Засгийн газар, гол хуйвалдагч Монголбанк магадгүй 2012 оных шигээ мөнгө хэвлэхийг үгүйсгэхгүй

 

 

 

Монгол Улсын өнөөгийн эдийн засгийн хүндрэл, нөхцөл байдлын талаар хамгийн хүчтэй дуугарч байгаа хүмүүсийн нэг бол эдийн засагч, судлаач Х.Батсуурь юм. Түүнтэй өнөөгийн эдийн засгийн байдал болон цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.



-Та бид хоёрын ярилцах сэдэв тодорхой. Тиймээс олон үг нуршиж, оршил хийлгүйгээр шууд л гол асуултдаа орьё. Эдийн засагч, судлаач хүний хувьд өнөөгийн эдийн засгийн байдал, хямралыг хэрхэн харж байна вэ?



-Маш хүнд байна. Эдийн засгийн хүндрэлтэй байдал үүсч байна гэхэд болно. Угаасаа манай улсын эдийн засгийн суурь, тогтолцоо нь анхнаасаа гажуудалтай байсан. Тийм ч учраас өнөөгийн ийм хүнд байдалд хүрчихээд байгаа юм. 



-Гэхдээ эрх баригчдын зүгээс улс эх орноо эдийн засгийн хямралаас гаргах тал дээр бүхий л арга хэмжээг авч ажиллаж байна шүү дээ?



-Тэд өнгөцхөн л арга хэмжээнүүдийг авч байна. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр тэдний эдийн засгийн орчноо сайжруулахад авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ нь суурь тогтолцоогоо харахгүй байна. 



-Зөвхөн өнөөдрөө бодож байна гэж үү?



-Тийм. Эдийн засгийг өвчтэй хүн гэж үзэх юм бол тэд суурь өвчнийг нь эдгээх бус шинж тэмдгийг нь л дарах эм, тариаг хэрэглэж байна. Хэдийгээр эдийн засгийн ужгирал нь хараахан дээд цэгтээ хүрээгүй ч удахгүй дээд цэгтээ хүрнэ. Цаашид эдийн засаг улам л хүндэрнэ. 



-Иргэдийн хувьд энэ онд л бүсээ чангалчих юм бол эдийн засаг сайжирна гэх горьдлогыг тээж байна. Төр, засгийн зүгээс ч гэсэн тийм ойлголтыг өгч байна шүү дээ. Гэтэл та эдийн засаг улам л шалдаа бууна, хүндэрнэ гээд байх юм? 



-Зүгээр л олон нийтийн ойлголт буруу байна. Магадгүй өнгөцхөн харахад эдийн засаг сайжирч байгаа ч юм шиг. Улс, эх орон маань хямралаасаа гарах гэж байгаа ч юм шиг харагдаж байж болох л юм. Гэхдээ төр засгийн зүгээс эдийн засгийн хямралын эсрэг авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээнүүд нь үр дүнтэй, урт хугацааг харсан, тууштай биш гэдгийг л ойлгох хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр эдийн засаг туйлдаж байгаа өнөө цагт түр хугацааны арга хэмжээнүүдийг авах онцгой цаг үе нь ирээд байгааг үгүйсгэхгүй. 



-Онцгой цаг үе гэж юуг хэлээд байна вэ?



-Сайн анзаарах юм бол үүний тодорхой жишээ нь гарч ирж байна л даа. Өнөөдөр эдийн засаг жам ёсоор өөрөө өөрийгөө тэтгэж, улмаар сайжрах ямар ч боломжгүй. Зүгээр л гадаад өрийг ихэсгэх замаар эдийн засгийг тэжээж байна. Нэг үгээр хэлбэл, зохиомлоор эдийн засгийг авч явж байна шүү дээ. Дээр нь удахгүй болох УИХ-ын сонгуулиас өмнө эдийн засгийг унагахгүй байх бүх төрлийн арга хэмжээг авч байна. 



-Үүнийгээ тодорхой жишээ дээр тайлбарлаж болох уу. Гэхдээ маш товчхон, энгийнээр шүү?



-Бололгүй яах вэ. Хамгийн ойрын жишээ гэвэл ипотекийн зээлийг таван хувь болгох эсэх болон энэ сарын 1-нээс хэрэгжүүлж эхэлсэн НӨАТ-ын тухай хууль байна. Гэтэл энэ нь зүгээр л ард түмэндээ таалагдах, мөнгө босгох гэсэн башир арга. Үнэндээ дээрх хоёр зүйлийг Монголын хөрсөнд хэрэгжүүлэх цаг хугацаа нь болоогүй, тийм ч нөхцөл байдал нь бүрдээгүй. 



