С.Зоригийн хэрэг хэзээ илэрч, ардчиллын “анд” болсон хэлмэгдүүлэлт зогсох вэ

 

Ардчиллын алтан хараацай С.Зориг амь үрэгдсэн хэргийг өдгөө ардчиллын золиос хэмээн зөвтгөх шахуу болж. Улстөр судлаачдын үзэж буйгаар С.Зориг тэргүүтэй ардчиллын жинхэнэ удирдагчид амь үрэгдсэнээр буруу ардчилал тогтож, ардчилал нэрийн дор хөрөнгөтний нийгэм бий болсон аж. 

Тэгвэл энэхүү хөрөнгөтний нийгэмд чөдөр тушаа болж байсан С.Зориг тэргүүтэнгүүд ээлж дараалан учир битүүлгээр амиа алдаж эхэлсэн нь яалт ч үгүй нэгийг бодогдуулдаг. Хэн ялж, хэн хохиров. Эндээс Монгол Улсад тогтсон \”ардчилал\” гэгч зүйл талбай дээр, олны нүдэн дээр цус асгарахгүйгээр тогтсон ч далд хэлбэрээр маш их цус асгаруулж байсныг бэлхнээ гэрчилнэ. Учир нь, дан ганц С.Зоригийн хэрэгтэй холбоотойгоор 20-иод хүн амь насаа алдаж, золиослогдсон юм. Энэ мэт нэг удирдагчтай хамт нэлээд хэдэн хүн амь насаа алдаж, цөөнгүй хүн айдаст хүйдэст автан хэлмэгдэж явна. Өөрөөр хэлбэл, 1937 оны аймшигт хэлмэгдүүлэлт ардчилалтай хамт эргээд ирсэн байна.

Монгол Улсад ардчилал гэгч зүйлийг төрийн сайд /С.Зориг/ хүнийг гэгээн цагаан өдрөөр, гэрт
нь, эхнэрийнх нь дэргэд улайм цайм хороох гэж тогтоогоогүй л байлтай. Ийм ил цагаан хэргийн ард хэн нуугдаж байгаа нь ч бараг тодорхой гэх. 

Мэргэжлийн хүмүүс \”С.Зоригийн хэргийн 80 хувь нь илэрчихсэн. 80 хувь нь илэрчихсэн ийм
хэргийг захын нэг  10 жил төгссөн сийрэг толгойтой бацаан илрүүлчихнэ\” гэж батлаад
байгаа. Магадгүй ганц хоёрхон хүнээс мэдүүлэг аваад л шийдчих аж. Гэхдээ өнгөрсөн хугацаанд энэ хэргийг илрүүлэх бус харин ч илрэхгүй байхын төлөө юу хийвэл зохилтой вэ гэсэн ажлууд хийгдэж, ул мөрийг аймшигтай их устгажээ. Дээрээс нь 10 жилийн \”бацаан\” илрүүлчих энэ хэргийг хэдэн мөрдөн байцаагчид цээжний пангаар илрүүлчих боломж олгосонгүй. Тэдэнд дээрээс дарамт шахалт үзүүлж, яг л
18 жилийн тэртээ С.Зоригийн хэрэг дээр ажиллаж байсан мөрдөн байцаагчдийг яаж дарамталсан шиг дарамталжээ.

Өдгөө энэ хэргийг цагдаагийн байгууллагаас холдуулж тагнуулын байгууллагад өгчээ. С.Зоригийн хэргийг илрүүлэхэд цагдаа, тагнуул гээд ялгахгүй бүгдэд нь эрхийг нь өгөөд ил тод ажиллаж эхэлбэл уг нь их амархан. Харамсалтай нь, нууцын зэрэглэл нэрийн доор нууц зүйл их болж, нуун далдлах ажиллагаа ч их явагдлаа. Үүний уршгаар өнгөрсөн 18 жилийн турш Монгол Улсад ардчилал нэрийн амьд хэлмэгдүүлэлт боллоо. Цаашид ч үргэлжлэх янзтай. Учир нь ардчилсан нам засаг барьж байхад гарсан С.Зоригийн хэрэг ардчилсан
нам засаг барьж байхад илэрнэ гэсэн ард түмний итгэл үгүй боллоо.

Энэ зуур Б.Булганыг хар тамхины хэргээр баривчилсан гэж худал мэдэгдэл хийх зэргээр арга саам зохиож, эцэс сүүлд нь
хэргийг талийгаач Ш.Отгонбилэгт үүрүүлэхээр шийдсэн бололтой, Ш.Отгонбилэг агсны тушаалаар түүний малчин, тогооч хоёр С.Зоригийг хөнөөсөн гэх гээд бүтэлгүйтэв. Ш.Отгонбилэг агсантай хамт 14 жилийн өмнө нисдэг
тэрэгний ослоор амь үрэгдсэн малчин, тогооч хоёрыг гэмт хэрэгтэн болгочихвол энэ хэрэг ингээд замхарчих байсан, захилагчид нь айх аюулгүй.

