Сүүлийн үед Монголд хорт хавдраар өвчилсөн хүмүүс олширлоо гэх мэдээлэл чих дэлсэх боллоо. Хэн нэгэн хайртай хүн маань энэ аймшигтай өвчинг тусчихвий дээ гэх айдас байсаар л. Тийм болохоор хорт хавдрын талаар бодит мэдээллийг хүргэн Манай улс ямар арга хэмжээ авч байгаа талаар үнэнийг өчье!!!
![\"\"](http://undesten.mn/uploads/posts/2016-08/1472633041_2006-380x253.gif "\\"\\"")
Хорт хавдар гэдэг нь биеийг бүрдүүлэх хэвийн эд эс олон янзын цочрол нөлөөгөөр генийн (ДНХ) удмын санд өөрчлөлт орж түүнээс болж хувирч өөрчлөгдсөн эс ар араасаа хязгааргүйгээр үржин олширсноор бүрэлдэн бий болсон хувирч өөрчлөгдсөн бөөн эсийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, эсийн эмх цэгц алдагдаж эс хязгааргүй хуваагдах үзэгдэл буюу энгийнээр хэлбэл эс галзуурах өвчин юм. (дотоод дайсан)
– Хорт хавдар : хад чулуу шиг хатуу өвчин
– Хорт хавдар нь /Cancer/ (Karkinos; хавч): Хавчны хуяг шиг овон товон хатуу байдаг. Хавч шиг хажуу тал уруугаа тардаг.
1. Хорт хавдрын үүсэх шалтгаан
· Эсийн өсөлт болон эсийн задралд оролцох ген эргэн тойрны муу орчин нөлөөллөөс болж үхэлгүйгээр хорт хавдрын гень болон хувирч идэвхижин хорт хавдрыг үүсгэдэг.
· Хорт хавдрын ген(Эсийн ярилцлага, өсөлт, хуваагдал, задралд оролцох ген хувирч өөрчлөгдөх), хорт хавдрыг хязгаарлах ген (Р53: Эсийн өсөлт, задралыг хязгаарлах, генийн сэргэлт, апоптосист ч оролцоно) оролцон өсөлтийг зохицуулах чадамжийг алдагдуулна. (Loss of growth control)
2. Апоптисос ба хорт хавдрын холбоо
· Бусдад тустай бусдын төлөөх эсийн үхэл (Altruistic cell death) ба хувиа бодон амьдрах(egoistic cell survival)
· Дотоод цагийн хадгалалт (endogenous clock) ба сүйрлээс үүдэн мөхөшгүй болох (immortality)
3. Хэвийн эсийн онцлог
· Өөрөө өөрийнхөө төлөө биш бусад эсүүдийн төлөө ажилладаг.
· Өөрөө ажиллах чадвартай. (contact inhibition, ярилцдаг)
4. Хорт хавдрын онцлог шинж
· Системийн онцгой үйл ажиллагаагаа явуулахгүй өөрийнхөө өсөлтөнд улайрдаг.
· Амьд үлдэх гэж хурдан задардаг учир хажуу хавирганыхаа шим тэжээлийг сордог.
· Бусдыг боддоггүй, бусдын дээр гарч онгирдог.
· Хэлбэр байдал нь жигтэй муухай.
· Хорт хавдар дотроо ч бие биенийгээ ялгаравлаж, дээрэлхдэг.
· Эргэн тойрныхоо эд эсийг гэмтээн бусниулж хол газар уруу тардаг.
5. Хорт хавдар үүсэх шалтгаан (viral, chemical,physical )
А. Гадны шалтгаан (80-90%)
· Буруу хоололт : хэтрүүлж идэх(өндөр калори), махан хоол их идэх(мах, өөх тос), нэг хоол л идэх (тутрага?)
· Тамхи: Уушигны хорт хавдар 10 дахин, залгиур хоолойн хорт хавдар 8дахин, амны хөндийн хорт хавдар 4 дахин, улаан хоолойн хорт хавдар 3 дахин, давсагны хорт хавдар 2дахин, нойр булчирхайн хорт хавдар 2 дахин
· Архи: Элэгний хорт хавдар, амны хөндийн хорт хавдар, багазлуурны хорт хавдар, улаан хоолойн хорт хавдар, залгиур хоолойн хорт хавдар, шулуун гэдэсний хорт хавдар, хөхний хорт хавдар
· Ажил мэргэжлийн чанартайгаар хорт хавдар үүсэх шалтгаан: Arsenic, Asbestos, Benzene, Benzidine, Polycyclic hydrocarbon, Vinyl vhloride
· Орчины бохирдол : Машины бохир утаа (Polycyclic hydrocarbon)
· Цацраг туяа: гэрэлтүүлдэг будаг, ураны уурхайн ажилчин, атомын бөмбөгийн хохирогч, хэт ягаан туяа
Эмэн бүтээгдэхүүн: Alkylating agents,
Contraceptives, Immunosuppressive drugs
· Вирус: EBV, HBV, HIV, HPV
· Бусад : шимэгч хорхой, стресс
Б. Удамшлийн шалтгаан (10-20%)
ь Хорт хавдар гаралтын давтамж (Амьдралын нөхцлийн ялгаа):
Ходоодны хорт хавдар 25,6 %
Элэгний хорт хавдар 20,5 %
Уушигны хорт хавдар 16,7 %
Бүдүүнд гэдэс, сав, хөхний хорт хавдар
6. Хорт хавдрын эс үүсэх хэмжээний талаарх хоёр янзын үзэл
1. Хэвийн хүнд өдөрт 5-10 хорт хавдрын эс бий болно.
