Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “АЛЛО болон АУТО цусны үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг Монгол Улсад нэвтрүүлсэн үр дүн” бүтээлд Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртээсэн.
Уг багийн төлөөлөл Улсын Нэгдүгээр төв эмнэлгийн ЦЭСЧШСТ-ийн дарга, тэргүүлэх зэргийн эмч, клиникийн профессор С.Мядагсүрэнтэй ярилцлаа.
– Та бүхний Төрийн соёрхол хүртсэн бүтээлийн талаар ярилцлагаа эхлэх үү?
– Төрийн соёрхолт шагналыг манай багт үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээгээр хүртээсэн.
Энэ эмчилгээ хоёр янз байдаг. Эхнийх нь АУТО буюу өөрөөс нь өөрт нь үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ. Нөгөөх нь АЛЛО буюу донороос, өөр хүнээс өвчтөнд үүдэл эс шилжүүлэн суулгах гэсэн хоёр эмчилгээний арга бий.
Уг эмчилгээг Монгол Улсад нэвтрүүлэх санаачилгыг бидний багш, Монгол Улсын Ардын эмч, дэд профессор, зөвлөх зэргийн эмч, одоог хүртэл Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах үндэсний багийн ахлагчаар ажиллаж байгаа Н.Оюундэлгэр эмч гарган, анхны багийг бүрдүүлэн, хөрөнгө оруулалтыг татан, түүгээрээ мэргэжилтнүүдээ гадаад оронд сурган, ариун өрөө, тоног төхөөрөмжүүдээ бэлдэж, хавдартай өвчтөнүүдэд хийх хими эмчилгээний протоколуудаа шинэчилж эхэлж байлаа. Манай баг маш том бүрэлдэхүүнтэй. Хамгийн анх 2014 онд Эрүүл мэндийн сайдын тушаалаар батлагдсан баг байдаг. Тэр багаараа бид АУТО буюу өвчтөнөөс өөрөөс өөрт нь үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг хийсэн.
2022 онд Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах үндэсний баг 34 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Эрүүл мэндийн сайдын тушаалаар шинэчлэгдэн батлагдсан. Үүдэл эс шилжүүлэх багт цусны эмч, лабораторийн эмч, цусны сувилагч, лаборантууд, инженерүүд, трансфузиологи гэх мэтээр маш өргөн хүрээтэй олон төрлийн мэргэжилтнүүдийг багтаасан баг юм. Тэр олон мэргэжилтнүүдийн дотроос цусны эмч, лабораторийн эмч, лаборантууд, цусны сувилагчид түлхүү энэ үйл ажиллагаанд оролцдог.
Цусны эмч лабораторийн эмчийн хийсэн шинжилгээний хариунд үндэслэн оношоо тавьж, эмчилгээгээ төлөвлөж, эмчилгээний үр дүнг хянаж, цусны эмч болон лабораторийн эмчийн зөөврөөр лаборант болон сувилагчид маань ажил үүргээ гүйцэтгэдэг нарийн нягт уялдаа холбоотой ажилладаг байгаа.
Үүдэл эсийн багийн гишүүд бүгд өөр өөрийн үүрэгтэй, нэг нь эмчлэгч эмч хийж байхад нөгөө нь цусны үүдэл эсээ шүүнэ, боловсруулна, шинжилгээгээ, эмчилгээ, сувилгаагаа хийнэ гэх мэтээр багийн бүх гишүүд өөр өөрийн үүргээ хариуцлагатайгаар гүйцэтгэснээр энэ нарийн төвөгтэй, хэцүү технологи, эмчилгээний ард гарч чаддаг.
– Үүдэл эсийг төрөхөд аваад хадгалдаг. Ирээдүйд ямар нэгэн өвдвөл түүгээр эмчилдэг гэж сонсож байсан. Үүдэл эс гэж юуг хэлээд байна гэдгээ эхлээд тайлбарлах уу?
– Одоогийн байдлаар судлагдсан хоёр янзын үүдэл эс бий. Нэг нь цусны үүдэл эс. Нөгөөх нь мезинхимийн үүдэл эс.
Дэлхийд үүдэл эсийн эмчилгээнээс цусны үүдэл эсийг эмчилгээнд хамгийн анх ашиглаж, нэвтрүүлсэн ба одоо олон улсын эмчилгээний зааварт орсон, цусны эмгэгийн үеийн орчин үеийн, үр дүн өндөртэй эмчилгээнүүдийн нэг гэж бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн эмчилгээний арга. Цусны эмгэгийн үед хэрэглэдэг. Түүнээс гадна дархлааны, бодисын солилцооны эмгэгүүдийн үед хэрэглэнэ.
Цус гэдэг эрхтэн бүх биеэр урсдаг хавдар болоод өөрчлөлтөд орсон эс бүх л биеэр өнгөрч байгаа учраас аль ч эрхтнийг хамруулаад, гэмтээгээд явж болно гэдгийг санах хэрэгтэй
Сүүлийн үед мэдрэлийн зарим эмгэг, вирусийн халдварын дараах уршгийг эмчлэх зэрэгт хэрэглэж байна. Мезинхимийн үүдэл эс одоогоор судалгааны түвшинд явагдаж байна. Дөнгөж эхний ганц хоёр эмгэгийн үед эмчилгээнд хэрэглэж, практикт нэвтрүүлж эхэлж байгаа. Жишээ нь үенд мезинхимийн үүдэл эс тарьж эхэлж байна. Зарим нуруу нугасны гэмтэл, харвалт, аутизм, бодисын солилцооны эмгэг, шарх, түлэгдэл зэрэг өвчний үед мезинхимийн үүдэл эсийг практикт одооноос л хэрэглэж эхлэх гэж байна. Маш цөөн орны эмчилгээний зааварт орсон. Дийлэнх оронд судалгааны түвшинд яваа.