-Яагаад тэр вэ?



-Манайх шиг хөгжилтэй улсад нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг хэрэгжүүлэх боломжгүй. Учир нь, энэхүү татвар нь ядуу, дунд орлоготой иргэдэд дарамт болдог. Хөрөнгө, чинээлэг иргэдэд дэм болдог. Энэ ч үүднээс НӨАТ-ыг тодорхой нөхцөл бүрдсэн үед хэрэгжүүлэх нь илүү үр дүнтэй байдаг. Шууд утгаараа ядуу, дунд орлоготой иргэд болон бизнес эрхлэгчдийг энэхүү татвараас чөлөөлөх хэрэгтэй. Ихэнх улс оронд ч энэ зарчмаар хэрэгжүүлдэг. Гэтэл манайд эсрэгээрээ байна. Тэр чигээр нь нэлэнхүйд нь нялаад тавьчихсан нь ядуу, дунд орлоготой иргэдэд маш хүндээр тусах үйл явцыг бий болгож байна.

Жишээлбэл, сарын нэг сая төгрөгийн орлоготой иргэн 700 мянган төгрөгийг нь өдөр тутмын хэрэгцээндээ зарцуулдаг гэж бодьё л доо. Энэ нь нэг сарын орлогын 70 хувь. Гэтэл сарын 10 сая төгрөгийн орлоготой иргэн, аж ахуйн нэгж сард мөн адил 700 мянган төгрөгийг хэрэгцээндээ зарцуулна. Гэтэл энэ нь сарын орлогынх нь дөнгөж долоон хувь болж байна. Дээрх зардлуудад НӨАТ-ыг шингээсэн бөгөөд үүнээс ядуу, дунд орлоготой иргэдэд ямар их дарамт болох нь харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл, НӨАТ бол ядуу, дунд орлоготой иргэдээ шулсан систем юм. 



ИПОТЕКИЙН ЗЭЭЛИЙН ХҮҮГ ТАВАН ХУВЬ БОЛГОХОД ШААРДАГДАХ МӨНГӨН ДҮН ИХ НАЯДААР ХЭМЖИГДЭНЭ



-Тэгвэл ипотекийн зээлийн хүүг таван хувь болгох нөхцөлийг бүрдээгүй гэж тайлбарлаад байгаа шалтгаанаа хэлээч. Өөрөөр хэлбэл, та орон сууцны ипотекийн зээл нь хөгжилтэй орнуудад ард иргэдээ хямд, боломжийн үнээр орон сууцжуулахад хэрэглэдэг санхүүгийн хэрэгсэл гэж үзээд байгаа шүү дээ? 



-Тийм ээ, ипотекийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд тухайн улсын эдийн засгийн чадавхи, тогтвортой байдал, иргэдийн орлогын түвшин, банк санхүүгийн тогтолцоо, бие даасан болон хууль, эрх зүйн орчны боловсронгуй байдал, мөн хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн түвшин нь суурь нөхцөл болдог. Гэвч манай улс 2013 онд ипотекийн найман хувийн зээлийг хэрэгжүүлэхдээ дээрх суурь нөхцөлийг бүрдүүлээгүй. 



-Тийм гэж үү?



-Бүрдүүлээгүй болоод л ипотекийн зээл өнөөдөр эдийн засагт хүндрэл үүсгэж наашаа ч биш, цаашаа ч биш асуудал болоод байгаа юм. Уг нь, ипотекийн зээл зогсож зохиомлоор үүсгэсэн хөөс хагаран байрны үнэ хөрсөн дээрээ буух нь зөвюм. Гэвч энэ бол эдийн засгийн биш улстөрийн эрх ашгийн асуудал болоод байгаа нь харамсалтай. Эрх баригчдын хувьд сонгууль хаяанд ирсэн нь ипотек гэх энэ асуудлыг давуу тал болгон ашиглах сэдлийн үндэслэл болж байна гэхэд болно.



-Гэхдээ та яагаад заавал сонгуультай холбож тайлбарлаад байгаа юм бэ?



-Ипотекийн зээл нь сонсоход сайхан ч үнэндээ иргэдээрээ эргүүлээд хэд нугалж төлүүлэх өр шүү дээ. Тэд зээлийн хүүг найман хувиас бүр тав болгон бууруулж популизмдах гэж байна. Өр зээлэндээ баригдаж, ипотекийн зээлээ үргэлжлүүлэх эсэх нь эргэлзээтэй байсан улс чухам яаж, ямар аргаар ипотекийн зээлийг шинээр санхүүжүүлэх гээд байгааг нэг л сайн ойлгож өгөхгүй юм. 



