөгөөд үйлдвэрийг ашиглалтад ороход яамны
томилолтоор таван хүн очиж байсан. Түүний нэгэн би байсан юм. 

Сэхээтэн хүнийг дэмжихээс илүүтэй ажилчин хүнийг дэмждэг
байлаа шүү дээ

-Та
арван жилийн сургуулиа төгсөөд л шууд үйлдвэрт ажилд орж байв уу. Эсвэл
технологичоор сурч байгаад орсон уу?

-Наймдугаар
ангиа төгсөөд шууд үйлдвэрт орсон. Би хөдөөний хүүхэд
учраас үйлдвэр гэдэг зүйлийг бараг мэдэхгүй.
Хэдэн дүүтэй малынхаа бэлчээрт хурга , ишиг эргүүлж байсан болохоос биш үйлдвэр
газрыг  мэддэггүй байлаа.

-Анх үйлдвэрт ажилд
орж байгаа хүний хувьд мэдэхгүй зүйл их л байсан байх.
Энэ бүхийг яаж хурдан сурав. Тусалж дэмжиж байсан
хүмүүс байсан байх?

-Хамт
олны тусламж дэмжлэг их байсан бөгөөд манай ажилчид их зааж сургаж байсан.Тухай үед би дүүтэйгээ хамт орж байсан.
Манай ажилчид хоёр өнчин хүүхэд ажиллаж байгаа гээд  их дэмжиж байсан. Тухайн үед сэхээтэн хүнийг дэмжихээс илүүтэй ажилчин
хүнийг дэмждэг байлаа шүү дээ. Тэр дэмжлэгээр би их юм сурсан. Манай бригад дандаа улсын
уралдаанд түрүүлж байлаа. Тухайд үед үйлдвэр маань хоногт 110 тонн
талх үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Нандин бүтээгдэхүүний цехдээ торт,
нарийн бүтээгдэхүүн хийдэг байсан. Ерөнхийдөө 20-иад төрлийн
бүтээгдэхүүн хийдэг байсан юм. Харин картын барааны үед хоногт 150
тонн талх үйлдвэрлэдэг байсан. Талхны машин талхаа ачаад дэлгүүрт
өгөөд цагийн дараа талх дууслаа гээд
үйлдвэр рүү утастдаг. Тухайн үед 1200 ажилчид бүгд өдөр шөнөгүй нойр
хоолгүй ажилладаг байлаа. Талхыг тасалдаггүй байсан.
Тоног төхөөрөмжид эвдрэл гарсан үед гараараа хийгээд их шуурхай ажилладаг байсан. Ингэж бид картын барааг таслахгүй төлөө ажиллаж байсан даа. 

-Дүүтэйгээ хамт талхны үйлдвэрт ажилд орж байсан гэж байна. Аав ээж танилцуулахгүй юу?

-Аавыг
минь Ренжин гэдэг. Ээжийг минь Норовсүрэн гэдэг насаараа
уурхайд ажиллаж байгаад дэвтэртээ гарсан. Би арван дүүтэй айлын том хүүхэд. Аав
маань 16 настай байхад бурхан болсон. Тэгээд багаасаа ажил хийж эхэлсэн дээ.
Айлын том хүүхэд юм чинь ажил хийж ээждээ туслахгүй бол болохгүй биз дээ. Аав маань бурхан болоод бид хэд Улаанбаатарт шилжиж
ирээд би үйлдвэртэй  амьдарлаа холбосон юм.

-16
настай хүүхэд ажил хийж ээждээ туслаад дүү
нарыгаа тэжээгээд явна гэдэг бол амаргүй.Та нарт тусалж дэмждэг
хүн байв уу?

-Цаг
сайхан байсан. Дүү нар минь өөрсдийгөө болгоод би ажлаа
хийгээд явж байсан. Ээж маань хэдэн
хүүхдээ тэжээжих гээд уурхайд ажиллаж байсан. Би  сургуульд орох
хүсэлтэй байсан. Даанч амьдралын шаардлагаар ажилчин ангийн хүн
болсон. Гэхдээ ажилчин болсон гээд надад муудсан зүйл байхгүй. 

Анхны цалин гээд 140 төгрөг аваад ээждээ өгч байсан

-Ажилд
ороод анхны цалингаар юу хийж байв. Хэдэн төгрөгийн цалин авч байсан вэ?

-Анхны
цалин гээд 140 төгрөг аваад ээждээ өгч байсан. Үүний маш
сайн санаж байна. Энэ 140 төгрөг их мөнгө байсан шүү дээ. Талх болон бусад
хэрэглээгээ авдаг байсан.

-Талхаа
та нар өөрсдөө худалдаж авдаг байсан юм уу. Үйлдвэрээс ажилчиддаа талх
өгдөггүй байсан уу?

-Үйлдвэрээс талх өгдөггүй байсан. Бид ажлаа хийгээд цалингаа аваад
явдаг байсан. Харин сайн ажилласан хүнд шагнал урамшууллыг маш
сайн өгдөг байсан шүү.

