УИХ-ын дарга З.Энхболд өчигдөр \”ММ” агентлагийн \”Цаг үе, үзэл бодол” нэвтрүүлэгт оролцож 1072 ширхэг хувьцаа болон бондын талаар санал бодлоо хуваалцсан юм. Уг ярилцлагыг товчлон хүргэж байна.
-Импортыг орлох бүтээгдэхүүн экспортыг хангасан гэсэн. Энэ нь бондын хөрөнгөөр үйлдвэржилтийг хөгжүүлэх боломж уу?
-Бондын хөрөнгийг гурван зүйлд зарцуулсан. Гуравны нэг, гуравны нэг орчмоор аж үйлдвэржилтийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, барилга хот байгуулалт, авто зам гэж хөгжүүлсэн. Аж үйлдвэржилтийн төслүүдийг ярья. 1055 үйлдвэрт зургаан хувийн хүүтэй зээл өгсөн байгаа. Ингэснээр аж үйлдвэржилтийг хөгжүүлж байна. Бид өмнө нь гадны улсын хэрэглэгч л байлаа шүү дээ. Одоо дотооддоо үйлдвэрлэх зүйлээ үйлдвэрлэе гэж байгаа юм. Импортыг орлох хамгийн наад захын хэрэгцээ. Экспорт бол бүр илүү чухал.
-Та Япон улсад айлчлаад ирсэн. Эдийн засгийн тал дээр нэлээн том ахиц гарах шийдвэр гаргах шиг болно лээ?
-Дараагийн дөрвөн жилийн хамтын ажиллагааг ярих боломж гарсан. Энэ сарын 7-ноос эхлээд Япон-Монголын хооронд эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хэрэгжиж байгаа. Түншлэлийн хэлэлцээр гэдэг бол чөлөөт худалдааны хэлэлцээрээс илүү давуу талтай. Чөлөөт хэлэлцээр зөвхөн барааны татварын тухай ярьдаг бол одоо бид хоёр тал руугаа 9000 нэр төрлийн бараа татваргүй оруулна. Мөнгөний гүйлгээ ямар нэгэн саад бэрхшээлгүй болно. Технологийн дамжуулалт мөн адил саадгүй болж байгаа. Ажиллах хүч удахгүй чөлөөтэй урсдаг болно. Японтой байгуулсан хамгийн гол зүйл бий.
Жишээлбэл, \”Тоёота”-гийн талаар мэдээлэл гарсан байна л даа. Жилдээ дэлхий даяар 252 тэрбум ам.долларын борлуулалт хийдэг гэж. Энэ бол Европын дөрвөн орон ч юм уу, манайх шиг 25 орны 10 тэрбум ам.долларыг бодоход ДНБ-тэй нь тэнцэж байсан шүү дээ. Тэгэхээр \”Тоёота”-гийн машинд ордог жижигхээн ганц сэлбэгийг Япон улсад монгол залуус үйлдвэрлэж байна. Хэрэг болгож тэр үйлдвэр дээр нь очиж үзсэн. Яг тэрийг үйлдвэрлээд сурчихсан монгол залуус буцаж ирээд СХД-т тэрийгээ л үйлдвэрлэж байна. Бид \”Тоёота” машин үйлдвэрлэж дэлхийн зах зээл дээр гарч чадахгүйгээс хойш \”Тоёота”-д ордог жижигхэн эд ангийг нь үйлдвэрлэе. Зургадугаар сарын 7-ноос хойш Японы маш олон бизнесмэн ирж нөхцөл байдалтай танилцаж байна. Үйлдвэрээ нүүлгээд ирвэл яах вэ, эсвэл үйлдвэрийнхээ тодорхой хэсэг дамжлагыг оруулаад ирвэл татваргүй болчихсон юм байна шүү дээ. Одоо үүнийг ашиглая гэж байна. Тэгэхээр бид тэр болгонд нь ажилладаг хүнийг нь бэлтгэх ёстой. Тэр нь энэ \”Дадлагажигчийн хөтөлбөр”.
