Бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй малчны сэтгэхүй

Тэгэхээр энэ хугацаанд хашаа хороогоо дулаалж, хадлан тэжээлээ хангалттай сайн базааж, болзошгүй аюулаас сэргийлэх нь малчдын өөрсдийнх нь л үүрэг баймаар. Тэрнээс биш төр, засгаас ажлын хэсэг гарч, байнга хадлан авч өгч, малчин айлуудын өв­лийн бэлтгэлийг хангах бо­ломжгүй.

Алба ч байхгүй. Зам, даваа онгойлгох, цас цэ­вэрлэх ажлыг харин орон нутгийн удирдлагаас шаар­даж бол­но.

Бар жилийн зуднаар Монгол Улс 8.1 сая малаа алдсан байдаг. Энэ нь тухайн үед нийт малын 25 хувь байсан гэдэг. Мөн тухайн үед 8576 өрх хотоо бүр мөсөн харлуулж, 32.7 мянган айл малынхаа 50 хувийг алдсан гэх статистик тоо бий. Түүнчлэн тэр үед төлөвлөж байсан төлийнхөө дөнгөж 39 хувийг хүлээн авсан аж.

Тэр үед   малчдад  зориул­сан  тусламжийн хэмжээ олон сая ам.доллараар хэм­жигдэж байв. Тухайлбал, Канад, Бельги, Европын холбоо, АНУ зэрэг улс орноос маш их тусламж үзүүлсэн. Зөвхөн Европын холбооны тусламж гэхэд л хоёр сая еврогоор хэмжигдэж байсан тухай мэдээ байдаг. Тухайн үед Швейцарь улс л гэхэд 500 мянган франкийн хандив өргөсөн байна. Энэ бол гадныхны тусламж.

Харин Монгол Улсын Засгийн газар зудад нэр­вэгдсэн малчдад зориулж 2010 онд 26.2 тэрбум төгрөг зарцуулсан байна. Харин энэ онд эхний ээлжинд 96 гаруй сая төгрөгийн бэлэн мөнгөний тусламжийг өвөлжилт хүндэрсэн аймгууд руу илгээгээд байгаа юм байна.

Хаврын  урь ортол хам­гийн багаар бодоход хоёр сарын хугацаа үлдлээ. Хам­гийн чанга хоёр сар малчдыг хүлээж байна. Гэтэл зудад нэрвэгдсэн газрын малчид малын тэжээл, нөөцөлсөн өвсөө хэдийнэ бар­чихсан аж. Тиймээс улсын нөөцөөс өвс гаргаж,  худалдаалж  эхэлжээ. Тэгэхдээ хямд­руул­сан үнээр.  Бас гаднаас өвс тэжээл импортлон малчдад үнэгүй тарааж байгаа.  Өнгөрсөн жил нэг боодол нь 4500 төгрөгийн үнэтэй байсан өвс энэ жил 5000 төгрөг болжээ. Төр засаг бас л энэ жил малчдыг урьд урьдынх шигээ дахин харж үзэж байна.

Үхтэл үр харам гэдэг шиг намаржингаа найрлаж, зугаа цэнгэл хөө­гөөд хоёрхон чиргүүл өвс татсаныг нь мэдэж байгаа ч төр засаг \”Харж бай­гаад унагалтай нь биш” гээд чадах чинээгээрээ тусалж байгаа. Тэгсэн ч \”Улсын нөөц чанаргүй өвс борлуулж байна”, \”Удаан дарсан бололтой, цагаан болчихсон байна, тэр өвс нь”, \”Малчдаа харж үз, төр гуай” гэсэн байж боломгүй гомдол малчдын амнаас гарч байгаа нь үнэхээр дотор давчдаж дургүй хүрч эгдүүцмээр. Tэгвэл одоо махны үнэ нэмэгдчихлээ. Тун удахгүй Цагаан сар болж, махны хэрэгцээ улам өснө. Тэглээ гээд хотынхон малчдаас ганц кг мах гуйхгүй. Гуйсан ч \”Юу вэ, ямар мах” гээд нүд нь орой дээрээ гаран ярвалзах биз. Яг үнэндээ хотынхон суурин газар амьдарч бай­гаа­гаараа л давуу талтай боловч хоолгүй хонож, атга нүүрсээ маргаашдаа зориулж хадгалаад мөсөн хонгилд өдөр хоногийг өнгөрөөж буй айл олон бий. Хотын хүмүүс юуг ч хямд үнээр авдаггүй. Харин ч өндөр үнийн шуурганд дарлуулж, сэхэл авалгүй тэр чигээрээ сөхөрч байгаа нь цөөнгүй.

Гэтэл малчдад хадлангаа хангалттай аваагүйнх нь төлөө тусламж илгээнэ, ноос ноолуураа борлуулж, мөнгө олсон гээд давхар урамшуулна, ямаа өсгөсөн гэж тусад нь хөрөнгө төсөв­лөнө, арьс ширээ зарж ашиг олсон болохоор нь хувь ногдол өгөхийг нь яана. Бас болоогүй ээ, үйлдвэрлэл эрхлэх техникийг нь үнэгүй шахам өгөөд байхад тэд \”зов­лонт” дүрээсээ салахыг огт хүсэхгүй, харин ч улам л уруу дорой царайлан хүнээс ичих чүгүй юм гуйдаг. Үүнээс харахад малчид аль хэдийн нийгмийн \”эмзэг” дээд давхаргынхан болчихсон гэхэд хилсдэхгүй.

Яг үнэндээ өнөөдөр өвөлжөөндөө дүнзэн бай­шин, үүдэндээ мотоцикл, портер, гэртээ цахилгаан бараагүй малчин айл тун ховор. Технологийн дэвшил ямар хурдаар дээшилж байгааг малчны хотноос харж болно. Бас 100 ямаатай байхад л хавар ноолуурыг нь тушаагаад машинтай бол­чихно. Тэгсэн хэрнээ ноолуур хямдхан байна гээд зунжингаа дараад үгүй хийсэн жишээ өнгөрсөн жилийн хавар маш олон гарч, төр засгийг бас л буруутгаад авсан.

Тиймээс төр, засаг минь малч­дын аманд хоолыг нь халбагадаж хий­хийн оронд тархинд нь хариуцлага  гэдэг үгийг хоног­шуулах ажлыг яаралтай  сэдэхгүй бол болохоо байлаа.