-Ямар нэгэн аргаар босгож л таарна. Амьд хүн аргатай гэдэг биз дээ?



-Уг нь, ипотек гэдэг зүй ёсоороо хэрэгжсэн бол эргэлтээрээ өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлээд явдаг процесс. Гэвч мордохын хазгай гэгчээр анхнаасаа л эдийн засгийн инерц, үр өгөөжөөр биш зохиомол зах зээлийн харьцааг үүсгэж төсвийнхөө тал хувьтай тэнцэх хэмжээний их мөнгийг хэвлэх замаар зээлийг санхүүжүүлж эхэлсэн нь эдийн засагт өнөөдөр нүүрлээд буй бэрхшээл, хямралын эх үндсийг тавьсан. Ипотекийн зээлийг таван хувьтайгаар хэрэгжүүлэхэд шинээр зээлд хамрагдагчдын тоо 3750-иар нэмэгдэнэ, мөн урьдчилгаа төлбөрийг 20 хувь болгон бууруулж 10 хувийг нь засгаас төлөх боломжтой гэсэн. 

Хэрэв энэхүү тооцоолол зөв бол үүнийг санхүүжүүлэхэд хамгийн багадаа 400-450 тэрбум төгрөг олох шинэ эх үүсвэр шаардагдана. Хэдийгээр тийм ч их мөнгө биш мэт боловч савныхаа ёроолыг гөвж байгаа өнөө үед бол их дарамт. Гэвч болоогүй бас найман хувийн зээлд хамрагдчаад байгаа иргэдийг таван хувийн зээлд шилжүүлнэ гэсэн яриа байна. Ипотекийн зээлтэй 75 мянган иргэнийн ихэнх нь найман хувийн зээлтэй байгаа. Зөрүүнээс гарах гурван хувийг хэн төлөх вэ. Энэ тохиолдолд төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах мөнгөн дүн их наядаар хэмжигдэнэ шүү дээ.



ЭНЭТХЭГ, ХЯТАДЫН ЗАСГИЙН ГАЗРААС АМЛАСАН ЗЭЭЛЭЭР ИПОТЕКИЙГ САНХҮҮЖҮҮЛЭХИЙГ ҮГҮЙСГЭХГҮЙ



-Тэгвэл таныхаар яг ямар гарц харагдаж байна. Засгийн газрыг энэ их мөнгийг хаанаас босгоно гэж тооцоолж, бодож байна вэ? 



-Эдийн засгийн бодит чадавхиар энэ их хэмжээний мөнгийг босгох боломж байхгүй. Чухам ямар гээчийн онцгой арга хэмжээг манай Засгийн газар, түүнтэй хуйвалдагч гол эзэн Монголбанк авах бол, мэдэхгүй. Магадгүй 2012 оных шигээ мөнгө хэвлэх үү. 



-Яагаад болохгүй гэж?



-Мөнгө хэвлэж эдийн засагт шахсанаас үүдэлтэй 13 хувиар өссөн инфляци, ам.доллартай харьцуулахад 40 хувиар унасан төгрөгийн ханш зэрэг өвдөлтүүдийг монголчууд санаж байгаа байх. Энэ бол яав ч зөв сонголт биш. 



-Мөнгө хэвлэх нь иргэдийнхээ халааснаас сэмхэн хулгайлж эргүүлээд өөрт нь зээл болгон өгөөд дараа нь өөрсдөөр нь хэд нугалж төлүүлж буйгаас ялгаагүй үйлдэл гэж үү?



-Яг зөв. Хөөрхий бид чинь хожим ирэх цохилтыг мэдэхгүй хошгироод л сууж байна шүү дээ. Хоёрдугаарт, эдийн засаг шалдаа буусан өнөө үед олон улсын зах зээл дээрээс боломжийн нөхцөлөөр зээл авах боломж байхгүй. 10 хувиас давсан хүүтэй зээл авъя гэвэл ердөө л \”өрийн боол больё\” гээд сөхөрсөнтэй ижил. Угаасаа ипотекийн ажиллагааг өөр бас нэг зээлээр үүн дундаа гадаад зээлээр санхүүжүүлдэггүй. Улсын нийт гадаад өр ДНБ-ий 180 хувьтай тэнцэж дампуурлаа зарласан Гректэй ижил хэмжээнд очоод байгааг хэлэх илүүц. 



-Гэхдээ Хятад, Энэтхэгийн Засгийн газраас их хэмжээний зээл амласан. Хойд хормойгоороо урд хормойгоо нөхөх зарчмаар үүгээр ипотекийн зээлийг санхүүжүүлж болох юм биш үү?



