Их жанжны эгэл амьдралын хуудсууд

 

Өнөөдөр их жанжин Д.Сүхбаатарын мэндэлсэн өдөр. Тэрбээр 124 жилийн өмнө буюу 1893 оны энэ өдөр эцэг \”цагаан дээлт” Дамдин, эх Ханджавын ганц хүү болон одоогийн Амгаланд мэндэлжээ. Сүх хүүгийн эцэг Дамдин нь Дарьгангын нутаг бол Богд хаант Монгол Улсын нутаг биш, Монгол Улс ар, өвөр гэж салаагүй, бүгд л Манжийн захиргаанд байсан үеийн Үзэмчин хушууны хүн байв.

1907 онд С.Жамьяан зайсанд шавь орж монгол бичиг, тоо заалгасан байна. цэрэгт дайчлагдан ирсэн тэрбээр Хужирбулангийн үндэсний цэргийн боловсон хүчнийг бэлдэх сургуулийг 1912 онд нээхэд суралцаж, 1913 онд анхны төгсөгч болоод пулемёт сумангийн дарга болсон. Энэ үеэр Д.Сүхбаатар Их хүрээний ядуу ард Нэмэндэйн охин Н.Янжмаатай айл гэр болжээ.

Д.Сүхбаатар 1918 оноос эхлэн Нийслэл хүрээний Монгол хэвлэлийн хороонд үсэг өрөгчөөр ажилснаар тус орны гадаад дотоод байдал, засаг төрийн бодлоготой нэлээд тодорхой танилцах бололцоотой болжээ. Мөн хүрээний орос хэвлэлийн газар ажиллаж байсан М.И.Кучеренко, Я.В.Гембаржевский нарын зэрэг оросын хувьсгалчдын идэвхтэй үйл ажиллагаа Д.Сүхбаатарын анхаарлыг татаж тэдэнтэй нягт холбоо тогтоон ажиллах болсон юм. Д.Сүхбаатар \”Монголын үнэн\” сонинг санаачилж байсан бөгөөд сэтгүүлч, эрхлэгчээр ажиллаж, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Өдгөө О.Баатарт хадгалагдаж буй дээрх сонины анхны дугаар 1920 онд Эрхүү хотноо хэвлэгдсэн юм.

Д.Сүхбаатар хувьсгалт нууц бүлгийг санаачлан байгуулагчийн нэг байв. 1920 оны 6-р сарын 25-нд хоёр бүлгийн хамтарсан хурал болж, Хүрээний ба Консулын гэсэн хувьсгалт хоёр бүлгийг нэг хувьсгалт байгууллага болгон нэгтгэж \”Монгол Ардын Нам” гэж нэрлэхээр тогтжээ. 1920-1921 оны өвөл Нийслэл хүрээг оросын цагаантан барон Унгерн эзлэв. Тиймээс их хэргийг эхлэх цаг нэгэнт болсон гэж үзээд намын анхдугаар их хурлыг яаралтай хуралдуулж, монголын ард түмний хувьсгалт тэмцлийг зохион байгуулж удирдах улс төрийн дайчин байгууллага МАХН -ыг жинхэнэ ёсоор байгуулах бүх бэлтгэл ажлыг шууд гардан удирдсан юм. 1921 оны 3-р сарын 1-3 ны өдөр Монгол Ардын Намын анхдугаар их хуралхуралдсан. 13 -нд Дээд Шивээ хотноо \”Монгол Ардын засгийн хэргийг бүгд түр захиран шийтгэх газар” гэдэг нэртэйгээр Монгол Ардын Түр засгийн газрыг МАХН-ын удирдлагаар байгуулсан байна.

1921 оны 8-р сарын 10-нд Хүрээний хуучин засгийн газрыг татан буулгаж Ардын түр засгийн газрыг өргөтгөн Ардын байнгын засгийн газар болгон байгуулж Д.Сүхбаатарыг ардын засгийн газрын цэргийн яамны тэргүүн сайд бөгөөд бүх цэргийн жанжнаар томилжээ. 1921 оны 8-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Монгол улсыг байгуулсан тухай түмэнд тунхаглан зарлажээ. 1921 оны 11-р сард Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлын хэлэлцээр байгуулсан юм. Энэ үед Владимр Ильич Ленинтэй уулзан гар барьж, зураг татуулсан байдаг.

