Израйл дахь монгол судлал

Израйлын монгол судлал нь нэлээд хожуу үед үүсэж хөгжлөө гэдэг боловч нэлээд хэдэн дэлхийн нэр алдартай монголч эрдэмтэд болон эрдэм шинжилгээний бүтээл мэндэлсэн байна. Израйлын нэрт монголч эрдэмтдийг дурдвал Айлан Давит, Амидай Ровэн, Махайл Биран нар болон тэдний эрдэм шинжилгээний зохиол бүтээлийг заавал дурдах ёстой. Бас хожуу үеийн залуу монголч эрдэмтэд Чипман, Рабхаил, Арум, Барак нараас монгол судлал болон хятад судлалын үйлсийг Еврей Их Сургуульд залгамжлан хийж эрдэм шинжилгээний зохиол бүтээлээ нийтлүүлж байхаас гадна, Израйлын бусад холбогдох судалгааны төвийн эрдэмтэд бас монгол судлалыг Европ болон Еврейн түүхэнд уялдуулан судалж байгаа юм. Дор Израйлын монголч эрдэмтний зохиол бүтээл ба тэдний судалгааны чиглэлийг товч танилцуулъя.

1. Айлан Давит: Иерусалимын Еврей Их Сургуулийн профессор, Израйлын монгол судлалыг жинхэнэ эрдэм шинжилгээний үүднээс эхлүүлэн хийсэн нэрт эрдэмтэн. Тэр Мамлюкийн байгууламжийн түүх, ялангуяа Мамлюк улсын түүхийг гол болгон судалдаг. Ази Европын эх хуурайн чухал чанар, Мамлюкчуудийн язгуур гарал, Исламын ерөнхий түүх, Мамлюк улсын түүх зэргийг сайтар судалсан бөгөөд монголчуудын Мамлюкчуудад үзүүлсэн чухал үр нөлөөг ч онцлон судалжээ. Монголчуудын Мамлюкийн улс төрд үзүүлсэн үр нөлөө, Монголчууд нь Мамлюкчуудыг Исламыг аврах хууль ёсны аврагч болгосон, Чингис хааны \”Их засаг”-ийн Мамлюкийн нийгэмд үзүүлсэн үр нөлөө зэргийг судалж, XX зууны 70-аад оны үеэр тэр Чингис хааны \”Их засаг”-ийн судлалын талаар цаг үег зааглах чанартай амжилт олжээ.

2. Амидай Ровэн: Айланы хамгийн шалгарсан шавь, Иерусалимыг Еврей Их Сургуульд Ил хаант улсын судлалын талаар маш их гавьяа зүтгэл үзүүлжээ. 1995 онд Мамлюк Монголын дайны тухай өгүүлэл \”Монголчууд болон Мамлюкчууд” номоо хэвлүүлсэн бөгөөд тус өгүүлэл нь 2006 онд (Улаанбаатар хотод) Монголоор орчуулагджээ. Түүний бүх судлалд голдуу монгол Мамлюкийн цэргийн явдал болон гадаад харилцаа, Ил хаант улсын Исламчлалын тухай өргөн дэлгэр судалсан байдаг. Энэ талаар тэр \”Монголчууд Исламын газар оронд: Ил хаант улсын түүхийн тухай судлал”, \”Ариун дайн хийгээд эвсэл: Мамлюк улс болон Монгол л хаант улс (1260 — 1335) хоорондын харьцааны судлал” (2013 он) зэрэг олон арван өгүүлэл зохиолыг туурвин бичиж нийтлүүлжээ.

3. Махайл Биран: Еврей Их Сургуулийн Монгол болон төв Азийн тусгай мэргэжилтэн, одоо Еврей Их Сургуулийн Ази судлал, Ислам судлал болон Ойрх Дорнодын судлалын салбарын профессороор ажиллаж байна. Тэрээр X-XIV зууны Монгол болон Монголоос өмнөх үеийн төв Ази, Монгол Хаант улс, Хятад улс болон Ислам ертөнцийн хоорондох харилцаа зэргийн тухай маш өргөн дэлгэр судалгаа хийсэн байдаг. Монгол Хаант улсыг судлахаар түүний судалгааны гол агуулгаа болгож, Исламын сурвалж бичгийг монгол судлалд өргөн дэлгэрээр ашиглаж байгаа бөгөөд хятад судлалд боловсорч, хятад сурвалж бичгийг ч ашигладаг юм. Түүний бүтээл: \”Хайду болон төв Ази дахь тусгаар Монгол улс”, \”Чингис хаан” (2007 он) зэрэг болно.

Монгол Юань улсын баруунш дайлсан дайн, Ил хаант улсын 200 шахам жилийн ноёрхол болон түүнээс хойших Зайлаар вант улс, Төмөр хаант улс зэрэг баруун Ази дахь монголчуудын түүхийн талаар уншигчид ч ойлголтгүй цаашлаад монгол түүх соёлын судлагчид ч тууштай судлаагүй юм. Мөн Монголчууд Израйл орныг гурван сар илүү ноёрхсон ба Ил хаант улсын үед Израйлын хүмүүстэй нэлээд нарийн харилцаатай байсан зэрэг харилцаа холбооноос болоод өнөөдрийн Израйлд монгол судлал маш сайн явагдаж байдаг ажээ. Израйлын монгол судлаачид өгүүлэл зохиолоо Еврей буюу англи хэлээр бичдэг тул тэдний судалгааны бүтээлийг монголчууд шууд уншиж ойлгоход саадтай байдаг. Энэ бүхэн нь монгол судлалын болон түүнтэй хамаатай хүмүүст түлхэж болшгүй үүрэг хариуцлага болох учиртай.