Хичээлийн шинэ жил эхлэхэд цөөн хоног үлдлээ. Тиймээс сурах бичгийн талаар тодорхой мэдээлэл авахаар БСШУЯ-ны Ерөнхий боловсролын бодлогын газрын мэргэжилтэн Р.Балжиннямтай ярилцлаа.
-Жил болгон сурагчдад сурах бичиг хүрэлцэхгүй гэх асуудал үүсдэг. Энэ жилийн хувьд сурах бичгийн хангалт ямар байх вэ?
-Бага ангийн сурах бичгийг улсаас 100 хувь хангаж байгаа. Харин дунд, ахлах ангийнхны тухайд 40 хүртэл хувьд нь олгодог. Энэ нь зорилтот бүлгийн хүүхдүүдэд чиглэгдэх учиртай. Бусад хүүхдүүд нь худалдаанаас олж авна гэсэн үг.
-Зарим ангид сургуулиас олгосон сурах бичгийг сурагчдын дунд сугалаагаар тараадаг гэсэн. Тэгэхээр нийгмийн эмзэг бүлгийн өрхийн хүүхдүүдэд хүрч чаддаггүй юм биш үү?
– БСШУЯ, ХНХЯ хамтраад “Боловсролыг дэмжих үйлчилгээний журам” гаргаж байгаа. Үүгээр зорилтот бүлэгт зориулсан 40 хувь нь эзэндээ очиж байна уу гэдгийг тодорхой болгох юм. Одоо сурах бичгүүд аймаг, нийслэлийн дүүргүүдийн боловсролын газар, хэлтсүүдэд очиж байгаа. Тэд цааш нь нийгмийн эмзэг бүлгийн хүүхдүүд аль сургуульд хэчнээн байгааг тооцож хуваарилах ёстой. Гэтэл практик дээр нэг ангид хэрэглэх сурах бичиг/жишээлбэл дунд ангид хэрэглэх 17 сурах бичиг/-ийг багцаар нь нэг хүүхдэд өгөх ёстой байтал тараагаад өгчихдөг. Ингэхээр хүмүүс бүх номыг улсаас хангах юм байна, дутуу өгөөд байдаг юм байна гэсэн буруу ойлголт төрүүлээд байдаг юм.
-Худалдаанд байгаа сурах бичгийн үнэ нэмэгдэлтэй байдаг. Үүний цаана янз бүрийн хардлага ч явж байгаа. Яагаад хэвлэлтээс гарсан анхны үнээр нь борлуулдаггүй юм бол?
-Манайх хэвлэлийн компаниудтай хамтарч үнийн дээд хязгаарыг тогтоодог. Зарим хүмүүс худалдаанаас тогтоосон үнээр худалдаж аваад дамлаж зараад байдаг. Түүнээс биш албан ёсоор гэрээ байгуулан худалдаалж байгаа газрууд нь үнэ нэмдэггүй. Манай яамны зүгээс тэр бүгдийг хянаад явах боломжгүй. Бидний зүгээс хаана зарж байна, ямар компани хэвлэж байна, хэчнээн төгрөгөөр зарагдаж байна гэдгийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр зарладаг. Үүний дагуу эцэг эхчүүд мэдээллээ аваад сурах бичгийг авах боломжтой.
-Ер нь худалдаанд байгаа сурах бичгийг яагаад сургуулиудад тарааж, үлдэж байгаа 60 хувьд нь олгож болдоггүй юм бэ?
-Дунд, ахлах ангийнхны 40 хүртэл хувьд нь сурах бичиг олгоно гэдэг чинь Засгийн газрын шийдвэр. Тодорхой бодлогоор хэрэгжиж байгаа асуудал. Энэ нь төсөв мөнгөтэй ч холбоотой байх. Харин худалдаж байгаа сурах бичгийг хэвлэлийн компаниуд өөрсдийн хөрөнгөөр хэвлээд, өөрсдийн зардлаар зарж борлуулж байгаа. Тиймээс худалдаж байгаа сурах бичигт зориулж төрөөс огт мөнгө гараагүй гэсэн үг. Төрөөс мөнгө гаргаж хэвлүүлээд худалдаж байна гэж ойлгох нь буруу. Төрөөс төсөвлөсөн мөнгөөр хэвлэж гаргасан сурах бичгүүд сургуулиудад л нийлүүлэгддэг юм. Энэ бол хоёр өөр ойлголт.
Гэхдээ бүх юмыг үнэгүй өгөөд байсан социализмын үед ч сурах бичгийг худалдаж авдаг байлаа шүү дээ. Төрөөс олгодоггүй байсан юм.
Энэ жил 24 сурах бичиг шинэчлэгдэнэ
-Бага ангийн сурагчдын үүрч явах хичээлийн хэрэгсэл, тэр дундаа сурах бичиг том байна, хүнд байна гэх асуудал жилийн жилд л яригддаг. Тэгвэл бага ангийн сурагчдын сурах бичгийн жингийн хэмжээ гэж тогтсон стандарт бий юу. Одоо байгаа сурах бичгүүд нь тогтоосон хэмжээнд байж чадаж байгаа юу?
