Хорезмын шинэ нийслэл Самарканд эзлэгдсэний дараа хуучин нийслэл Ургенчийн хавь ойрын хот суурин дараалан эзлэгдсэн байв. Ургенч бол мөн чанартаа Мухамед шахтай эн тэнцүү эрх мэдэлтэй, хатуу хахир зангаараа алдартай түүний эх Турхан хатны нийслэллэн суудаг хот байв. Гэвч Ургенч хот баян тансаг хүчирхэг хэдий ч улсынхаа тэхий голд татлага олс нь тасарсан асар майхан мэт торойн үлджээ. Тэнд амьдран сууж байсан Турхан хатан Аму-дарьяа мөрний хориглолтын шугамыг Мухамед шах орхисон тухай сонсоод, өнчин хотыг сахиж байхыг хүссэнгүй, Мухамедын эхнэр, хүүхдийг дагуулан оджээ. Турхан хатан Ургенчээс зугтахдаа сахин хамгаалж удирдан үлдэх хүн томилоогүйгээс тус хот эмх замбараагүй байдалд оржээ. Хэн нэгэн хүн ирж эх орныхоо хуучин нийслэлийг тордож, цэрэг ардыг эмхлэн байгуулж, халдан ирэх дайсныг дардаг ч болоосой гэж хүмүүс авралын одыг хүсэн мөрөөдцөг шиг горьдол тасрахгүй хүлээж байв.
1220 оны зун Хорезмын нэрт жанжин, аймшиггүй чин зоригт Төмөр Мэлиг гэв гэнэт Ургенчид хүрэлцэн ирсэн нь тэнгэрээс хур бууж, үргэлжилсэн ган тайлах мэт итгэлийг хүмүүст төрүүлэв. Төмөр Мэлиг бол Монголчуудын эсрэг чадамгай тулалдсан хорезмын баатар жанжин хүн байв. Мухамедийг үхсэний дараа Желал Адцины ах дүү нар Каспийн тэнгисийн жижиг арлаас хэсэг түшмэлээ дагуулан Ургенчид буцаж ирээд, түүнийг хаан ширээнд залсан мэдээг дуулгав. Удалгүй хэдэн түмэн цэрэг шил шилээ даран Ургенчид цугларсан тул хот даруй 9 түмэн цэрэгтэй болоод авчээ. Гэвч энд шинэ хааны эсрэг хуйвалдан гарсан тул хүчин мөхөсдсөн Желал Адцин 1221 оны эхээр аргагүйн эрхэнд Төмөр Мэлигийг дагуулан Ургенчийг орхин оджээ. Шинэ султан, гарамгай жанжин 2 хавчигдан гарч явсан нь дөнгөж амьдрал, аж байдал нь сэхэх хандлагатай болж байсан Ургенч хотыг дахин мөхөх сөнөхийн ирмэгг тулгав. Ийнхүү Монгол цэрэг Ургенч рүү довтолгоогоо эхлээгүй байхад хот толгойгүй сүрэг луу мэт болж хоцорчээ.
Ээлж нь тулж ирэхэд Монгол цэрэг эхлээд ёсорхох, дараагаар нь цэрэглэх аргаар Ургенчийг бүслэхээс өмнө элч илгээж бууж өгөхийг уриалав. Тэр элч Зүчийг төлөөлөн хотын иргэдэд: “Миний эцэг Чингис хаан надад Ургенчийг хуваарилан өгсөн юм. Би энэ хотыг зэрэмдэглэхгүй, бүрэн бүтэн байлгахын тудц цэргүүддээ алж талахыг хориглосон тушаал өгсон” гэжээ. Мухамед шах үхэхийн өмнө Ургенчийнхэнд илгээсэн захиандаа “Хэрвээ та нар дайснаас хамгаалах хүч мөхөс бол хамгийн сайн арга нь үг дуугүй бууж өгөх явдал юм шүү” гэжээ. “Бууж өг” гэсэн дайсны шахалт дээр таалал төгссөн султаны захиас нэмэгдсэн тул хотын цөөн бус иргэд Монголчуудад бууж өгье гэсэн бодолтой байв. Гэтэл хотын бусад иргэд болон цэргийнхэн бууж өгөхийг эсэргүүцэн бат бэх хориглолт хийх санал бодолтой байжээ. Тэгээд Хумар Тэгин гэгчийг султан болгоод “ганц өдрийн хаан” гэгдэх тэрбээр хотын иргэдийг манлайлан эсэргүүцлийг зохион байгуулах болжээ.