Үнэхээр С.Зоригийг Ш.Отгонбилэг агсны малчин, тогооч хоёр хөнөөсөн юм бол яагаад одоог хүртэл С.Зоригийн хэрэг дээр ажиллаж байгаад дарамтад орж гадагшаа дүрвэсэн иргэдээ эргүүлэн дуудахгүй байгаа юм. Нээлттэй ил тод дуудвал тэд хүрээд л ирнэ. Өнгөрсөн 18 жилийг гаднын оронд там шиг өнгөрүүлж, баригдчих вий гэсэн дээ ажил ч хийж чадахгүй, нэрээ байн байна сольж, орон орон хэсч буй монголчууд чинь ази царайтай болохоор Хойд Ссолонгосын иргэн болж жүжиглэж, нас барсан хүний нэр хүртэл зүүж яваа гэх. Түүнчлэн юуны учир С.Зоригийн хэрэгтэй холбоотойгоор 20-иод хүнийг \”цааш харуулж”, одоо хүртэл С.Зоригийн хэргийг үйлдсэн хэмээн Эрдэнэтээс 3-4 хүнийг баривчлан хорьж байгаа юм. Тэгсэн атал Ш.Отгонбилэг агсны талийгаач малчин, тогооч хөнөөсөн гэх. Нөгөө талаас 18 жилийн
турш айдаст хүйдэст автан ар гэрийнхэнтэйгээ уулзах нь битгий утсаар нэг ч удаа яриагүй хилийн чанад уруу дүрвэсэн хууль, хяналтад ажиллаж байсан монголчуудаа хэдий болтол С.Зоригийн хэрэг шийдэгдэнэ гэж хүлээх вэ. Даалгавар аваад С.Зоригийн хэрэг дээр ажиллаж байсан нь тэдний буруу болж, хууль хүчний байгууллагад ажиллаж байсан хүний хувьд мэддэг юм болов уу намайг мөрдөж байгаа гээд айсандаа нэг ч удаа ар гэрийнхэн рүүгээ утсаар яриагүй гэх.

Даргадаа дарамтлуулаад хам хум гарахдаа орхиод гарсан ээж аав, ах
дүү, хамаатан садан, үр хүүхдийнхээ царайг харахгүй, дууг сонсохгүй 18 жил хэлмэгдэж явна. Эрийн цээнд хүрсэн энэ хэлмэгдүүлэлтийг өсч том болсон хүүхэд хамгийн ихээр мэдэрч, эцгээ хүлээж, төрдөө гомдож байгаа. Тэгэхээр 18 жил эцэг хүү
хоёрыг хагацааж буй Монгол Улс XXI зууны хамгийн аймшигт хэлмэгдүүлэлттэй ардчилсан орон болж таарах гээд байна.

Хамгийн гол нь, гаднын нөлөөтэй нас барсан гэгддэг Ш.Отгонбилэг агсныг хүртэл хэлмэгдүүлж, хэлс хэрэг тохож байна. Нас барсан хүнийг хүртэл хэлмэгдүүлж байгаа нь 1998 оны 10 дугаар сарын 2-нд С.Зориг амь үрэгдэхэд үндэс суурь нь тавигдсан Монгол Улсын орчин цагийн хэлмэгдүүлэлт аргагүй том болж, эрийн цээнд хүрснийх биз.    

Талийгаач Ш.Отгонбилэг агсныг гаднын нөлөөтэй нас
барсан гэдэг зарим улстөр судлаачид эргэлздэггүй. Тэднийг ингэж бодоход хэд
хэдэн сэжиг таамаг хүргэдэг байна. Тэдгээрээс хоёр баримтыг сөхвөл Ш.Отгонбилэг агсантай хамт явж байгаад осолдсон хүмүүсээс хоёрхятад хүн амьд үлдсэн ч тэр хоёр хятад хүнийг Хятадын онгоц Монголын хилийг зөрчин байж орж
ирээд байцаалт өгүүлэлгүйгээр авч одсон юм. 

Өдгөө тэр хоёр хятадыг олно гэдэг далайн
ёроолоос алттай авдар олохтой адил тийм л хэцүү зүйл гэнэ. Харин хоёр дахь баримтын хувьд тухайн үед Ш.Отгонбилэг
агсны бие хамгаалагчаар ажиллаж байсан Монголын тулааны урлагийн урдаа барьдаг мэргэжилтэнг нисдэг тэрэг яг хөөрөхийн өмнө гэнэт онгоцонд суулгаагүй явдал юм. Сүүлд нь, Ш.Отгонбилэг агсны бие хамгаалагч \”Мэргэжлийн хүн байсан бол нисдэг
тэрэгний хаалгыг төвөггүйхэн онгойлгож болох байсан” гэдгийг хэлсэн байдаг. Товчхондоо, тухайн үед \”Ми-8\” нисдэг тэрэгний хаалгыг түүнээс өөр онгойлгочих тийм мэргэжлийн бэлтгэгдсэн хүн онгоцонд байхгүй гэдгийг хэн нэгэн тооцоолсон ч юм уу бүү мэд. Эцэст нь, 25 хүрсэн ардчиллын 18 настай \”анд\” хэлмэгдүүлэлт эхэлж ургасан чихнээс сүүлд ургасан эвэр урт гэдэг шиг л юм болж байна даа.  

Нинж