-Та ажилтай ээж тань ажилтай байхад  дүү нарыг  хэн харж байв?

-Хэн
ч харахгүй өөрсдөө хичээл номондоо яваад гэртээ байдаг байсан. Хүүхэд
харна гэдэг зүйл чинь сүүлийн үед гарч ирсэн нэр томьёо. Би залуудаа
хүүхэд харж байгаагүй. Харин  хүүхэд харах үзүүлж өгч байна даа.
/Инээв/

-Дүү
нарыгаа цэцэрлэгт өгч байгаагүй юм уу?

Тухайн
үед хүн болгон хүүхдээ цэцэрлэгт өгнө гээд зүтгэдэггүй байсан. Гэртээ байгаад болоод байсан. Одоо бол хүүхдийг цэцэрлэгт оруулах гэж бөөн юм болж
байна шүү дээ.

-Төрөөс
хагас өнчин хүүхдүүд мөнгө тусламж олгодог. Тухай үед та нар халамж өгч байв уу?

Үгүй. Өөрсдөө хөдөлмөрлөж
амьдарч байсан. Одоо бол хорооноос их харж үзэж байсан. Мөн орон гэр, түлээ, нүүрс, хоол ундыг өгч байна шүү дээ. Энэ байдлаас харахаар одоо
хэтэрхий халамж руу хавтгайраад байгаа юм шиг санагддаг. Ажил хөдөлмөр
хийлгэж сургахгүйгээр халамжид хавтгайруулж байна. Бидний үед  олон хүүхэдтэй ээжид мөнгө өгч байсан. Одоо бол
хавтгайрсан халамж болчихоод байна шүү дээ. Төрөөс янз бүрийн халамж өгөөд байхаар хүн бүр
авах гээд байдаг юм. Одоо насны хишгийг өгч байгаа. Би
гэсэн тэр насны хишгийг авчихмаар байна шүү дээ./Инээв/

 

Үйлдвэрийг ийм гоё болгосон хүн бол одоо ерөнхийлөгч Х.
Баттулга

 

-Монголын
хамгийн том үйлдвэрийн шавийг тавилцаж, талх нарийн боовыг хийж
байсан хүний хувьд одоогийн талхны чанар ямар байна. Өөрийнхөө хийж байсан
үетэй харьцуулбал?

-Талх
чихэр Монголын хэмжээнд хамгийн том үйлдвэр байсан. Тухайд
үед Зөвлөлт Холбоот Улсын
тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон байсан. Бид их гоё талх хийж байсан. Харин одоо техник технологи нь
орчин үеийнх болоод бүх юм өөрчлөгдсөн гэсэн талхны амт хэвээрээ
байгаа. Одоо талхыг шингэн хөрөнгийн аргаар хийж байгаа. Талхны
амт болон гурил бүтээгдэхүүний өнгө үзэмж, сав баглаа боодол маш гоё
болсон. 1980 онтой харьцуулахын бол маш гоё болсон байгаа. Одоо үйлдвэр гэсэн
гоё болсон байгаа. Мөн ажилчдын мэдлэг чадвар гэсэн сайжирсан. Энэ
үйлдвэрийг ийм гоё болгосон хүн бол одоо Ерөнхийлөгч Х. Баттулга. Иймээс би
Х.Баттулгад их баярлаж явдаг.

-Та
нэлээд олон тэмдэг,медалаар шагнуулж байсан байна. Анхны
шагналын тухай?

-Би
1968 онд анх үйлдвэрт ороод 1970 онд Ленингийн мэндэлсэн
100 жилийн ойгоор анх 300 төгрөгөөр шагнуулж байлаа. Үүнээс хойш шагналт
тасраагүй. Бараг бүх шагналыг авсан гэж хэлж болно. Тухай үед
их санаа зовдог байсан. /Инээв/ Харин одоо
эдгээр одон медалаар зүүгээд гангараад байна шүү дээ. Хөнгөн хүнсний
үйлдвэрийн 60 ойгоор \”Алтангадас\” одонгоор шалгуулсан. Тэр үед их гайхаж байсан. Өөрийгөө \”Алтангадас\” авна гэж бодож байгаагүй.

-Энэ
их ажлын хажуугаарар гэрийн ажлаа хэрхэн зохицуулж байв?

-Манай гэр бүлийн хүн
талхны үйлдвэрт цахилгаанчин байсан. Хүү, охин хоёртой. Бид хоёр ээлжээ
зөрүүлж ажлаад гэр орныхоо болон хувийнхаа ажлыг амжуулдаг
байсан.Талхны үйлдвэр миний амьдралд их нэмэр болсон. Үйлдвэрт
ажиллаж байгаад хань ижил, үр хүүхэдтэй болсон. Мөн авч болох бүх гавьяа
шагналыг авсан. Одоо миний хоёр дүү \”Талх чихэр\” компанид ажиллаж байгаа.
Удахгүй тэтгэвэртээ гаргах байх.