Нэгэн өдөр Монголын баг морин цэрэг утаа баагих мэт Ургенч хотруу ойртон ирж, хотын гадна дүүргээс мал булаан авч дээрэм хийв. Ургенчийнхэн “Энэ бол дайсны зориудын өдөөн хатгалга” гэж үзээд хэрмийн хаалгыг нээж, морьтой явган цэрэг ард ялгалгүй олон нийтээр хотьга гадаа шахцалдан гарч, нөгөөх цөөн хэдэн морьтон Монголчууд руу нөмрөн оров. Монголчууд айж үргэсэн туулай мэт байн байн эргэн харж, үе үе хурдлан давхиж байв. Хотын цэрэг, ард өндөр дуугаар шшралдан, үүрнээсээ гарсан зөгий лугаа адил тэдний араас салахгүй хуйлран дагаж байлаа. Эцэст нь тэд Монгол морьт цэргийн далд урхинд Эрэлхэг дайчин, догшин сүрдэм Монгол морин цэрэг үй олноороо хана хэрмийн цаанаас, ой модон дотроос, дөрвөн зүг найман зовхисоос уулгалан гарч ирэв. Хотын цэрэг, иргэдийн буцах зам таслагдаад тал талаас Монголчууд эзэнгүй хонь руу чоно дайрах мэт уулгалан орж, жадлахьгг жадлаж, хөндлөн гулд, дур зоргоор аашилж байгаад гэгээ тасрахад хотын цэрэг, ард ойролцоогоор 10 түмэн хүн дайны талбарт алагджээ. Монголын морьт цэргийн нэг хэсэг Ургенчийн ухран зугтсан хэсэг хүмүүсийг сүүл даган нэхсээр хотын нэгэн хаалга руу дайран хот дотор орж алалдан, нар шингэх үед болгоомжтой ухран гарав.
Маргааш өглөө эрт Монгол цэргийн энэ манлай анги Ургенч рүү дайралт хийв. Нэн удалгүй Зүчи, Цагадай, Өгөдэй нарын удирдсан монголын их цэрэг шил шилээ даран Ургенч хотод тулж ирээд, хотын байдлыг ажиглаж тандахын сацуу элч илгээн бууж өгөхийг уриалав. Мөн энэхүү бат бөх хотод нэвтрэн орж эзлэхийн тулд цэргүүдээр мод бэлтгүүлэн, чулуу харвагч багаж, шидэгч төхөөрөмж угсруулав. Ургенчийн ойр хад чулуу байхгүйгээс тэд ялам /торгоны хүр хорхойн мод/-аар чулууг орлуулан харвахаасаа өмнө усанд хийн дэвтээн, хүндрүүлэх аргийг сонгов. Тэд бас газар бүрээс орон нутгийн идэр залуусыг авчран, хотын гаднах хог хаягдлаар хот тойруулсан гууг бөглөж дүүргэхийг тушаав. Барагцаалвал 10 өдрийн хугацаанд багтаж бэлтгэл ажил дууссан бөгөөд туслах хүч нэмэгдэж ирснээр Ургенч рүү далайцтай дайралт хийхэд бэлэн болов.
Монгол цэрэг энэ үед бөөн бөөнөөр урагшаа давшиж, эхлээд хотын гаднах далангийн суурийг нураан эвдэв. Аянга ниргэх мэт нүргээнтэй, цахилгаан гялс хийх хурдаар тэд ялам модон бөмбөг, харвасан сумаараа мөндөр буулгалаа. Ургенчийнхэн сул дорой биш гэдгээ үзүүлэн эрс эсэргүүцсээр байлаа. Хотын хэрэм хана нэлэнхүйдээ хонх ёнх цохигдож, хотын хэрэмний хаалга, цамхаг дээр сум шавааралдан буух бөгөөд хотоо хамгаалсан цэрэг ард бамбай барин, хаалганы хавтсаар халхавч хийн байлдаж, урт шатаар хэрэм өөд өгсөн гарч ирсэн Монгол цэргийг мохоон, эвдэрч онгойсон хэрмээ засаж сэлбэн, дайсны давшилтыг удаа дараа зогсоосноор Монголчууд урагшлах аргагүйд хүрсэн ба хотын дэргэд өчнөөн хохирол хүлээв.