Ардын хувьсгалын ололтыг хамгаалан тэмцсээр Д.Сүхбаатар 1923 оны 2-р сарын 20-нд цэл залуу 30-хан настайдаа таалал төгсчээ. Түүхчид түүнийг хорлогдож эсвэл хүнд өвчний улмаас нас барсан гэж үздэг ч аль нь ч батлагдаагүй аж. Жанжин Д.Сүхбаатарын бунханд байсан шарил 1.6 м өндөртэй байсан гэдэг. Энэ нь өөр хүний шарил байж болзошгүй гэж судлаач доктор, профессор О.Пүрэв таамаглал дэвшүүлж байжээ.

Гэрээслэл: \”Эрхэм нөхөд та бүхэн одоогийн явуулан буй намын бодлого ба засгийн хэрэг явдлыг уг зорилгод нийлүүлж, ард түмний эрх чөлөөг мандуулж, аливаа дотоод, гадаадын эзэрхэг харгисуудын гар савраас ангижруулан ард түмнийг асран хамгаалах гэгээн замыг удирдан жолоодохыг эрхэмлэ!”, \”Миний бие алтан амийг алдавч ариун санаат нөхөд минь залгамжилж, элдэвт хичээн зүтгэж ардын төрийг мандуул!”

Нэр гуншин: Тэрээр 2 метр орчим өндөр хүн байсан гэдгийг судлаачид хэлдэг бөгөөд \”Гоймон баатар” гэдэг хочтой байсан юм. Түүнд эцэг, эхээс хайрласан нэр нь Сүх. Харин ардын баатар болж Сүхбаатар болсон. Тиймээс:

Сүүлдээ тэгээд баатар болжээ хө

Хонгор халзан унага байжээ

Хожим тэгээд морь болжээ хө гэж өгүүлдэг хүүхдийн дуу ч бий.

Хашиж явсан албан тушаал: Цэргийн яамны тэргүүн сайд, Бүх цэргийн зөвлөлийн гишүүн, Засгийн газрын төлөөлөгч, эцэст нь Бүх цэргийн жанжин байв.

Гавъяа шагнал: Богд хааны зарлигаар тав, дөрөв, гурав, хоёрдугаар зэргийн жинсүүдийг олгож, мөн 1-3 тогосны отго, Зоригт баатар цол шагнасан байдаг. Харин жанжин \”Би ардын засгийн төлөө амь өрсөн зүтгэсэн, гавьяа шагнал горилохгүй” гэдэг байж.

Шийтгэл: 1921 оны ардын хувьсгалд туслахаар ирсэн улаан цэргүүд 1923 оны тавдугаар сард энгийн ардуудыг дээрэмдэж, тэр ч байтугай хүчингийн хэрэг үйлдсэнд Д.Сүхбаатар уурсан хилэгнэж \”Улаан цэргүүдийг нэн даруй Монголоос гаргах хэрэгтэй” гэдэг асуудлыг тавьсныхаа төлөө \”Намын төв хороотой ярилцаагүй” гэдэг үндэслэлээр Ардын намын төв хорооноос донгодуулж байсан

Эцэст нь сонирхуулахад, дээр дурдсан Хүрээний нууц бүлгэм, Консулын нууц бүлгэмээс гадна гурав дахь \”Монголын автономи ба амгалан байдлыг хамгаалах нам”-ыг ихэвчлэн язгууртан, угсаатан ноёд баядууд, дээд лам нар бүрдүүлсэн \”Угсаатны нам” буюу \”Ноёдын нам” гэж байжээ. Оросоос тусламж гуйсан бичигт \”Үндэсний үзэлтэй ноёд түшмэд, ардын нам, ядуу лам нар харилцан зөвшилцөж Зөвлөлт Орос улсаас тусламж гуйхаар шийдлээ” гэж бичсэн байдаг аж. Тэгэхээр дээрх гурван нам нягт хамтран ажиллаж байсан гэдгийг харуулж байгаа юм.

Ийнхүү ард түмний хүү, хувьсгалт тэмцлийн баатар, жанжин Д.Сүхбаатарын амьдрал ахуйн түүхээс товч дурьдлаа. Өдгөө түүнийг хүүхэд, үр хойч нь \”Өндөр өвөө” хэмээн дурсан ярьдаг байна.