-Үүнд л найдаж байгаа болов уу. Магадгүй Хятадын Засгийн газраас Эгийн голын усан цахилгаан станцад зориулан өгч байгаа гэх зээлийг ипотекийн зээлд ашиглахыг үгүйсгэхгүй. Угаасаа тэр төсөл хэрэгжих боломж муутай байгааг Дэлхийн банкнаас сануулж байгаа. Эсвэл уул уурхайн ордуудаа барьцаанд тавих уу, газар нутгаа түрээс нэрээр өгөх үү, яах бол. Үүнээс гадна Монголбанк манай улсын алтны нөөцийг барьцаанд тавиад зээл авч магадгүй. Шаварт унасан шарын эзэн хүчтэй гэдэг шиг. Гэвч байгаа бүх алтыг маань тавиад туучихна гэсэн үг. Нөгөө 90-ээд онд Монголбанкинд ажиллаж байсан хэдэн залуус Монголын бүх алтыг \”дилер\”-дээд алдчихсан гэдэг шахуу юм болох вий дээ. Ямартай ч аль нь ч зөв санаа биш. Одоо эрх баригчдаас гарах гоц санааг л харах үлдлээ. 



ОДООГИЙН УЛСТӨРИЙН НАМ, ЭВСЛҮҮД ХЯМРАЛААС ГАРГАХ ЧАДВАРГҮЙ ГЭДГЭЭ БАТАЛСАН



-Нэг талаараа таны зөв байж ч болох юм. Тэгвэл энэхүү эдийн засгийн хүнд байдлаас богино хугацаанд гарахын тулд өнөөгийн төр, засаг яг яаж, ямар зарчмаар ажиллах ёстой юм бэ?



-Эдийн засгийн хямралыг зогсоох ямар ч түргэн арга байхгүй. Ялангуяа төр барьж байгаа энэ олон намын бүлэглэл чадахгүй. Үүнийг ард түмэнтэйгээ ярьж, бусад хөдөлгөөн болон эрдэмтэн судлаачдын үгийг нэгтгэж гарцаа хайх ёстой. Түүнээс биш одоогийн улстөрийн нам, эвслүүд аль нь ч шийдэх боломжгүй. Чадваргүй гэдгээ аль хэдийнэ батлан харуулсан. Зүгээр л сонгууль өнгөртөл гал асаахгүй байх арга хэмжээг л авах байх. Тиймээс эдийн засагч болон эрдэмтэн судлаачдын үгийг авах хэрэгтэй. Хамгийн гол нь бид суурь тогтолцоондоо өөрчлөлт оруулах шаардлагатай. Эдийн засгийн суурь тогтолцоо, бодлогодоо нэн даруй өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Гэхдээ үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд 1-2 жил шаардана. Тиймээс түргэн хугацаанд эдийн засгаа аврах ямар ч гарц байхгүй. 



-Таны ярианаас дэлхий нийтэд Монгол Улс дампуурлаа зарлахад ойрхон байна гэж ойлголоо. Эдийн засаг энэ байдлаараа цааш хөвөрвөл яг хаана очиж дампуурах бол, тэр олон судлаачийн яриад байгаа зүйл, таамаг үнэн үү?



-Их тодорхой болчихсон. Уучлаарай, яг үнэнийг хэлэхэд 2017 оны хоёрдугаар улирлаас хэтрэхгүй дампууралд хүрэх нь тодорхой. Гэхдээ яг энэ байдлаараа явбал шүү. Гадаадын шинжээчид хүртэл дүгнэлтээ гаргасан байдаг. Харин миний харж байгаагаар ирэх оноос хэтрэхгүй. Өөрөөр хэлбэл, ирэх онд монголчууд гадаад өрийн их дарамтад орно. Ойролцоогоор 2.5 их наяд төгрөгийн эх үүсвэр шаардагдана.

Зөвхөн Засгийн газрын зээлийн өрийн үйлчилгээнд шүү дээ. Энэ нь төсвийн 30-50 хувь болно. Зээлийн өрийн үйлчилгээндээ төсвийнхөө 50 хүртэлх хувийг зарцуулчихаад цаашаа яаж амьдрах юм бэ. Үнэхээр боломж байхгүй. Нөгөөтэйгүүр зээлийн өрийн үйлчилгээг эдийн засгийн нөөц бололцоогоороо төлөөд явах чадамж байхгүй. Харин ч эсрэгээрээ өнөөгийн нөхцөл байдлаас илүү эдийн засаг дордохоор дүр зураг харагдаж байна даа. Энэ байдлаас болж ирэх оноос хэтрэхгүй Монгол Улс дампуурлаа зарлах нөхцөл байдал бий болно.

Эх сурвалж:\”Өглөөний сонин\”