-Монгол, Япон улс хоорондоо 9000 гаруй бараа бүтээгдэхүүнийг татваргүй худалдаалах боломжтой болж байгаа?
-Бид дэлхийн номер гурав эдийн засаг руу 9000 гаруй нэр төрлийн барааг татваргүй оруулах эрх авчихлаа. Бондын мөнгөөр боссон үйлдвэрүүд бүтээгдэхүүнээ Японы зах зээл дээр гарга. Бүтээгдэхүүнээ тэр зах зээл дээр гаргаж чадаж байгаа бол дэлхийн хаана ч зарагдана гэсэн үг. Хамгийн өндөр шаардлагатай, стандарттай улс.
-Бондын хөрөнгийг зарим улстөрч өр гэж нэрлээд байдаг?
-Бид Өрийн удирдлагын тухай хууль гаргахдаа өр гэдэг үгээр биччихсэн юм билээ. Ер нь ямар ч байгууллагын нягтлангаас асуухад өглөгөө өгөхгүй хугацаа хэтэрвэл өр болдог гэдгийг хэлнэ. Өглөг байхад нь улс, компани санаа зовохгүй байж болно. Та моргейжийн зээлтэй байлаа гэхэд 20 жилийн турш өртэй явна. Тэглээ ч та зээлээ цаг хугацаанд нь төлөөд явбал таны хувьд өр биш. Тэр өр гээд байгаа зүйл чинь Худалдаа хөгжлийгн банкинд өгөх өглөг юм. Сарын төлбөрөө 1-3 сар гацаагаад эхлэх юм бол зээл тань муу зээл рүү ороод байшинг тань дуудлагаар зарах хэмжээнд очно. Улсын өр яг адилхан. Бид 2017, 2022 онд төлбөрөө хийнэ.
Ирэх жилээс бондын эргэн төлөлт эхэлнэ. Ямар нэг хүндрэл гарах болов уу?
-Олон нийтийн дунд нэг буруу ойлголтыг МАН хэргээр тараагаад байна. Бондыг ердийн банкны зээлтэй адилтгаж үзээд байгаа юм. Улс орон тодорхой зорилгоор авдаг хөгжлийн зээл эсхүл санхүүгийн түр зуурын хүндрэлээс гарах тусгай зориулалттай юмнууд байгаа. Монгол Улсад зээл өгөхөд Монголын ирээдүйд төлж чадна гэж итгэж өгч байгаа. Ийм маягийн зээлээр бүх улс орон ажиллаж, амьдарч байна шүү дээ. Монгол Улс зээлээ 2017, 2022 онд төлж чадахгүй гэж муу ёрлоод байгаа юм. Муу ёрлох юм ердөө байхгүй. Бид Монгол Улсынхаа ирээдүйд итгэж байгаа. Төлж чадна. Тэр байтугай, их бүтээн байгуулалт хийх шаардлага байна. Бид дөнгөж захаас нь таван тэрбумыг баталж өгчихөөд байхад 1.5-ыг нь л авлаа ш дээ. АН олонх биш байна, энэ УИХ-д. Хэрвээ бид 39-үүлээ байсан бол улс орны хөгжлийг хамаагүй урагшлуулах байлаа. Харамсалтай нь бид 31-үүлээ сонгогдсон.
-Засгийн газар 1072 хувьцааны 323-ыг иргэдээс худалдаж авах шийдвэр гаргачихлаа. Энэ шийдвэр зөв үү. Та юу гэж харж байна?
