Яс сийрэгжих өвчин нь ясны эс нарийсч, ясны сийрэг байдал алдагдах өвчин юм.
Уг өвчний эхэн үед ямар нэгэн шинж тэмдэг илэрдэггүй. Дараах шинж тэмдэгүүд өвчний хожуу үед илэрнэ. Үүнд:
• Яс өвдөх, янгинах
• Яс хугарах эсвэл гэмтэх
• Өндөр хасагдах (15 см-ээс дээш намсах)
• Нурууны ясанд гарсан хугарлаас үүдэн нурууны доод хэсгээр өвдөх
• Нурууны ясанд гарсан хугарлаас хүзүү өвдөх
• Нуруу бөгтийх
Шалтгаан, эрсдэл Яс сийрэгжих өвчин нь ясны өвчлөлүүдийн дундаас хамгийн түгээмэл аж. Судлаачид 50-аад насны 5 Америк эмэгтэй тутмын 1 нь яс сийрэгжих өвчинтэй байдаг гэж тогтоожээ. Мөн 50-аас дээш насны эмэгтэйчүүдийн бараг тэн хагас нь сүүж, бугалга, нугалам (нурууны яс)- ны ясандаа хугаралтай байжээ. Ясны сийрэгжилт нь бие хангалттай шинэ яс төлжүүлж чадахгүй байх, хэтэрхий их хуучин яс биенд дахин шингэх эсвэл энэ хоёр шалтгаанаас хоёулангаас нь болж үүсдэг байна. Кальц болон фосфор нь ясны хэвийн төлжилтөнд нэн чухал эрдэс бодис юм. Хүүхэд байх үед тань таны бие эдгээр эрдэс бодисыг ашиглан ясаа төлжүүлдэг байна. Хэрэв та хангалттай кальци авдаггүй эсвэл таны бие хоол хүнснээсээ хангалттай кальци шингээж авдаггүй бол ясны төлжилт болон хэвийн бус болно. Насжих тусам кальц болон фосфор нь яснаас биенд шингэдэг. Энэ нь ясны эдийг хэврэг болгодог аж. Үүнээс болж гэмтэл учраагүй байхад хугардаг, хэврэг, бутархай яс үүсдэг байна. Ихэнхдээ уг өвчин нь аажмаар үүсдэг. Ихэнх тохиолдолд өвчтөн өвчин үүссэн гэдгийг мэдэхээс өмнө хугаралтай болсон байдаг. Хугаралтыг илрүүлэх үед өвчин хүнд үедээ орсон байх бөгөөд маш их гэмтсэн байдаг.
Ясны сийрэгжилт үүсэх гол шалтгаан нь эмэгтэйчүүдийн цэвэршилтын үед эм даавар буурсанаас, эрэгтэйчүүдийн эр даавар багасах явдал юм. 50-с дээш насны эмэгтэйчүүд, 70-с дээш насны эрэгтэйчүүд яс сийрэгжих өндөр эрдэлтэй бүлэгт хамаардаг.
Шалтгаан:
• Унтаж амрахгүй байх
• Архаг үений өвчин, архаг бөөрний өвчин, буруу хооллох
• 3 сараас илүү хугацаагаар өдөр бүр үе мөчний эм уух
• Гүйлсэн булчирхай томрох
Ялангуяа сийрэгжилтийн удамшилтай цагаан арьстай эмэгтэйчүүд ясны сийрэгжилт өвчнөөр өвдөх дундаж эрсдэлээс илүү өндөр эрсдэлтэй байдаг.
Эрсдэлийн бусад хүчин зүйл:
• Удаан хугацаагаар сарын тэмдэг ирэхгүй байх
• Согтууруулах ундаа хэтрүүлж хэрэглэх
• Түрүү булчирххйн эсвэл хөхний хорт хавдарын үед гормоны эмчилгээ хийлгэж байсан
• Бага жинтэй байх
• Тамхи тататх
• Хоол хүнснээсээ хангалттай кальц авч чадахгүй байх зэрэг орно.
Оношлогоо, эмчилгээ
Ясны эрдэсийн нягтралийн шинжилгээрээр (нягтшил хэмжигч эсвэл ДЕКСА аппарат) таны яс хэр сийрэгжилттэй байгааг хэмждэг. Эмнэлгийн мэргэжилтэнгүүд энэ шинжилгээний дүнгээс ирээдүйд таны яс хугарах эрсдэлийг тодорхойлдог.
Тусгай нурууны “Си Ти”-гээр нурууны ясны эрдэсийн нягтралын алдагдалыг харж болдог. Ховор тохиолдол тоон тооцооллын томограф буюу QCT—г ашигладаг.