Хотыг хэрхэн эзлэх вэ гэдэг дээр ухаан сийлэх хэрэгтэй болов. Монголчууд Аму-дарьяа мөрний эргээс нэгэн том суваг хотруу орсон байхыг анзаарав. Тэр нь хотын ус хангамжийн суваг бөгөөд суваг дээр усны төвшин хязгаарлагч хаалт далан байв. Энэ бол Ургенчийн амьдралынх нь гол судас байлаа. Монголчууд мөрний усыг үүгээр шахаж оруулахаар тооцон 3000 баатар эрсийг томилон тэрхүү хаалт даланг булааж авахаар явуулав. Тэд шаагисан бороо мэт сум, ялам модон бөмбөгний хамгаалалт доор цэргийн өндөр ур чадвар, сэтгэлийн тэнхээ, эр зоригоороо хаалт даланд нэвтрэн оржээ. Гэвч хотын ард иргэд ухарч няцахыг үл түвдэн, халин түрэх ус адил хаалт далан өөд хоцролгүй түрүүлэн очихоор өрсөлдөн тэмцэж, хойно хойноосоо хуйлран ирж, мөнөөх 3000 Монгол цэргийг бүслэн тэдэнтэй ач тач байлдсаар ганц ч хүн үлдээлгүй бүгдийг цааш нь харуулжээ. Ургенчийн цэрэг ардын дайчин үзэл санаа Монголчуудыг цочоон хирдхийлгэв. Гэсэн ч Монголчууд ялагдлын шалгуурыг дааж сурсан, ялагдалдаа хорсон дахин үзэлцэх зан араншинтай байв.
Нэг удаа хэсэг Монгол зоригт баатрууд хотын хэрмийн нэгэн цамхагт дайран гарч, том тугаа хот дээр мандуулснаар цэргүүд боөн бөөнөөрөө хотьгн хэрмэн дээр авиран гарч, уулгалан хашхирах дуунд газар доргиж байв. Тэд галтай бортого хэрэглэн оршин суугчдын гэр байшинг шатаан, чөдөр оньс их буу, чулуу харвагчаар ард олныг сүйтгэн хөнөөж, хотын дотор цөмрөн ороход гудамж талбай, хашаа хороо цөм дайны талбар болон хувирлаа. Ургенчийн цэрэг ард, эр эм, хөгшин хүүхэд ялгаагүй тэмцэлд босч урдах хэсэг хүмүүс унаж байхад удаах хэсэг хүмүүс улайран дайрч, цэргийн туг далбаа урагдан сэглэгдэж, буу шийдэм улаан цусаар будагдан, толгой түрүү цавчуулан өнхөрч, хүүр цогцос овоорон хөглөрөхөд, Монголчууд тэсэхийн аргагүй болоод Ургенчээс арайхийн ухарч гарлаа. Монгол цэрэг Хорезмд орж ирснээс хойшхи хамгийн хүнд ширүүн тулаан энэ байсан гэж хэлж болно. Долоон сар болоход Монголчууд Ургенчийг авч чадаагүй ч их хэмжээгээр хохиров. Яагаад ийм байдал үүсэв гэхээр Ургенчийнхэн бүх нийтийн эсэргүүцл ийн дайн явуулж эрс шүийд эмгий эсэргүүцэн тэмцсэн, мөн Зүчи, Цагадай ах дүү хоёрын эв түнжингүй, гаргасан тушаал шийдвэр зөрүү байсанд оршив.