2. Хүний амьдралын туршид хорт хавдрын эс хэдхэн л бий болно.
7. Хорт хавдрын гаралт
Хорт хавдартай 350, 000 хүн, жилд 70-80 мянга гарч байна.
Жилд 40 мянган хүн нас барж байна(10 хүнээс 2нь), хорт хавдраар нас барагчдын тоо 1,3%(1947он)-21,3%(1994он)
8. Хорт хавдар нэмэгдэж байгаагийн шалтгаан:
(1) Оношилгооны аргатай болсон
(2) Дундаж наслалт өндөрссөн
(3) Эрүүл ахуйн бохирдол нэмэгдсэн
(4) Биеийн хувьд
– Буруу хоололт, хөдөлгөөний дутагдал, тамхидалт
– Орчины хувьд – агаарын бохирдол
– Оюун санааны хувьд – стресс
9. Хорт хавдрын шинж тэмдэг
· Эхэн үедээ мэдэгдэх шинж тэмдэг байдаггүй
· Ер нь 1см болж байж гарт мэдрэгдэж, эхо, комьпютер зэрэгт харагдаж эхэлнэ.
· Бөөгнөрсөн хавдар болж байж шинж тэмдгийг нь өөрөө мэдэх нь элбэг бөгөөд хорт хавдарын явц нилээд их үргэлжилж байж сая өвчин, хүндрэл, цус алдалт зэрэг болж өвдөлт мэдрэгдэнэ.(Өвчний шинж тэмдэг мэдрэгдэж байгаа өвчтөний нэг хэсэг нь хорт хавдар байдаг)
· Үсэрхийлэлийн шинж тэмдэг нь яг хорт хавдрынхаа шинж тэмдгээс түрүүлж мэдрэгдэж ч болно.
· Хорт хавдрын сүүлийн шатанд орсон өвчтөн шим тэжээлийн ноцтой дутагдалд орсон байдлыг хортой шинж чанар гэж хэлдэг.
· Хавдрын шинжээр шалгаж илрүүлэх арга нь эмзэг мэдрэмжтэй байдал нь бага, сөрөг шинж нь өндөр байдаг хэмээн нэгэн эрүүл мэндийн номноос уншиж байсан юм. Энэ аюултай өвчнийг нэгэнт туссан хүн яах вэ? зүгээр л үхэхээ хүлээж байна.Яг одоогийн байдлаар Хавдар судлалын үндэсний төвд олон арван гэр бүлүүд хонон өнжин нэгнээ сахиж байна.Маш олон эмч нар нааш цааш холхилдон гүйгээд ч тэр их хавдартай хүмүүст бүгдэд нь хүрч ажиллаж чадахгүй байна. Хавдартай хүн түргэний машинаар болон өөрийн авсан оочирын дагуу ирж хэвтэнэ. Ихэнхи хүмүүс хөнгөвчлөх тасаг буюу амь нас аргацаах өрөөнд хэвтдэг тэгээд л ойр ойрхон өвчин намдаах тариа тариад л , энэ хорт хавдар гэх зүйл Монголчуудыг чимээгүй идэж байна гэдгийг эрүүл мэндийн яамныхан мэдсээр байж арга хэмжээ авахгүй байгаад гомдоллосон иргэд олон бий. Хорт хавдар их байна, иргэд өвчиллөж байна, гэж байхаар олигтойхон арга хэмжээ авалдаа. Юунаас үүсэж байна тэр үүсгээд байгааг нь яаж үгүй хийх вэ? гээд хийх юм их л байх шиг санагдах юм. Одоогоор хорт хавдар гэдэг хувь хүний өвчин мэт харагдаж өөрөө учраа ол гэсэн байдлаар хандаж байгаа ч энэ байдлаараа удаан яваад байвал үндэсний хэмжээнд хүрхэд ойрхон байгаа шүү Эрүүл мэндийг сахин хамгаалагчидаа!!!
Бэлтгэсэн сэтгүүлч Э.Туяа
medeel.mn
