Сонгодог Монгол бичгийн хэлээр туурвигсад олшроосой

Монголчуудыг XIII зуунд л бичиг үсэг гээч зүйл байдаг гэдгийг сая мэдсэн мэтээр манай их мэдэгчид амны алдас хийх нь мэр сэр байна. Харьд, ялангуяа хаяа залгаа Орос, Казахстан мэт улсад ийн өгүүлэгчид бүр ч олон бололтой. Тэд \”Юань улсын судар”-ын 124 дүгээр ботийн нэгэн домгоор гул барих атлаа аль эрт хэлбэржин тогтсон бичгийн сонгодог хэлний бодит жишээ болох \”Монголын нууц товчоо”  хэмээх агуу бүтээлийг үл анзаарах нь харамсалтай.

Ийм андуу эндүү хожим хойно гарахыг мэдсэн мэт XX зууны их номчдын нэг Ц.Дамдинсүрэн абугай  \”Монголын нууц товчоо” гэдэг түүх-хэл уран зохиолын гайхамшигт дурсгал нь  үсэг бичигтэй болоод  хагас зуун жил болоогүй ард түмний бүтээл биш, харин ч зуун  зууныг дамжин боловсронгуй болсон сонгодог бичгийн хэлтэй  ард түмний бүтээл болох нь мэдээж гэдгийг 1957 онд тов тодорхой сануулан бичсэн нь буй.

Монгол туургатнууд эрт дээр үеэс бичиг үсэгтэй байсаар ирсэн бөгөөд Их Монгол улс болон түүний залгамж болсон улсууд  төрийн хэрэгтээ  нэгэнт тогтож хэвшсэн сонгодог бичгийн хэл хэрэглэж байсныг хэл шинжлэлийн хийгээд түүхч эрдэмтэн мэргэд судлан мөшгиж, сурвалжлан тогтоосон нь нэн олон тул үүнээс цааш илүү үглэх нь гэм буй заа. Гэхдээ \”Монголын нууц товчоо” нь хэлбэр зохиомжийн хувьд христийн тооллоос өмнөх 480-425 онуудад амьдарч асан эртний Герегийн алдарт түүхч Херодотын есөн дэвтэр \”Түүх”, нийтийн тооллоос зуугаад насаар ах Страбоны 17 дэвтэр \”Газарзүй” зэрэг хүн төрөлхтний оюуны соёлын үнэт нандин өв болсон бүтээлүүдтэй нэгэн адилаар үйл явдлуудыг  бүлэглэж дугаарласан байдаг нь ийм хэлбэрийн зохиолыг эртний Герег мэтийн соёлоороо тэргүүлэгч орнуудад хэрхэн бичдэг байсан стандартыг мэддэг байж туурвижээ гэмээр санагддаг. Монголчууд аль эртнээс л Македонийн Александр хааны домог түүхийг \”Сулхарнайн тууж” нэрийн дор  хэлэлцдэг байсан, эртний Энэтхэгийн Шаалай хүүгийн тухай үлгэрийг бүр дээрээс мэддэг байсан зэрэг баримтууд бидний өвөг дээдэс нэн эртнээс бичгийн тогтсон хэлтэй байж, бусад улс үндэстний ном судартай танилцан эх хэлнээ буулгасаар ирсний нотолгоо гэмээр байна.

\”Чингис хааны чулууны бичиг”, \”Гүюг хааны тамганы бичиг”, \”Абага хаанаас Папын элчинд олгосон бичиг”, \”Аргун хаанаас дөрөвдүгээр Николай папад илгээсэн бичиг”, \”Өлзийт хаанаас Гуа Филиппэд илгээсэн найрамдлын бичиг” гээд 1220-1305 оны хоорондын зурвасхан үеэс түүхийн их тоосонд булагдан мартагдалгүй үлдэж хоцорсон цөөн хэдэн сурвалжийг түшихэд л Монголын бичгийн сонгодог хэлний гайхамшиг илт мэдрэгдэнэ.

