Цэцэрлэгийн цахим бүртгэл өнөөдөр албан ёсоор эхлэв. Төрийн үйлчилгээ цахим хэлбэрт шилжих нь нэг талаар иргэдийн явдал, чиргэдлийг хөнгөвчлөх томоохон алхам болж байгаа нь таатай. Өмнөх жилүүдэд хоёр настай хүүхдүүдийг цахимаар бүртгэж эхэлснээс хойш багахан ч гэсэн туршлага хуримтлуулсны хувьд энэ жил цэцэрлэгийн насны бүх хүүхдийг цахимаар бүртгэхээр шийдсэн бололтой. Гэвч нөгөө талаар бидэнд маш их алдаа дутагдал байгааг ганцхан жишээнээс олж харцгаая.
Өнөөдрийн тухайд яг бүртгэл эхлэх тэр цаг мөчөөс айл гэр, албан газрын хаа сайгүй энэ тухай яриа өрнөж, элдэв асуудал ундрах нь тэр. Асуудалгүй бүртгүүлж чадвал азтанаар тодрох мэт баясаж, арай төвөгтэй болж ирвэл бухимдаж, буруутныг төрөөс эрэлхийлнэ. Яг л энэ бухимдлыг дагуулсан нэг өрхийн асуудлыг нэхэн сурвалжилж үзье.
Туяа бол нийтийн тээврийн байнгын зорчигч бөгөөд нэг хүүхдээ өнөөдөр цэцэрлэгт бүртгүүлэх гэж нэлээд чирэгдэлтэй учирсан өрх толгойлсон эмэгтэй. Тэрээр бүртгэл эхлэх 09:00 цагийг амдан байж сая нэг нээгдэх үед нь системд хандсан боловч хүүхдийнх нь харьяалал оршин суугаа өөрийнх нь хаягаас тэс өөр дүүрэгт гарч иржээ. Харьяалагдах цэцэрлэг нь ч хаа байсан гэрээс нь хол байх аж. Яг эндээс л асуудал эхэлсэн юм.
Ер нь энэ мэт хаягийн болон бүртгэлийн зөрчилтэй холбоотой багагүй асуудлаар цөөнгүй иргэд дүүргүүдийн боловсролын хэлтэст хандах болжээ. Бид ч үүнийг хэрхэн зохицуулах, хаанаас ямар арга хэмжээ авч болох талаар мэдэх хүнийг эрэлхийллээ. Хэдэн биес рүүгээ гүйлгэдэг хуучинсаг дүр зураг цахим бүртгэлийн үед ч бодит төрхөөрөө босоод ирэв. Үүнийг чинь төрийн албаныхны “хүнд суртал” гэдэг байх аа?
Юун түрүүнд хүүхдийн харьяаллыг тодруулахаар СХД-ийн …дугаар хорооны Улсын бүртгэгчтэй холбогдоход энэ нь цэцэрлэгийн цахим бүртгэлтэй холбоотойгоор гарч ирсэн асуудал учраас дүүргийн Боловсролын хэлтэс мэднэ гэлээ. Улмаар Боловсролын хэлтэст очиход, харьяалал гэдэг чинь Иргэний бүртгэлтэй холбоотой асуудал, бидэнд хамааралгүй тул харьяа байгууллагад нь хандахыг зөвлөв.
Дүүргийн Боловсролын хэлтэс дээр өнөөдөр байгаа хүмүүс бүгд л цэцэрлэгийн бүтгэлтэй холбоотой асуудлаар, ойлгомжгүй асуултдаа тодорхой хариулт авахаар иржээ. Тухайлбал, нэг айлын хоёр хүүхдийн нэг нь бүртгэгдээд нөгөө нь бүртгүүлж огт болохгүй байна гэнэ. Мөн таван настай хүүхдээ бүртгүүлэх гэсэн чинь бүртгэх хүүхдийн тоо “0” гэж гарч ирээд бүртгэж авахгүй байна гэхчлэн дор бүрнээ асуудал тоочно. Түүнчлэн хаягийн зөрчилтэй хүмүүс ч байв. Хэлтсийнхэн ч тэдэнд өөрсдийн хэрээр үйлчлэхийг хичээж байгаа нь тодхон. Утас нь завгүй хангинаж, урд хойно нь хүмүүс зэрэг зэрэг асууж шалгаана. Мэдэх, мэдэхгүй, хариулах, хариулахгүй зүйл ч их байна.
