\”Хааны эрэлд – 2016\” сургууль ба дурсамж

 

Өнөөдөр, 2016 оны 5 дугаар сарын 21-ний өдөр Монгол Улсад энхийг дэмжих ажиллагааны \”Хааны эрэлд-2016\” олон улсын сургалт, дадлага нээлтээ хийжээ. 47 орны 2000 гаруй цэргийн алба хаагчид оролцож буй ийм том хэмжээний сургууль сүүлийн 30 жил манай улсад болж байгаагүй гэж бодож байна. Зөвхөн энэ олон хүнийг хооллохын тулд гал зууханд ямар их ажил, хөлс, хөдөлмөр урсаж байгааг төсөөлөөд нэг үзээрэй. 

Энэ сургууль Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 50 орчим км зайд байрлах \”таван толгой\” дахь зэвсэгт хүчний сургалтын нэгдсэн төвд явагдаж байгаа юм. Зарим энгийн хүмүүс таван толгой гэхээр \”нүүрс\” гээд автоматаар буруу ойлголт авчих гээд байдаг тал бий. Тэнд төрөл бүрийн масштабын байлдааны буудлагатай/буудлагагүй хээрийн сургууль, артиллерийн буудлага, олон улсын хамтарсан сургууль, команд-штабын зэрэг олон төрлийн сургалт дадлага зохион байгуулдаг. Одоо бүр хөгжөөд бүс нутгийн энхийг дэмжих ажиллагааны бүсийн сургалтын төв болгоод байгаа билээ. 

Энэ сургуульд аль 2004 оноос эхлэн оролцогч, сургагч багш, хичээлийн цэгийн ахлах багш, холбогч болон төлөвлөлтийн офицер, команд-штабын сургуульд батальоны захирагч, бригадын ажиллагааны офицер зэрэг олон албан тушаалд шат дараалан оролцож байлаа. Сүүлд ЗХЖШ-д ажиллаж байхдаа ч гэсэн энэ сургуулийг төлөвлөхөөс эхлээд явагдаж дуусах хүртэл нь оролцож байв. Ингээд энэ том сургуулийг манай улсад явуулахад гар бие оролцуулж байгаа бүхий л офицер, ахлагч нар мөн хамтран зохион байгуулж буй гадаадын түнш нөхөддөө амжилт хүсээд зарим нэг түүхээс та бүхэнтэй хуваалцахаар шийдлээ.

2004 онд Монгол Улсад НҮБ-ын байнгийн гишүүн 5 орнууд дээрээс нь монгол оролцсон \”PSOTMON\” олон улсын энхийг сахиулах ажиллагааны сургууль анх удаа болохоор боллоо. Энэ сургуулийг зохион байгуулагчаар манай улс, харин зохион байгуулалтын асуудлаар англи улстай хамтран ажиллаж байлаа. Тэр үед миний бие ахлах дэслэгч цолтой, зэвсэгт хүчний 150 дугаар ангид салааны захирагчаар ажиллаж байсан ба иракийн ажиллагаанд явж ирээд удаагүй байсан цаг үе таарав. Нэг өглөө ажилдаа иртэл захирагч дуудаж уулзаад, чамайг олон улсын сургуульд оролцуулах тушаал гарсан одоо таван толгой явах бэлтгэлээ ханга гэсэн үүрэг өглөө. Миний бие ч мэдлээ гүйцэтгэе гээд хээр гарах бэлтгэл хийж эхлэв. Сургуулийн удирдагчаар хурандаа Г.Рагчаа(удалгүй хошууч генерал цол хүртсэн. Р.Э), орлогчоор нь хурандаа Ч.Ерөөлцэнгэл нар ажиллаж байгааг мэдэж авав. 

Намайг таван толгойд очдог өдөр бороотой байж таарсан ба эргэн тойронд бөөн ажил ундарч энд тэндгүй ажил янз бүрийн ажил хийсэн хүмүүсээр дүүрчээ. Ингээд удирдлагын гэрт очин Ч.Ерөөлцэнгэл(Бид түүнийг \”Ерөөл\” дарга гэж нэрийг нь товчилж нэрлэдэг юм. Р.Э) даргад ирсэнээ илтгэлээ. Тэгтэл \”Энэ сургуульд улс болгон 10-12 хүнтэй нэг тасаг оролцуулах ёстой. Манай улсаас сургуульд оролцох тушаалд заагдсан хүмүүсийг цуглуулж тасаг бүрдүүлээд надад илтгэ,\” гэсэн үүрэг өгч байна. Тухайн үед манай зэвсэгт хүчинд англи хэлтэй хүн ховор байсан тул гадаадад сургууль төгссөн цөөн хүмүүс, хэлний дамжаанд сурсан, эсвэл суралцаж байсан офицер, ахлагч нараар нэг тасаг бүрдүүлсэн байв. Ингээд дөнгөж ирсэн офицер, ахлагч нараа нэг майханд цуглуулж дуусаад ерөөл даргад очиж илтгэв. Тухайн үед манай тасагт одоо дэд хурандаа Заяат, Ванчинхүү, Баянжаргал, тэргүүн ахлагч С.Одонбаяр, мөн талийгаач Энхболд нарын офицер, ахлагч нар багтаж байсан юм.