Маш ховор тохиолдолд нуруу болон ташааны рентген зураг авч нурууны ясны хугарал, бутарлыг хардаг. Гэсэн хэдий ч ясны энгийн рентген зураг нь ясны сийрэгжилт үүсгэх магадлалтай байдаг. Хэрэв таны ясны сийрэгжилт нас ахахад үзэгддэг энгийн сийрэгжилтээс илүү хүнд эмнэлгийн тусламж авахуйц гэж үзэж байвал цус, шээсний шинжилгээ өгөх хэрэгтэй.
Эмчилгээ
Ясны сийрэгжилтийн эмчилгээний зорилно:
• Өвчнөөс үүдэх өвдөлтийн намдаах
• Сийрэгжилтийг удаашруулах,зогсоох
• Ясыг бэхжүүдэг эмээр яс хугарахаас сэргийлэх
• Хугарал үүсэх эрсдэлийг багасгах зэрэг юм.
Ясны сийрэгжилтийг эмчлэх амьдралын хэв маяг өөрчлөх, эм уух зэрэг олон янзын эмчилгээний арга байдаг.
Яс бэхжүүлэгч эмүүдийг
• Ясны сийрэгжилт ясны нягтаршилын шинжилгээгээр тогтоогдсон
• Ясны нягтаршлын шинжилгээгээр тогтоогдсон, ясны хугарал илэрсэн тохиолдолд хэрэглэнэ.
Бисфосфонат
Бисфосфонат төрлийн эмнүүдийг голдуу эмэгтэйчүүдийн цэвэршилтийн үед тохиолдох ясний сийрэгжилтээс сэргийлэх, эмчлэхэд хэрэглэдэг.
• Бисфосфонатын төрлийн эмүүд нь алендронат (фосамакс), ибандронат (бонива), риседронат (Актонел) агуулсан байдаг бөгөөд ууж хэрэглэнэ. Ихэнхдээ долоо хоногт 1 эсвэл сард 1 удаа уудаг.
• Бисфосфонат венээр (судсаар) хийх нь тун ховор.
Кальцитонин
Кальцитонин нь сийрэгжилт болон өвдөлтийн хэмжээг намжаадаг эм юм. Үүнийг хамрын цацлага эсвэл тариагаар хийдэг. Цацлаганаас болж хамар салст загатнах, тарианаас үүдэн огих зэрэг гаж нөлөөнүүд илэрнэ.
Кальцитонин нь бисфонатаас үр дүн багатай байдаг.
Гормон суулгах эмчилгээ
Эм даавар буюу гормон суулгах эмчилгээг ясны сийрэгжилтээс сэргийлэхэд ховор хийдэг бөгөөд яс сийрэгжилтийг эдгээдэггүй аж.
Заримдаа хэрэв эстроген үр дүнгээ өгч байвал эмч гормоны эмчилгээг үргэлжлүүлэхийг санал болгох бөгөөд тухайн эмэгтэй ясны сийрэгжилтээс сэргийлэх, эмчлэх бусад төрлийн эм ууж болохгүй. Хэрэв та ясны сийрэгжилтээс сэргийлэх гормоны эмчилгээ хийлгэхээр төлөвлөж байгаа бол үүсч болох эрдэлийн талаар эмчтэйгээ ярилцаарай.
Гүйлсэн булчирхайн гормон
Терапаратид (фортео)-г хүнд шатны ясны сийрэгжилттэй, яс хугарах өндөр эрсдэлийн бүлэгт хамаардаг цэвэршилтийн дараах үеийн эмэгтэйчүүдийн эмчилгээнд хэрэглэдэг. Уг эмийг өдөр бүр тариагаар хийдэг. Гэрээрээ хийж болно.
Ралоксифин
Ралоксифин (эвнета)-г ясны сийрэгжилтээс сэргийлэх, эмчлэхэд хэрэглэдэг. Ралоксифин нь хөхний хорт хавдарын үед хэрэглэдэг томаксифинтэй төстэй. Уг эм нь нурууны яс хугарлыг бараг 50%-аар бууруулдаг боловч сүүжний гэх мэт буюу ясанд үүсэх хугарлаас сэргийлдэггүй аж. Уг эм нь зүрхний өвчин, хөхний хорт хавдараас сэргийлэх үйлчилгээтэй боловч илүү судалгаа, шинжилгээ шаардлагатай байна. Ралоксифинээс үүдэн гарч болох хамгийн аюултай гаж нөлөө нь хөхний вен эсвэл уушгинд цусан бүлэн үүсэх явдал юм.