Энэ бүгдээс анзаарахад иргэдэд цахим бүртгэлтэй холбоотой мэдээлэл, ялангуяа бүртгэлийн системд бүртгүүлэх үед гарч ирж байгаа тайлбаруудын учрыг хэрхэн ойлгох тухай мэдээлэл иргэдэд тун хомс, ойлгомжгүй байгаа нь ажиглагдсан юм. Тэгэхээр энэ тал дээр холбогдох байгууллагаас иргэдэд зориулж илүү энгийн ойлгомжтой заавар, зөвлөгөөг бүх мэдээллийн хэрэгслээр өгөхөд илүүдэхгүй юм байна.
Ингээд бид цааш явж юмыг яаж мэдэхэв гээд шууд Сонгинохайрхан дүүрэгт очлоо. Харин дүүргийн иргэний бүртгэлийн албаны хүн Туяад “Шилжилт хөдөлгөөнийг харьяа хороон дээр хийлгэдэг тул …дугаар хороондоо хандах ёстой.” гэсний дагуу хороон дээр ч очсон юм. Тэнд анх утсаар холбогдсон Улсын бүртгэгчтэй уулзаж учир явдлыг дахин тайлбарласан боловч бас л амжилтыг эс олов.
Хорооны Улсын бүртгэгч М.Анхныбаяр “Энэ хүүхдийг анх төрөхөд нь аав нь өөрийн оршин суугаа хаяг дээрээ бүртгүүлсэн учраас СХД-т бүртгэлтэй болсон юм байна. Гэхдээ одоо манай хорооны иргэдийн бүртгэлд энэ хүүхэд алга. Тэгэхээр эх нь оршин суугаа хаяг дээрээсээ түр өөр хороо руу шилжүүлэг хийгээд буцаад өөрийн хаяг руугаа шилжихдээ хүүхдээ хамт бүртгүүлэх л боломж байна. Өөрөөр хүүхдийг БЗД рүү шилжүүлэх арга байхгүй.” гэж тайлбарлав. Түүнчлэн цэцэрлэгийн хүүхдийн цахим бүртгэлтэй холбоотойгоор харьяаллын тодорхой бус асуудал үүссэн гэж үзсэн учраас Туяаг буцаад дүүргийн Боловсролын хэлтэст очих ёстой гэлээ. Мэдээж тэндээс ирсэн гэдгээ хэлсэн бөгөөд буцаж явах шаардлага байсангүй.
Мөн тус хорооны ажилтнуудын тайлбарласнаар бол насанд хүрээгүй хүүхдийг эцэг, эх нь өөрсдөө зөвшөөрвөл хэн нэгнийх нь харьяалалд бүртгүүлж болдог аж. Харин шилжүүлэг хийх тухайд гэвэл насанд хүртэл нь хүүхдийн оршин суух харьяаллыг өөрчилж болдоггүй гэх.
Бас нэг тайлбар хэлж байсныг саналаа. Хүүхэд насанд хүртлээ зөвхөн ээжийнхээ харьяаллыг дагаж явдаг гэсэн. Тэгэхээр аав нь хүсвэл өөрийн оршин суугаа хаяг дээр хүүхдээ бүртгүүлж болдог гэсэн дээрх тайлбар үгүйсгэгдэж байна. Хоёр өөр тайлбар хэлчихээд, түүнийгээ нэгтгээд юу гэж тайлбарлахаа мэдэхгүй байгаа манай төрийн албаныхан бусдыгаа ажлаа мэддэггүй гэж хоорондоо сэм хэлэлцээд сууж байгаа нь бас л таатай санагдаагүйг нуух юун. Цэгцлэх асуудлуудын л нэг.