-УИХ-ын 2011 оны арваннэгдүгээр сарын 30-ны өдрийн Д.Дэмбэрэл даргын газрын үсэгтэй 57 дугаар тогтоол бий. Энэ тогтоолын есдүгээр зүйлд \”Эрдэнэс Таван толгой” хувьцаат компанийн хувьцааг олон улсын зах зээл дээр нээлттэй арилжиж эхлэх өдөр хүртэл хугацаанд, Монгол Улсын иргэдийн эзэмшиж байгаа уг хувьцааг зөвхөн Засгийн газар нэрлэсэн үнээр нь худалдаж авах”. УИХ Засгийн газар ийм үүргээ өгөөд тав дахь жилдээ явж байна. Тэрийг өнөөдөр Засгийн газар \”Сайн хувьцаа” гэдэг хөтөлбөрөөр нэрлээд зарж байна. Засгийн газар \”Эрдэнэс Таван толгой”-д итгэж байна. Нүүрсний ирээдүйд итгэж байна. Энд итгэхгүй байгаа хүмүүст хариу болгох зорилгоор бид итгэж байгаа учраас хувьцааг тань худалдаж авъя. Гэхдээ хувьцааны үнэ дараа жил өсөөд, түүний дараа 934 төгрөг биш 2000 төгрөг боллоо гэхэд тухайн үед нь танд эргээд хувьцааг нь 934 төгрөгөөр худалдан авах боломжийг нь үлдээж байгаа юм. Тэр эрх нь танд хадгалагдана. Танаас Засгийн газар хувьцааг худалдан авсан бичлэг үлдэнэ. Хэдийг хэзээ зарсан, мөнгөө яаж авсан бэ гэдэг нь үлдэнэ. Яг тэр бичлэгээрээ Хөрөнгийн бирж дээр ирээд буцаагаад авчихаж болно. Бүх хүнийг хувьцаагаа зар гэж албадаж байгаа юм байхгүй. Жишээ нь би хувьцаагаа зарахгүй.
Би \”Эрдэнэс Таван толгой”-н ирээдүйд итгэж байгаа. Европт эрчим хүчний нүүрс 50 ам.доллараас дээш гараад явчихлаа. Нүүрсийг хүмүүс хэрэггүй гэж үзэж байсан бол нүүрснээс өөр сонголтгүй юм байна, тавин жилийн дараа түүхий нефть дуусахаар нүүрс дахиад л үнэд орох юм байна гэж харж байна. Тэгэхээр дараагийн асуулт гарч ирж байгаа юм. 323 шиг хувьцааг 300 мянган төгрөгөөр Засгийн газарт худалдъя гэвэл овог, нэр, регистрийн дугаар зэрэг мэдээллээ өгөөд хүсэлтээ гаргачихаар дансанд тань мөнгө орно. Ердийн л арилжаа. Үүнийг бас л мушгиж сонгуулийн үеэр бэлэн мөнгө тараалаа гэж байгаа юм. Бэлэн мөнгө тараагаагүй. Та Засгийн газартай наймаа хийж байна. Хоёр жилийн дараа \”Би хувьцаагаа сул өгчихжээ” гэвэл анхны үнээрээ буцаагаад авчихаж болно. Хөрөнгийн бирж дээр байдаг ердийн л хэрэгцээ. Засгийн газар үүгээр хоёр л юм батлах гээд байгаа. Энэ бол үнэ цэнтэй эд юм. Ядаж би нэрлэсэн үнээр нь авъя. Сая нэг хэсэг Урт цагаан, Эмээлт зэрэг газруудад хүмүүс цуглаж хувьцаагаа зарах гэж оролдсон. Тэгэх хэрэггүй. Энэ чинь таны эрх. 30 хувьтай тэнцэх хэмжээнд нь эргэлт оруулж байгаа юм.
-Энэ сарын 13-ны өдрөөс эхлээд хувьцаагаа худалдах эрх нь нээгдэнэ гэж байгаа. Иргэд хаана, яаж хандах ёстой юм бол оо?