-Бага ангийн сурах бичиг нь тухайн хүүхдийн биеийн жингийн 10 хувиас дээшгүй жинтэй байхыг зөвлөдөг. Бага ангийн сурагчийн жингээр тооцоолж гаргасан хэмжээ байгаа.
| Анги | I анги | II анги | III анги | IV анги | V анги |
| Нэг ангид хэрэглэж буй нийт сурах бичгийн тоо/нийт жин |
6/1350 |
6/1350 |
6/1350 |
6/1515 |
6/1800 |
| Нэг өдөр хэрэглэх сурах бичгийн дундаж жин
/Сурагчдын хичээлийн хуваарийг үндэслэв./ |
1015г |
1015г |
1015г |
1040г |
1145г |
Үүнийг одоо байгаа сурах бичгийг жинлэж гаргасан юм. Тэгэхээр зөвлөсөн хэмжээнд байгаа гэж үзэж болно. Яг тогтоосон стандарт гэж байхгүй.
-Энэ жил сурах бичиг шинэчлэгдэж байгаа юу?
-Энэ жил 21 сурах бичиг шинэчлэгдэж байгаа. Зургадугаар ангийн 3, долдугаар ангийн 4, есдүгээр ангийн Казах хэл-Уран зохиолын ном шинээр хэвлэгдэж байгаа. 10 дугаар ангийн 5 ном, 11 дүгээр ангийн 3, 12 дугаар ангийн 8 ном шинэчлэгдэж байна.
-“Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь” сая шинээр гарлаа. Үүний дагуу сурах бичгүүдэд өөрчлөлт орж таарна. Энэ ажлыг хэзээ хийх вэ?
-Нөхөн хангалтаар хэвлэх сурах бичгүүдийг хэвлэхдээ тэр дүрмийн дагуу хэвлэж гаргана. Нэгэнт хэвлээд гаргасан сурах бичгүүд нь ашиглалтаас гарахгүй. Дараа дараагийн нөхөн хангалтын хэвлэлтээр өөрчлөлтүүд нь ороод явна.
-Энэ хичээлийн жилээс Эрүүл мэндийн хичээл дахин орохоор болсон. Эрүүл мэндийн хичээлийг ямар сурах бичгээс үзэх вэ?
-Эрүүл мэндийн хичээлийг өмнө нь үзэж байсан. Бүгд сурах бичигтэй байсан. Одоо дахин шинээр орж ирж байна. Гэхдээ шинэ сурах бичиг хараахан гарч амжихгүй. Хичээлийн төлөвлөгөөнд зарим шинэ зүйлүүд орсон байгаа ч хуучин сурах бичгээ үзэж болно. Шинэ сурах бичгийг зохиох ажлыг ирэх оны төлөвлөлтөнд оруулсан байгаа.
-Уран зохиолыг нэг хэсэг хасна гэж нэлээд шуугиулсан. Түүний адил энэ жил ямар нэгэн хичээл хасагдах юм биш биз. Одоо нийт хэдэн төрлийн хичээл ЕБС-д орж байгаа вэ?
-Ямар ч хичээл хасагдаагүй. Бага ангид 7-10 төрлийн, дунд ангид 17-18 хичээл, ахлах ангийн хичээлийг харин цөөрүүлэх бодлого явуулж байна. Хэрэгжээд эхэлчихсэн байгаа. Хичээл сонгох журмаар явахдаа заавал үзэх хичээлээ үзнэ. Илүү гүнзгийрүүлж судлах хичээлээ өөрөө сонгоно. Энэ нь тухайн сурагчийн мэргэжил сонголт, сонирхолтой холбоотойгоор өөрийгөө хөгжүүлэх боломжоор хангах давуу талтай гэж үзэж байгаа. Заавал үзэх хичээл нь харьцангуй цөөн, сонгох хичээл нь олон байх юм. Энэ жилийн 12 дугаар ангид хэрэгжинэ. Хамгийн гол хэрэгжих нөхцөл нь бүлэг дүүргэлт. Жишээ нь, нэг сургуулийн 12 дугаар анги хэд байгаагаас хамааралтай. Сурагчдын дунд олон сонголт гарч ирэхээр олон бүлэг анги үүсч, бүлэг дүүргэлт нормдоо хүрэхгүй асуудал үүснэ. Ингэхээр төсөөлөгдсөн санхүүжилт, мөнгө нь хүрэхээ байна. Энэ мэтчилэн төвөгтэй асуудлууд бий болно. Тэгэхээр үүсэх асуудлыг тооцон тохируулаад хэрэгжүүлэх бололцоотой.