-Та
чинь дүү нарыгаа талхны үйлдвэрт ажиллах эх үүсвэрийн тавьсан биз?

-Ерөнхийдөө
тийм дээ. Айлын том болохоор дүү нар дагаж байхгүй юу даа. Хэрэв би
их сургуульд орсон бол дүү нар маань бас сургуульд орох байсан
байх. Гэхдээ одоо бид хэд
сайхан амьдарч байна.

-Өөрийн хэрэглээний талх
нарийн боорцогоо гэртээ хийгээд
суудаг гэж сонссон. Хүмүүсээс захиалга ирж байна уу?

-Хийнэ.
Сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмж их гоё болсон учраас талх болон ойр зуурын
хэрэглэдэг зүйлээ хийчихнэ. Захиалга энэ тэр ирэхгүй. Хэдэн ач зээ нартаа хийж өгнө  шүү дээ. Одоо тоног төхөөрөмж сайхан болчихсон учраас бүх төрлийн бүтээгдэхүүн хийх боломжтой болсон.

 

Манай залуучууд их бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болсон байна

-16 настай ажилд ороод ээж тусалж амьдралаа авч байсан хүний хувьд одоо 16
настай хүүхдүүдтэй харьцуулбал асар их ялгаа байгаа биз?

-Байлгүй яахав дээ.
Хүн цагийн бүтээгдэхүүн гэдэг. Социолизмийн үед хүмүүс ажлыг сэтгэл зүрхээр
хийж байсан. Мөн нийгэм маш сайн тогтвор сууршилттай байсан.Төр засаг
хүнийхээ төлөө зүтгэж байсан. Харин одоо бол тогтворгүй
байна. Иймээс ялгаа маш их байгаа. Мөн тэр үеийн хүүхэд залуусын
хүмүүжил гэсэн өөр байсан.Тухайлбал, 10 жилийн хүүхдүүд багшийгаа хүндлэх
хүндлэлээс эхлээд ялгаа гарч байна. Одоо үеийн залуучуудад бүх
зүйлийг хийх боломж нь хангалттай байгаа хэрнээ түүнийг  ашиглахгүй байна. Бүх зүйлийг ашиглаад явбал  Монгол улс маань улам сайхан хөгжинө. Гэтэл энэ
боломжийг ашиглахгүй байна. Үүнд их харамсаж байна.  Нийгмийн нөлөө байгаа
байх даа. Гэхдээ өөрсдөө хичээгээд хөдөлмөрлөх юм бол аль ч нийгэмд сайхан амьдарч
болно. Даанч манай залуучууд тэгэхгүй юм аа. Бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй
болчихсон байна.

-Та ер нь ямар мэргэжилтэй болно гэж боддог байв?

-Багш болох хүсэл мөрөөдөлтэй байсан. Бас их сургуульд сурах сонирхолтой байлаа. Сургуулийн
хаалга татах миний мөрөөдөл байсан шүү дээ. Тухайд үед үйлдвэрт ажиллаж байхад
яамнаас  шалгалт авдаг байсан. Тэр шалгалтад ороод тэнцэж
байсан. Манай ажилчид сургуулиар яах гээд байгаа ажлаа хийж
байгаач гэдэг байсан. Тэгээд сурахгүйгээр ажлаа хийсэн.
Гэхдээ ажил хийлээ гээд надад муудсан зүйл байхгүй харин ч сайхан амьдарч байна.

 

Би 30 настай АИХ-ын депутат болж байсан

-Тэр
үеийн хурал зөвлөгөөнд орж байсан урилгууд нэлээд их дарагдаж байна. Энэ
талаар?

-Сургалт семинарт их оролцож байсан. МАХН-ны 19 дүгээр хурал
болсон. Тэр хурал дээр үг хэлсэн. Миний хэлсэн үгийг
хамгийн сайн болсон гэж байсан. Мөн би 30 настай АИХ-ын депутат болж
байсан. Тухай үед 476 депутат байсан. Депутатууд жилд 5
удаа хуралдаж хууль баталдаг байсан. Хурал уусах их гоё. Ховор бараа үзүүлж Их
дэлгүүр оруулдаг байсан. Ховор бараанд Халуун сав, Дэлийн
торго,тамхины цаас гэх зүйлүүдийг үйлчилдэг
байсан. Депутатууд жил 900 төгрөгийн цалин өгдөг байсан шүү дээ.

 

Хууль
баталдаг байсан гэж байна. Одоогоор бол УИХ-ын 76 гишүүн юм биш
үү?

-Бараг
тийм дээ. 476 депутатуудыг  ажилчид, малчин, сэхээтэн
гурваас авдаг байсан. Талхны үйлдвэрээс дөрвөн депутат гарсан
байгаа. Жилд нэг
дөрвөн,таван хууль баталдаг байсан. Одоогийнх шиг байнга хууль
баталдаг байгаагүй байсан. Бидний үед юмыг хийж бүтээдэг байсан. Харин одоо
хүмүүс тийм биш байна. 

Ярилцсан таньд  баярлалаа