-Засгийн газар энэ ажлыг өөрсдөө зохион байгуулах ёстой. Хөрөнгийн биржийн Төлбөр, тооцоо хадгаламжийн төв, Иргэний бүртгэлийн газарт очиход тухайн иргэний хувьцаа нь байна уу, үгүй юу. Үүнд хоёр янз болчихоод байгаа юм. Нэг хэсэг нь дөрвөн жилийн өмнө сонгуулийн өмнө хувьцаагаа зарсан хэдэн зуун мянган хүн. Нэг хэсэг оюутан хувьцааныхаа мөнгөнд сургалтын төлбөрөө даалгачихсан. Хувьцаагаа зарах боломжтой 1.6 сая хүн байна гэж тооцож байгаа. Тэдний яг хэд нь зарахыг бид мэдэхгүй. Маягтыг бөглөснөөс хойш долоо хоногийн дараа өөрийн тань дансанд мөнгө ороод эхэлнэ. Ийм төлөвлөгөөтэй байгаа.
-Засгийн газар иргэдээс хувьцаа худалдаж авахад хөрөнгө хэрэгтэй болно. Энэ хөрөнгийг бонд босгох замаар шийднэ гэж байгаа?
-Бондыг УИХ-аас зөвшөөрөл авах уу, үгүй юу гээд л явчихна. Үнэт цаасны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгаар бол хэрвээ ийм зорилготой бол УИХ-аас зөвшөөрөл авахгүй. Уул уурхайн салбарт оруулж байгаа гаргачихсан хувьцаагаа буцааж худалдаж авч байгаа учраас УИХ-аас зөвшөөрөл авдаг хувьцаанд хамаарахгүй юм билээ. 2011 оны 57 дугаар тогтоолын дагуу хийгдэж байгаа ажиллагаа.
-Иргэд хувьцаагаа зарсан тэр хөрөнгө хаашаа зарцуулагдах бол?
-Засгийн газрын мэдэлд 300 мянган төгрөг байснаа 300 мянган төгрөгийн хувьцаагаар солигдчихно. Иргэд үүнийгээ чөлөөтэй захиран зарцуулах эрхтэй. Бэлэн мөнгөний хомсдол болчихлоо. Үйлдвэр аж ахуйн газрууд дампуурлаа гээд байна шүү дээ. Хэрвээ 1.6 сая иргэн маань хувьцаагаа бүгд зарна гэвэл 400-500 тэрбумын асуудал болно. Гэхдээ бүгд нэгэн зэрэг тэгэхгүй байх гэж найдаж байгаа. Ирлээ гэхэд энэ эрэлтийг хангаж чадах нөөцийг Засгийн газар бүрдүүлсэн.
-Үлдсэн 750 ширхэг хувьцааг иргэд хэрхэх вэ?
-Тэр бол мөн дараагийн хоёр дахь шатны арилжаа болох урагшаа, зүүн тийшээ явсан төмөр замыг барих, нүүрсний зах зээлийн үнэ буурах зэрэг олон үйл явдлаас хамаарна. Ер нь цаашид чөлөөтэй хувирах боломжийг хангаж өгнө.
-Иргэд айдастай байж магадгүй. Саяхан 1072 ширхэг хувьцааны асуудал яригдахгүй байж байгаад гэнэт ярилаа шүү дээ?
-Иргэдийн дунд цаас болчих вий дээ гэх худлаа цуурхал яваад байсан. Тиймээс Засгийн газар энэ асуудлыг сүүлийн жил гаруйн хугацаанд судалж байгаад өнөөдрийн шийдвэрийг гаргаж байгаа юм билээ. Энэ нь ч зөв байх. Хүмүүсийн хувьцаандаа итгэх итгэлийг сэргээж байгаа.
-Сонгууль ойртсон үед бондын тухай асуудал ярихаар иргэд янз бүрийн талаас нь ойлгож байна. Пиар уу гэж хараад байх шиг байна л даа?
