Зурхайчид талцалаа хэзээ эцэслэх вэ

Сар
шинэ энэ жил ямар ч зөрүү, маргаангүйгээр товлогдсон нь сайн хэрэг. Эс бөгөөс
өнгөрсөн жилийнх шиг талцал үүсэх байлаа. Энэ асуудал ганц өнгөрсөн жил ч
болсон явдал биш. Хэд хэдэн удаа маргаан гарч, өөрсдийнхөөрөө тэмдэглэх
эцсийн сонголт үлддэг. Нэг улсын ард түмэн үндэсний уламжлалт баяр ёслолоо
тэмдэглэн өнгөрүүлэх гэж хоёр хуваагддаг, заримдаа гурав ч хуваагддаг орон
манайхаас өөр байхгүй л болов уу. Гуравдагч нь цагаан сарыг хоёр удаа хийх
тухай яриа гаргасаныг магад та санаж буй биз.

Хэдийгээр
энэ жил элдэв асуудалгүй сар шинэ сайхан гарахаар болж байгаа ч үе үе гардаг
энэ маргаан өнөөдөр ч нэг талдаа ороогүй л яваа. Тэгвэл бид ямар
зурхайг баримтлах ёстой талаар хэн юу гэж хэлснийг сонирхуулъя.

Монголын Үндэсний Чөлөөт
Зурхайчдын Нэгдсэн холбооны тэргүүн, Шар зурхайч М.Намсрай: Хубилай хааны зарлигаар 1280
оны 12 дугаар сарын 19-нд монгол түшмэд цаг, улирлын судалгаа хийн эзэн хаандаа
өргөн барьсныг \”Цагийг мэдээлэх зурхай” хэмээн нэрлэснээр Монгол шар зурхай нь
албан ёсоор Монголчуудын төрийн тоолол болсон байдаг. Үүнийг хожмоо \”Дорнын
зурхай” гэж нэрлэн өдгөө Япон, Солонгос, Энэтхэг, Хятад, Вьетнам зэрэг Азийн
улсууд хэрэглэсээр байна. Харин Сүмбэ Хамба хэмээх хүний Түвдэд дэлгэрүүлсэн
зурхайн тооллыг 1747 оноос хойш Манжийн хааны бодлогоор Төгсбуянт гэж нэрлэн
Монголд нэвтрүүлсэн. Энэ зурхайгаар шинэлж эхэлснээс хойш буюу 1807 оноос хойш
өнөөдрийг хүртэл 209 удаагийн цагаан сарын 134-ыг нь буруу 75-ыг нь зөв
тэмдэглэж ирсэн байна.

Гандантэгчинлэн хийдийн
хамба Д.Чойжамц: Богд хаант Монгол улс 1911 онд тусгаар тогтнолоо
зарлаж Богд Жавзандамба хутагт хаан ширээнд заларсан үеэс, Төгс буянтын зурхайн
ёсоор явна гэж шийдсэн байдаг. Бусдын эрхшээлд Манжийн дарлалд явсан учраас шар
зурхайг хэрэглэж явсан үе бий. Сүм хийдийн газрууд Төгс буянт зурхайгаа
баримталдаг .

Монгол Улсын Шинжлэх ухааны
гавьяат зүтгэлтэн, Монголын Үндэсний ШУА-ийн академич, шинжлэх ухааны доктор
(ScD), профессор, зурхайч Л.Тэрбиш: Шар зурхай бол Хятадын зурхай гэж хэлмээр байна.

Монголын Бурханы шашны төв
Гандантэгчэнлин хийдийн Олон нийттэй харилцах албаны ажилтан Ж.Одгарьд: Төгсбуянтын зурхайн ёсоор сар ургах, шингэх,
гариг эрхэсийн нөлөөлөөс шалтгаалаад давхцах, тоо нь зөрөх байдаг. Төгсбуянтын
зурхай түүнийг нь тааруулж, нилээд төгөлдөржүүлсэн байдаг. Сарны үзэгдэх
хугацаа газар газар ондоо байдаг тул нэгдүгээрт, орон нутгаар нь салгаж,
хоёрдугаарт тухайн газар орны онцлогийг харуулж зурдаг. Тиймээс Монгол нутагт
баримтлаж байгаа Төгсбуянтын зурхай бол энэ бүгдийг судлаж, олон талын
тооцооллуудыг үндэслэж байж гаргадаг. Шар зурхайн гол эх сурвалж, зан үйл нь
Хятад улстай холбоотой. Монголд Бурханы шашин бол гурван үе дэлгэрсэн байдгаас
гуравдугаар үеэс буюу 16-р зуунаас шарын шашин дэлгэрсэнтэй холбоотойгоор
Төгсбуянтын зурхай бий болсон. Гэхдээ өмнө огт байхгүй байгаад гэнэт гараад
ирсэн ч биш, өмнө нь байсан шар зурхай мэтийн зарим зүйл нь тодорхой бус
зурхайнуудыг илүү нарийн тооцоолж, тодорхой болгож тавьснаараа Төгсбуянтын
зурхай давуу.

Монголын бурханы шашинтны
\”Шинэ төв”-ийн тэргүүн, \”Их хүрээ” хийдийн хамба номун хан З.Санждорж: Үндэсний эрх
чөлөөний 100 жилийн ойгоор энэ асуудалд цэг тавьсан. Үндэсний эрх чөлөөний 100
жилийн ойгоор цаг тооны бичгээ 2012-2024 он хүртэлх \”Монгол Үндэсний цаг тооны
бичиг” болгож, хэвлээд иргэдэд үнэгүй тараадаг болсон.

Монгол зурхайн
Түвдэнпэлжээлин хийдийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, дэд профессор С.Даваабаяр: Хятадын шар зурхай
Төгсбуянтын зурхай руу шилжиж болдог. Нэг үгээр хэлбэл, тооцооллыг нь
шилжүүлсний үндсэн дээр Төгсбуянтын зурхайг гаргаад ирж болно. Эсрэгээр
Төгсбуянтын зурхайгаар Хятадын шар зурхайн тооллыг бодоод цаг тооны бичгийг нь
хийчихэж бас болно.Хаврын цаг эхлээд дуусах хугацаа нь хоёуланд нь
ижилхэн байдаг. Хятадын шар зурхайд хаана явж буй нь хамаагүй, зөвхөн эхлэл,
төгсгөлийн хугацааг чухалчилдаг. Төгсбуянтын зурхайн хувьд өдөр бүрийн явцыг
тооцдог. Хэрэв буддын шашинт хүн мөн л юм бол Төгсбуянтын зурхайгаа дагах
хэрэгтэй. Шар зурхай, Төгсбуянтын зурхайд зөв буруу гэсэн ойлголт байхгүй.
Гагцхүү тусгаар тогтнол, ёс заншил, газрын байршлын асуудал л яригдана.