Хороо, дүүрэг, дүүргийн Боловсролын хэлтэс гэсэн төрийн гурван байгууллагын хаалгыг татаад амжилтанд хүрээгүй Туяа Улсын бүртгэлийн Ерөнхий газрыг зорилоо. Бид эцсийн шат болох тус газрын Иргэний бүртгэлийн газраас тодорхой хариулт олно гэдэгт итгэхийг хичээж байсан юм. Хуучнаар УБЕГ-ын I байрны гуравдугаар давхарт очвол үйлчлүүлж байгаа хүн бараг байсангүй. Ингээд болсон бүхнээ Туяа ярьж, хэрхэх тухайгаа лавлав. Гэтэл асуудал ер энгийн байжээ.
Туяа хүүхэдтэйгээ одоо өөрийн хаяг дээрээ хамт амьдардаг гэх харьяа хороон даргынхаа тодорхойлолтыг иргэний үнэмлэхийн хамт ачвраад өгөхөд л хүүхэд эхийн харьяаллын дагуу шилжих юм байна. Тэгээд ч хүүхэд төрсөн эцгийнхээ оршин суух хаяг дээр бүртгүүлж болно гэж эргэлзээг батлав. Ингээд л өдөржин явсан асуудал хоёр өгүүлбэрээр эцэслэгдэх нь тэр. Мэдээж байсан ганц асуудлаа ингээд зохицуулчихвал цэцэрлэгийн бүртгэлд дахин хүндрэл гарахгүй биз ээ. Гагцхүү Туяа хэдэн өдөр цэцэрлэгийн хашаа налж, үүд сахиж суухгүйдээ баяртай байгаа юм.
Эцэст нь өчихөд, бүртгэлийн эргэн тойрныг сэм дурандсан би бээр үнэндээ Туяа юм. Хүүхдээ цэцэрлэгт бүртгүүлэх гэсэн бүтэн нэг өдрийн адал явдал ийнхүү өндөрлөлөө.
Өнөөдөр төрийн байгууллагуудын хоорондын уялдаа холбоо учир дутагдалтай хэвээр байгаа нь эндээс анзаарагдах байх. Ажил үүргийнхээ хуваарилалтыг ч сайн ялгаж салгаагүй, гүйцэт боловсроогүй албан хаагчид түмэндээ тодорхой бөгөөд ойлгомжтой тайлбар, заавар, зөвлөгөө өгч чадахгүй сууж байна. Үүнийг тэр, энэ хариуцна, тэдний ажил гэж нааш цааш холхиулах асуудлыг цэгцлэх нь цахим системийн гол ажил. Эхлээд удаагүй ажил төгс хэрэгжихгүй нь лавтай. Гэхдээ цахим системд тухайн нэг иргэний бүх төрлийн мэдээлэл цогцоороо багтаж архивт хадгадалагддаг гэж боддог хүмүүсийн хувьд энэ ойлголт ташаа юм байна гэдгийг өнөөдөр олж харлаа. Тодруулбал, дээр дурьдсан хорооны ажилтнуудын хэлснээр эрүүл мэнд, халамж, иргэний гээд бүртгэл тус бүр өөр өөрийн тусдаа баазад хадгалагдаж байдаг гэнэ. Тиймээс л Монгол Улсын иргэн та бидний бүртгэлтэй холбоотой элдэв асуудал, зөрчил эндээс бий болдог байх нь.
Төрийн бүх үйлчилгээг түмэндээ ойртуулах ажлыг эхлүүлээд явж байгаа нь сайшаалтай ч учирч байгаа алдаа, дутагдлыг жилээс жилд сайжруулж, засаж, хөгжүүлэх нь одоо хамгийн чухал. Өөрөөр хэлбэл, аливаа асуудлыг “яг зөв” олж харж, түүгээр яваа бодлого, зорилгыг үүгээр авчирч хөрсөн дээр буулгах л учиртай юм гэдгийг төрийнхөндөө дайж буй нь энэ билээ. Энэ удаад цахим системийг цэцэрлэгийн бүртгэлийн хүрээнд сэм дурандахад ийм байлаа.