Ерөөл дарга орж ирээд шууд хэлж байна. Манай улсаас энэ сургуульд нэг тасаг оролцоно. ЗХЖШ-ын даргын тушаалд тасгийн даргаар миний нэр байгаа боловч сургуулийн удирдлага, ахлах дэслэгч Р.Энхболдыг оролцуулахаар шийдвэрлэсэн. Тийм учраас одоо тасгаа хүлээн авч, зохион байгуулалтад оруулаад бэлтгэлд ажилд шууд оролцуул. Цаана чинь хийх ажил тун их, цаг бага байна. Офицерууд бүгд ахлагч цол олж зүү гэсэн товч бөгөөд тодорхой үүрэг өгөөд гарав. Ингээд хамгийн түрүүнд тасгаа хоёр бүлэгт хуваан, бүлгийн дарга нарыг нь томилов. Дараа нь байрлах болон хооллох байрыг нь тодруулж өгөөд офицеруудыг ахлагч цол олж зүүхийг сануулаад, эргээд энэ газраа 30 минутын дараа жагсах үүрэг өгөөд тараалаа. Би өөрөө нэг ахлагчаас ахлах ахлагч цол олж зүүсэн юмдаг. Сургуулийн бэлтгэл ажлыг газар дээр нь тухайн үед 311-р ангийн штабын дарга, дэд хурандаа Ц.Буянжаргал(бас л удалгүй ангийн захирагч болж, хурандаа цол хүртсэн. Р.Э) гардан удирдаж байв. Ц.Буянжаргал даргаас үүрэг аваад тасаг маань шууд ажилд дайчлагдваа. 

Таван толгойн цэргийн ангийн байнгийн байрлалаас урд зүгт 7 орчим км зайд буудлагын полигон бий. Тэнд буудлага удирдах зориулалттай командын хянах байр байдаг юм. Яг энэ хянах байрны дөнгөж баруун талд нь шинээр жагсаалын талбай барихаар газрыг сонгож аваад шороон суурь босгох ажлыг эхэлжээ. Энэ ажлыг манай 014-р ангийн инженер, техникийн тодорхой бие бүрэлдэхүүн, албанбулагт байрлах 119-р ангиас 50 цэргүүд гүйцэтгэж байсан. Мөн дээрээс нь ажиллагааны өмнөх бэлтгэлд гараад байсан иракийн 3-р ээлжийн цэргийн багийн бүрэлдэхүүн бүхий л ажилд дайчлагдан оролцож байв. 

Гэхдээ зөвхөн жагсаалын талбай гэлтгүй энд тэнд олон ажил зэрэг зэрэг өрнөж байсныг дурьдах хэрэгтэй. Ингээд сургуулийн нээлт болоход ганцхан өдөр үлдээд байхад ажил гэж тоймгүй их байдаг, хажуугаар нь суруульд оролцогч гадаадын орнуудын цэргүүд ирээд байрлаж эхлэв ээ. Мэдээж шороо, хогтой зууралдаж байгаа манайхны царай зүс, хувцас энэ тэр гэж авах юмгүй байгаа нь ойлгомжтой. Бидний газар шорооны ажил хийж байгааг хараад нүд нь том болж, гартаа зургийн аппарат барьсан шар толгойтой юмнууд энэ тэргүүгээр зөндөө яваа харагдана. Бүр зарим нь ганц нэгээрээ биеийн тамирийн хувцастай гүйж ч явах шиг. 