-Сонгуулийн сурталчилгаа нөгөөдөр (маргааш) эхэлнэ. Уг нь болдог бол бүх нам, эсвэл сонгуулиар хийх ажил, мөрийн хөтөлбөрөө танилцуулаад явмаар байгаа юм. Манай гол өрсөлдөгч МАН-ын зүгээс тэгэхгүй байна. Одоо есөн шидийн зүйлээр гүтгэж, хараар бичиж байна. \”Эрдэнэс Таван толгой\” улсаа дампууруулна гээд эхэлж байх жишээтэй. Ц.Нямдорж гишүүн найман хувь, таван хувийн зээлийг нүгэл гэж ярьдаг байх жишээтэй. Тэд ерөөсөө харлуулж болох бүх л зүйлийг харлуулж байна. Энэ бол рейтингээр хоцорч яваа нэр дэвшигч юм уу, намын хийдэг ажил л даа. Ардчилсан намын рейтинг өндөр байна. Сайн ажиллаж байна. Сайн малчны зээл, сайн оюутны зээл зэрэг ажлууд ард олонд их хүрч байна л даа. Тэгэхээр сонгуульд ялахын тулд өндөр рейтингтэй намыг муулах хэрэгтэй болно. Намайг бол есөн жороор нь хэлнэ.
Тэрэнд манай сонгогчид бэлэн байх ёстой. Санжийн Баяр гэдэг хүний юу хийдгийг бид мэднэ. Ийм хэмжээний гүтгэлэг зохиогоод, тараах технологитой л хүн байгаа юм. Тэрний оронд Америкт байгаа долоон байшингаа тайлбарлах ёстой шүү дээ. Ямар мөнгөөр авсныгаа ард түмэнд хэлэх хэрэгтэй. Бид харин ажил хэргийн мэтгэлцээнд ороход бэлэн байгаа. Тэрнээс биш ипотекийн зээлийг нүгэл гэж байгаа хүнтэй яаж ярихаа мэдэхгүй байна. Иргэний Зориг Ногоон намаас орж ирсэн хоёр гишүүнийг урвагч гээд л баахан цоллож байна лээ. Бодвол 18 хүнийг урвагч гээд цоллох л байх даа. Урвасандаа биш, үзэл бодлоороо нэгдэж хамтарч ажиллая гээд орж ирсэн хүмүүс шүү дээ. Үүнтэй адил мянган хар гүтгэлэг явна. Манай ард түмэн хэн нь юугаа гүтгээд байгааг салгаж ойлгох хэрэгтэй. Энгийн жишээ нь, хугацаа нь болоогүй байгаа өглөгийг өртэй болчихлоо, одоо улсаараа дампуурлаа гэж байна.
Гэтэл байранд орсон 80 мянган ипотекийн зээлтэй хүнийг юу гэж хэлэх вэ. Тэр хүмүүсийн ард 3.4 их наяд төгрөгийн зээл байна шүү дээ. Монголбанкнаас гаргасан энэ зээл манай улсын эдийн засгийг лав л алсангүй. 80 мянган айл зээлээ графикийн дагуу хугацаандаа төлөөд явж л байна. 80 мянгаас дөчхөн айл зээлээ төлж чадахаа байсан гэсэн. Тэгэхээр энэ бүх зүйлийг зориудаар харлуулдаг технологи цаашид явахгүй ээ. Монголчууд их парагматик болсон. 80 мянган хүн өөрийгөө өртэй, өрөнд орж өтөнд баригдлаа гэж бодохгүй байгаа. Хэвийн байдлаар ажлаа хийгээд, зээлээ төлөөд явж байгаа. Монгол Улсыг дөрвөн мянган км засмал замтай болгочихлоо. Бас л хараагаад байж байна.
-Бондын бүх хөрөнгийг иймэрхүү зүйлд зарцууллаа гээд байгаа?