Чингис хаан энэ байдлыг сонсон, ихэд хилэгнэж, Өгөдэйг бүх цэргийн ерөнхий захирагчаар томилон, ах дүү нарыгаа болон нийт цэргийг ерөнхийлөн захирахьгг зарлигдав. Элч Ургенчид буцан очингуутаа Өгөдэйг нэн даруй тушаалд нь дэвшүүлж, ажилд нь оруулав. Баахан зохицуулалт хийсний эцэст Монголын цэрэг дайчид дуугарвап дуу нэг, дугтарвал хүч нэг болж тулалдаанд орсон бөгөөд зөвхөн ганц өдрийн дотор тугаа хот дээр хатгав. Тэд эхлээд шатаагч тосон зэвсэг хэрэглэн ойр хавийн хороолльгг галаар тургин, дараа нь цэргийн хүчээ бөөгнүүлэн хотруу хүчтэй дайралт хийв. Ургенч хотын цэрэг ардууд Монгол цэрэгтэй гудамжны байлдаан явуулж, гудамж хашаа хороо бүрийн төлөө мөчөөгөө өгөхгүй зууралдан тэмцэх нь ёстой л алга дарам газрын төлөө алалдах хэмжээнд хүрсэн бөгөөд эмэгтэйчүүд хүүхдүүд ч хоцрохгүй байв. Гадаадын эрдэмтэд дэлхийн 2- р дайны үеийн Сталинградын хамгаалалтыг түүнтэй зүйрлэсэн байдаг нь түүний хатуу ширүүн өрнөснийг тодорхой илтгэдэг ажээ. Ийм үхэх сэхэхээ мэдэхгүй тулалдаан долоон өдөр, долоон шөнө үргэлжилж, хотын доторх цэрэг ардууд эцсийн бүлэгт хотын гурван хороололд таслагдан бүслэгдээд Монголчуудад “бууж өгье” гэж гуйхад хүрэв.
Нэгэн цагдаагийн дарга Монгол цэрэгт илгээсэн элч болж ирээд: Зүчи, Өгөдэй нарт хулчийж гудийхгүйгээр хэлэхдээ: “Бид урьд нь хаадьгн нэр сүрийг ухаарч явлаа. Одоо харин бид нарт хаадын өрөвч сэтгэлийг ухааруулах хэрэгтэй болж дээ” гэв. Цагаадай сэлмээ сугалахыг завдан тэсгэлгүй уурлаж байв. Өгөдэй түүний хий хуйг хөөрүүлж хөдөлгөхгүйн тулд зөвшөөрсөн дүр эсгэн толгой дохиж суув. Зүчи цээжээ дэлбэртэл уурлаж, хараал зүхэл тавин: “Та нар зөрүүдлэн бууж өгөхгүй эсэргүүцээд, манай өч төчнөөн морь, малыг алж үхүүлэв. Нэр төрөө ухаардаг нь бид байна. Та нар нэр сүрийг ухаарч ойлгосон гэж ямар юмаа донгосоод байна. Өнөөдөр та нарт ойлгуулаад өгөмз” гэжээ. Ингээд түүний зарлиг болгосноор уран дархан, урчууд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдээс бусад хотын цэрэг ардыг толгой дараалан хөнөөв. Алж хороосны дараа Монгол цэрэг дур зоргоороо зогсоо зайгүй дээрэм тонуул хийсээр баян тансаг Ургенч хот бараг хоосорсон байна. Зүчи санасандаа хүрч санаа амардаг, хэлсэндээ хүрдэг хэдэр хүн тул ирээдүйд өөрийн өмч болох энэ газрыг хайрлахаа больж, бас нэг зарлиг болгосон нь: “мөрний даланг сэтэлж хотруу ус оруулах” явдал бөгөөд энэ үйлдлээр хотод бүгэж үлдсэн хүмүүс бүгд живж үхжээ.
Энэ цагаас хойш гарамгай эр, ганган эм цугларч, төвлөрч асан Ургенч цөөвөр чоно, шар шувуу, ууль шувууны үүр хонгил болж хувираад, айл гэрийн баяр цэнгэлийн дуу анир чимээгүй таг чиг болж, амьдрал буцалж байсан хот ажин түжин эл хуль болж, сайхан модот цэцэрлэг хагдран унаж, хамаг олонд гайхагдсан Хорезмын хуучин нийслэл мөхлийн аюулд автав.