Монгол хэдийгээр энэ цаг үеэс хойш төрт улсын хувьд хагарал бутрал, буурал доройтлын энхэл донхлыг ихэд туулсан боловч \”Номт гурван улсын нэг” гэдэг алдраа огтхон ч алдаагүй бөгөөд бичгийн мэргэд нь монгол болоод бусад хэлээр бичиж туурвисаар, нэн эртнээс улбаатай бичгийн сонгодог хэлээ хадгалсаар, хөгжүүлсээр ирсэн билээ. Самгарьдын олон мянганы уламжлалтай хэл шинжлэлийн нарийн нандин мэдэгдэхүүнийг XIII-XIV зууны үеийн манай бичгийн мэргэд өөриймшүүлсэн төдийгүй, бүтээлчээр баяжуулан хөгжүүлснийг Чойжи-Одсэр 1305 онд зохиосон монгол хэлийг журамлах хэлзүйн бичгээс харж болно.  Тэрбээр мөн ондоо Жагарын орны гүн ухааны охь бүтээл \”Бодичара авадара”-г орчуулсан байдаг. Монгол хэлнээ \”Эрдэнийн сан Субашид”, Күнзийн сургаалын \”Ачлалт ном”-ыг мөн л XIII зуунд орчуулан модон бараар хэвлэсэн. Энэ бүхэн нь монгол бичгийн сонгодог хэл тухайн цаг үеийн ямар ч бүтээлийг эх хэлнээ буулгах хэмжээнд хүртэл хөгжчихөөд байсны нотолгоо билээ.

Оросын алдарт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов Ганжуур, Данжуурыг бүрсгэн орчуулсан XVII зууны үеэс Монгол сонгодог бичгийн хэл бүрэлдэж тогтсон хэмээн нуталсан билээ. Харин сүүлийн үед Ганжуур, Данжуурын зонхилох гол гол хөлгөн судрыг XIV зууны эхэн үеэр орчуулжээ гэсэн дүгнэлтийг турфаны монгол бичгийн дурсгалд дулдуйдан сонгодог бичгийн хөгжлийн түүхийг 300-гаад жилээр урагшлуулах санал гарах болжээ.

\”Ганжуур”, \”Данжуур” зэрэг их хөлгөн судруудыг дуун хөрвүүлэхдээ асар олон нэр томъёо, ойлголтыг эх хэлнээ оноон буулгасан нь эдүгээ цагт эргэн харж, эрдэнэ сувдыг нь шүүрдэвч үл дундрах номун далай болой. Энд үгүүлэн буй цаг хугацаанд манай бичгийн мэргэд монгол, төвөд хэлээр шашны ном судраас гадна түүх, уран зохиолын олон сайн бүтээлүүд бичин бийр элээж, бэх дундалсныг нь өнөө бид гүйцэд судлах нь бүү хэл хэдий багцааны бүтээл хадгалагдан үлдсэн тоог нь зөв гаргаж, баринтагийг нь шинэчилж ч чадахгүй байна.

Үүний зэрэгцээ цагийн урсгал даган бичгийн сонгодог хэл маань орхигдох шинжтэй болж, эдүгээчилсэн энгийн яриа бичгийн хэлнээ хүч түрж, монгол хэлний \”чихнээ чимэг болсон аялгуу сайхан” нь амтагдаж мэдрэгдэх нь багассаар байна. Тэр бүү хэл\”Монгол хүүхэд дэлхийн лидер болж төлөвших ёстой болохоос биш хэн ч хэрэглэдэггүй, номын сан ороод аваад уншъя ном байхгүй хуучин үсэг магистрийн төвшинд сурч, үнэтэй хүүхэд насаа үрэх нь монгол хүн болж буй явдал уу? Ромчууд болхи ром тоогоо халж, өстөн дайсан арабчуудын тоог авснаараа хөгжил дэвшил нь хурдассан гэж түүхэнд тэмдэглэгдэж үлджээ. Харин тэгснээрээ ромчууд ром байхаа больж араб болчихоогүй юм байна” гэж орчин цагийн мэдлэгийг олноо түгээг сурталдагч эрдэмтэн залуу өөрийн цахим талбар (http://ganzorigulziibayar.blogspot.com)-таа бичсэн байхыг үзэхүл сонгодог бичгийн хэлний хувь заяа даанчиг хөөрхийеэ гэж дуун алдмаар.