Дасгал хөдөлгөөн
Тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийх нь ясны сийрэгжилттэй хүмүүсийн яс хугарах эрсдэлийг бууруулдаг. Санал болгож буй дасгалууд:
• Жин барих дасгал- алхах, удаан гүйх, теннис тоглох, бүжиглэх
• Эсэргүүцэх дасгал-хүчний дасгал хийх, туухай өргөх
• Тэнцвэржүүлэх дасгал-тай чи, иог
• Дугуй унах
• Сэлүүрт завиар явах
Хугарал үүсгэж болзошгүй аливаа унах эрсдэлтэй, их нөлөө үзүүлдэг дасгал хийхээс зайлсхийх хэрэгтэй.
Хоолны дэглэм
Өдөрт дор хаяж 1200 мг кальц, 800-1000 нэгж D3 витамин авч байх хэрэгтэй. Витамин D нь кальци шингэхэд дэмжлэг үзүүлдэг аж. Эмч таны шаардлагатай кальц витамин D-г нэмж уухыг зөвлөж магадгүй.
Зохих хэмжээний кальци, витамин D, уураг агуулсан хоолны дэглэм барих хэрэгтэй. Дэглэм барьж байх зуур ясны сийрэгжилт бүрэн зогсохгүй ч хэрглэж буй нэмэлт бодисоор дамжуулан төлжих, уг байдлаа хадгалах дэмжлэг үзүүлэх боломжтой.
Кальцийн агууламж ихтэй хүнс:
• Бяслаг
• Зайрмаг
• Навчлаг ногоон ургамал. Жишээ нь: буудай, ногоон буурцаг
• Тослог багатай сүү
• Хулд загас (салмон)
• Сардин загас (ястай)
• Дүүнүү
• Тараг
Хорт зуршлаасаа татгалз
Тамхи татдаг бол тамхинаасаа гар. Согтууруулах ундаа хэрэглэдэг бол ундаагаа хязгаарла. Согтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэх нь таны ясыг гэмтээхээс гадна яс хугарах, бэртэх эрсдэл оруулдаг.
Унахаас сэргийл
Унахаас сэргийлнэ гэдэг эргэлзээтэй. Тайвшруулах эмнээс татгалзах, гэрийнхээ аюул болохуйц зүйлийг зайлуулах зэрэг нь унах эрсдэлийг багасгадаг. Хараагаа сайн эсэхээ шалгаарай. Унахаас сэргийлэх бусад аргууд:
• Цас, мөстэй газраар ганцаараа алхахгүй байх
• Ванны өрөөндөө хориглогч тавих
• Таарсан гутал өмсөх
Хянах
Таны эмчилгээг 1-2 жилд авдаг ясны эрдэсийг нягтаршлын шинжилгээгээр хянана.
Эм даавар (эстроген) ууж эмэгтэйчүүд тогтмол хөхний рентген зураг, аарцагны шинжилгээ өгөх хэрэгтэй.
Мэс ажилбар
Ясны сийрэгжилтийг эмчлэхэд ямар нэгэн мэс ажилбар байдаггүй. Гэхдээ нугаламны ясны мэс ажилбар хийх нэг арга байдаг бөгөөд үүнийг ясны сийрэгжилтээс үүдэн нурууны гол ясанд гарсан жижиг хугаралуудыг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн таны нугаламны гол ясыг бэхжүүлсэнээр нугалам хэврэгжлээс сэргийлэхэд дэмжлэг үзүүлдэг. Уг арга нь хугарсан эсвэл хэврэгшсэн хэсэгийг тариагаар хурдан хатуурдаг цавуу хийх арга юм. Үүнтэй төстэй мэс ажилбар байдаг бөгөөд цавуу шаардлагатай бөмбөлөг ашиглан өргөсгөж, зай гаргахад ашигладаг байна. (ажилбарын үед бөмбөлөгийг буцаан авдаг)
Хүндрэл
• Нурууны ясны хугархайнууд шахагдах
• Хэт хэврэгшсэнээс болж хөгжлийн бэрхшээлтэй болох
• Сүүж болон бугалганы яс хугарах
• Сүүжний яс хугарсанаас явж чадахгүй болох
Сэргийлэлт
Кальц нь ясны бүтэц, эрүүл байдалд нэн чухал. Витамин D мөн хэрэгтэй учир энэ нь таны бие кальцийг шингээж авахад дэмждэг аж. Эрүүл, тэнцвэртэй хооллох нь таньд эдгээр болон бусад чухал шим тэжээлтэй бодисыг амьдралынхаа турш авахад туслана.
Сэргийлэх бусад аргууд:
• Согтууруулах ундаа хэт их хэрэглэхээс татгалзах
• Тамхи татахгүй байх
• Тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийх
Мөн нилээд хэдэн жилийг ясны сийрэгжилтээс сэргийлэхэд зарцуулахад шаардлагатай байдаг.