Нэмэлт ном, материал хэрэглэх нь тухайн багшийн эрхийн асуудал
-Ялангуяа дунд, ахлах ангийн сурагчдад сурах бичгийг ашиглуулсаны төлбөр гэж авдаг гэсэн. Үүнийг сургууль өөрсдөө зохион байгуулаад байна уу, улсаас ийм төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг юм уу? Энэ талаар тайлбар өгөөч.
-Тийм төлбөр байхгүй. Сурах бичгийг улсаас үнэ төлбөргүй ашиглуулж байгаа. Магадгүй тухайн сургууль өөрсдийн хөрөнгөөр сурах бичиг худалдаж авч ашиглуулаад, түүнээсээ тодорхой хэмжээний төлбөр авч дахин сурах бичиг худалдан авах байдлаар зохицуулалт хийдэг байж болох юм. Эсвэл сурах бичгээс өөр ном ашиглуулсан байж ч магадгүй.
Төрийн зүгээс 2011 оноос хойш дөрвөн жилийн хугацаанд сурах бичгийн түрээсийн тогтолцоо, эргэлтийн сан гэсэн зүйлийг туршилтаар хэрэгжүүлсэн. Энэ нь өрхийн санхүүгийн дарамтыг хөнгөвчлөхийн тулд тухайн ангид үзэх сурах бичгийг багцаар нь сургуулийн номын сангаас өгч, жил ашигласных нь төлбөрийг төлүүлж байсан юм. Хурааж авсан мөнгөөр нь дахин сурах бичиг хэвлүүлэх маягаар явах юм. Одоо яагаад хэрэгжихгүй байна вэ гэхээр дөрвөн жил ашигласан нөгөө сурах бичгүүд нь ашиглалтаас гарчихсан. Харин хуримтлуулсан мөнгөөрөө сурах бичиг дахин хэвлэх ажлыг ирэх оноос эхлүүлэх гэж байна.
-Их ажил, цаг, мөнгө зарцуулж нэгэнт хэвлээд, үүнийг сурах ёстой гээд гаргасан сурах бичгээс гадна өөр ном шахдаг байдал сургуулиудад түгээмэл. Эцэг эхийн зүгээс энэ талаар нэлээд гомдол хэлдэг. Улсаас гаргасан сурах бичгээс өөр ном ашиглахыг хориглосон эрх зүйн ямар нэгэн зохицуулалт бий юу?
-Сурах бичигтэй холбоотойгоор дасгал даалгавар бага гэсэн шүүмжлэл гардаг. Зарим талаар тийм асуудал байгаа байх. Нөгөө талаас багш сурагчдад зааж байгаа зүйлээ илүү сайн ойлгуулах, эсвэл сурагчдын онцлогт тохируулах зэрэг шаардлагаар нэмэлт ном, материал хэрэглэх нь тухайн багшийн эрхийн асуудал. Тиймээс багш өөрөө илүү үр дүн гарна гэж үзэж байгаа бол сонголт хийгээд сурагчдын эцэг эхэд нь тайлбарлаад, тэдэнтэй ярилцаж тохироод явбал болохгүй гэх зүйл байхгүй.
-Сурах бичгүүд хэзээнээс сурагчдын гар дээр очих вэ?
-Хичээл эхэлсэн даруйд л сургуулиас тарааж өгнө. Нөхөн хангалтын сурах бичгүүд одоогоор сургуулиудад тараагдаж байгаа.
-Нөхөн хангалтын сурах бичгүүд гэдгийг илүү тодорхой тайлбарлаж өгөх үү. Хэзээ нь хэвлэж, сургуулиудад хэзээ нь өгөх ёстой байдаг юм бэ?
-Жилээс жилд сурагчдын тоо нэмэгдэж байгаа. Тэгэхээр анх хэвлэхдээ тооцсон тооноос илүү олон болж байгаа учраас сурах бичгийг нэмж хэвлэх шаардлагатай. Хоёрдугаарт, сурах бичгийг олон жил ашиглаад ирэхээр элэгдэнэ. Тиймээс түүнийг нөхөх шаардлагатай болно. Үүнийг нөхөн хангалт гэж байгаа юм. Хавар сургуулиудаас сурах бичгийн захиалга ирнэ. Захиалгын дагуу одоо тараагдаад эхлээд байна. Гэхдээ сургууль болгонд хүссэн тоо хэмжээгээр нь олгох боломж байхгүй.
-Хүүхдүүд сурах бичгээ алга болгох тохиолдол гардаг. Сургуулиас авсан сурах бичгээ алга болгосон бол яаж төлөх ёстой вэ?
-Сурах бичиг авсан болохоор сурах бичиг л буцааж тушаах ёстой. Намар хүлээлгэж өгсөн тоо ширхэг ёсоор нь буцаагаад номын санч хүлээж авдаг. Үүнд ямар нэгэн байдлаар өөр ном оронд нь тушаах, мөнгөн төлбөр төлөх зэрэг байдлаар нөхөх боломж байхгүй.
-Мэдээлэл өгч ярилцсанд баярлалаа.