-Зам тавиад ямар хэрэг байгаа юм бэ гэж асуугаад байсан. Замаар явсан хүн чинь мөнгөө төлөхгүй байна шүү дээ гэдэг. Манай улсын авто замын систем нь ийм. Бид төлбөргүй замтай байгаад сурчихсан. Хөвсгөл рүү зам тавилаа. Өмнө нь долоо хоногт мянган машин явдаг байжээ. Гэтэл зам тавингуут 10 мянган машин явлаа. Хэний зах зээл томорч байна вэ. Хөвсгөлд байдаг жуулчны баазууд, тэнд ажилладаг хөвсгөлчүүд, тэнд талх барьж зардаг талхны үйлдвэрүүд үр ашгийг нь хүртэнэ. Тэдний бизнес хөгжиж байна. Тэр бизнесээс татвар авна. Татвараас замын мөнгө төлөгдөж байгаа.
Ийм маягаар бүх зүйл уялдаа холбоотой явж байна. Хэрэггүй зүйл Монгол Улсад хийхгүй. Бид юу хийж байгаагаа мэдэж байна. Улс орны хөгжлийг яаж түргэтгэхээ мэдэж байгаа. Өр зээл тавьж болно. Тэрийгээ хугацаанд нь төлж байх ёстой. Хийсэн зүйл гарт баригдаж нүдэнд үзэгдэж байх хэрэгтэй. Бондын мөнгөнөөс 1.5 саяар нь тараасан юм уу. Энэ маягаар ажил хэргийн маргаан өрнүүлж болно. Тэрний оронд ор үндэсгүй юмаар гүтгээд, ипотекийн зээлийг үгүйсгээд байна. Миний талаар ямар гүтгэлэг тараахыг мэдэхгүй. Н.Алтанхуягийг бондын мөнгө идсэн, Н.Батбаярыг бөөлдөг гэж янз бүрээр гүтгэж жижиг, жижиг хорлонтой зүйл хийгээд л байгаа юм.
-Хөгжлийн банк үүргээ хэрхэн гүйцэтгэж байна вэ?
-Бондтой хамгийн ойрхон ажиллаж байгаа газар. Өнөөдөр тайлангаа тавьсан. Хөгжлийн банкны тайлан, баланс хэвийн байгаа. Маш их ажил амжуулсан. Гэхдээ Хөгжлийн банк бас нэг үндсэн ажлаа хийхгүй байна. Тэр нь улам илүү мөнгө олж ирж таван жил барьчихсан байгаа замыг арван жил, хорин жилээр сунгах ажлаа хийхгүй байна. Яагаад гэвэл зам таван жилд өртгөө нөхөхгүй. Тэгэхээр богино хугацаатай мөнгөө урт хугацаанд нөхөх үндсэн ажлаа хийхгүй байна. Ямар ч байсан мөнгө төгрөг олж ирсэн. Зохистой газраа хүрсэн. Бага үйлдвэрлэлийн бага хүүтэй зээл авч чадаагүй нэг хэсэг хүн гомдсон байх. Гэхдээ энэ ажлыг таслахгүй. Ер нь үйлдвэрлэл эрхэлье гэж байгаа хүмүүсээ дэмжинэ.
Эцэст нь хэлэхэд хувьцаа бодитой, мөнгө олж болно. Та зарахыг хүсвэл худалдаж авъя. Гэхдээ миний хувийн зүгээс гэвэл битгий зараарай. Яваандаа улам илүү үнэ цэнтэй болно. Хувьцаа гэдгийг утга учир тэр шүү дээ. Яахав, өнөөдөр мөнгөний хэрэгцээ гараад байвал зарж болно. Ингэж бид байгалийн баялгаа ард түмэнтэйгээ хуваалцах Үндсэн хуулийн 6.1 дүгээрт заасан заалтыг хэрэгжүүлж байгаа болохоос биш өөр ямар нэгэн бодол санаа байсангүй. Энэ бол 2011 онд буюу түрүүчийн Их хурлын үед гарсан тогтоол гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.