Ингээд жагсаалын талбайд хийгдэх ажил дуусах шатандаа орж, хамгийн дээд талын өнгө шороог тарааж асгаад индүүдэх ажил үлдээд байтал \”гай газар дороос, гахай модон дотроос\” гэдэг шиг ганц ажиллаж байсан автогрейдер нь эвдэрчихэв. Манай техникийн хэд засах гэж үзээд бардаггүй ээ, запас сэлбэг байхгүй гэнэ. Ингээд яах учраа олохгүй зогсож байтал Буяаа хурандаагаас л гарсан болов уу даа нэгэн мэргэн санаа оллоо. Тэр нь хүн хүчээ ашиглаж шороогоо гараар тараагаад дээрээс нь эсгий чирдэг \”бул\”-аар индүүдэх арга юм. Төд удалгүй ойролцоо амьдарч байсан айлууд руу машин тэрэг явж айлуудын эсгий татахдаа хэргэлдэг төмөр \”бул\”-нуудыг хуу хамж ирлээ. Ингээд хүрзээр шороогоо цацаад нөгөө \”буландаа\” морины оронд өөрсдөө ээлжилж орж чирээд талбайг индүүдээд тэгшлэж гарав. Бид энэ байдлаараа шөнөжингөө ажиллаад өглөө гэгээ ороход арайхийж нэг юм дуусаж байж билээ. 

За тэр хооронд их олон юм болноо, дундад зууны аргаар төмөр \”бул\” чирээд газар тэгшлэж яваа биднийг харсан гадаадынхан гайхаж, нэлээд зураг дарсан. Манай хэдэд ч гэсэн зураг байгаа байх. Бид дотроо ичиж байсан хэдий ч маргаашийн нээлтэд эх орныхоо нэрийг муугаар гаргачихгүйн тулд ёстой л гүрийж байгаад дуусгаж байв. Нөгөө сургуульд монголоо төлөөлж оролцох ёстой манай тасгийнхан шөнөжингөө нэмээд өглөөжингөө ажиллаад, халуун усанд ороод хувцсаа солиод шууд нээлтийн ажиллагаанд оролцож байв. Нээлт бодвол 09.00 цагийн үед л болсон байж таарна. Биднийг талбай дээр ажиллаж байсан шөнө Ц.Буянжаргал хурандаа гартаа мод атгаад шөнөжингөө ангийнхаа хүмүүстэй хамт талбайн эргэн тойрны гэр, майхныг машины гэрэл асууж байгаад бариулж байсныг мартдаггүй юм. Ямарч байсан өглөө гэхэд бүх ажил дуусаж, нээлт сайхан болсон. Хожим бодож суухад бас л дурсамжтай түүх болон ард үлджээ. Дараа уг талбайг 2005 оны үед байх, цементлэж янзалсан ба одоо бүр сайхан болсон харагдана лээ. 

Сургуулийн нээлт болохоос хоёр хоногийн өмнө зохион байгуулалтын тал дээр бидэнтэй хамтран ажиллаж байсан английн ахлагч командын байран дээр ирж жагсаалын талбайд хийгдэж буй ажлын явцыг харчихаад нэлээд бухимдаж, толгой сэгсэгч байгаад явсан байдаг юм. Тэр англи нөхөр энэ байдлаараа бол та нар хоёр хоногт яагаад ч амжихгүй гэж бараг мөрий тавьж байв. Харин нээлтийн өдөр болж бүх зүйл бэлэн, жин тан болсон байхыг харсан нөгөө ахлагч үнэхээр гайхаж байж билээ. Би энд 2004 оны зургийг 2016 оны зурагтай хамт орууллаа, та бүхэн юу өөрчлөгдсөн гэдгийг анзаарч нэг хараарай. 

\”PSOTMON-2004\” сургуульд Монгол, АНУ, Англи, БНХАУ, Франц зэрэг ОХУ-аас бусад 5 орон оролцсон сайхан сургуульд болсон. Оросууд сургуульд оролцох гээд ирж яваад хил дээрээс буцсан гэж дуулдсан чухам ямар шалтгаантай байсныг сайн мэдээгүй. Энэ сургуулиар манай зэвсэгт хүчний түүхэнд анхны гэж хэлж болох их олон зүйлийг хийж байв. Тухайлбал хээрийн нөхцөлд цэргүүдэд сонголттой хоол өгөх, хувцас угаалгын цэг, халуун усны комплекс, яг орон сууцны айлуудад байдагтай адилхан жорлон барьсан гээд олон зүйлийг дурьдаж болно. Олон ч мундаг дарга нар ажиллаж байснаас одоо генерал, хурандаа нар болжээ. Тэр жил, 2004 онд АНУ-тай хамтарсан \”Хааны эрэл\”-д, дараа нь Англитай хамтарсан \”PSOTMON\”, иракийн ажиллагааны өмнөх бэлтгэл сургалт гээд хавар, зунжингаа таван толгойд өнжсөн. Мөн ч их шуургатай хавар байж билээ.