Үүдэл эсийг төрөхөд нь аваад хадгалдаг үйлчилгээ олон улсад байдаг. Үүнийг үүдэл эсийн банк гэдэг. Энэ нь үүдэл эсийн нэг л сурвалж. Одоогийн байдлаар 20- 25 жил хадгалж чадаж байгаа. Хадгалагдаж байгаа хугацаанд тодорхой өвчнүүдийн үед тухайн үүдэл эсийг эмчилгээнд өөрт нь хэрэглэж болно.
– Монгол Улсыг олон улсын түвшинд аваад үзвэл энэхүү эмчилгээгээр хэр ахицтай яваа вэ?
– Олон улс цусны үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээгээр маш өндөр түвшинд хүрчихсэн. АУТО үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ архаг хавдартай хүнд ихэвчлэн хийгдэж байгаа. Архаг явцтай хавдар болох миелом, лимфом гэж хавдруудын үед ихэвчлэн өвчтөнөөс өөрөөс нь үүдэл эс аваад шилжүүлэн суулгадаг.
Манай улс Азидаа үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг нэвтрүүлсэн 15 дахь орон болсон байдаг. АУТО үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ манай оронд олон улсад баримталдаг зарчмаар хийгдэж, эмчилгээний үр дүн олон улсынхтай дөхүү байдаг.
АЛЛО үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг бид эх орондоо дөнгөж нэвтрүүлээд байгаа ба олон улсад төрлийн бүрэн тохироотой донорын олдоц муу байдагтай холбоотой төрлийн бус тохирсон, төрлийн ба төрлийн бус бүрэн бус тохирсон, хүйн цусны үүдэл эс зэрэг эх сурвалжуудаас үүдэл эс шилжүүлэн суулгаж, түүндээ тохируулан хими болон дархлаа дарангуйлах эмчилгээнүүд маш нарийн зохицуулгатай хийгдэн, эмчилгээний хүртээмж, үр дүн сайжирсаар байгаа.
Яагаад олон улсад донорын өөр өөр төрлийн эх үүсгэврүүдийг сонгох болсон бэ гэвэл нэг айлын төрсөн ах дүү нар дотор эд нийцлийн хувьд бүрэн тохирох магадлал дөнгөж 0-25 хувь. Өөрөөр хэлбэл ах дүү нар дотор 100 хувь тохирох донор байхгүй байж болно.
Төрсөн ах дүү нар дотор 100 хувь тохирсон донор олдохгүй тохиолдолд донорын мэдээллийн сан, хүйн цусны банкнаас тохирох донор хайдаг. Донорын мэдээллийн сан гэдэг нь донор болохыг хүссэн сайн дурын хүн өөрийн онцлог мэдээллүүдийг үлдээдэг, маш олон донорын мэдээлэлтэй сангууд олон улсад байдаг. Гэвч ийм их мэдээлэлтэй сангаас ч бүрэн тохирсон донор олдохгүй байж болно. Ийм тохиолдолд бүрэн тохироогүй төрлийн болон төрлийн биш донорын сонголт руу ордог. Манай оронд донорын мэдээллийн сан үгүй ч бид байгуулахаар ЭМЯ, ЭМХТ зэрэг газруудтай хамтран ажиллаж байгаа.
– Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг ямар зорилгоор хийдэг вэ?
– Цусны хавдрын эмчилгээний үр дүнг бид өвчтөний амьдралын хугацааг хэдий хугацаагаар уртасгаж чадав, амьдралын чанарыг хэр дээшлүүлж чадав гэдгээр үнэлдэг. Өөрөөр хэлбэл эмгэгийг намжмал байдалд хэр удаан байлгаж байгаагаар гэсэн үг. Намжмал байдалд орсон эмгэг эмчилгээ дуусангуут, эмчилгээний явцад, жилийн дараа гээд хэзээ ч сэдэрч болзошгүй. Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг тухайн сэдрэлийг хойшлуулах, намжмал байдалд аль болох урт хугацаанд барих зорилгоор хийж байгаа.
– 2014 оноос хойш энэхүү эмчилгээг хэдэн хүнд хийв. Хэр үр дүнтэй яваа вэ?
– 2014 оноос хойш АУТО үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг 31 хүнд энэхүү эмчилгээг хийгээд байна. 2014 оноос хойш яагаад ийм цөөхөн хүнд хийсэн юм бэ гэж зарим хүмүүс бодож магадгүй. Энэ тийм амар эмчилгээ биш. Цаг хугацаа маш их орно. Өвчтөн оношлогдсоноос хойш зургаа ба түүнээс дээш удаагийн хими эмчилгээ хийдэг. Эдгээр олон удаагийн хими эмчилгээнд мөн л доод тал нь зургаан cap шаардагддаг.
Хими эмчилгээнд үр дүнгүй, бүрэн эсвэл хагас намжмал байдалд орж чадахгүй, намжмал байдалд орсон ч нас 60-аас дээш тохиолдолд үүдэл эс шилжүүлэн суулгах заалт гарч ирдэггүй ээ. Үүнээс гадна хими эмчилгээ дааж байгаа байдал, биеийн ерөнхий байдал, хавсарсан эмгэг гээд маш олон хүчин зүйлээс шалтгаалж, үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ хийгдэх эсэх шийдэгдэж, өмнөх бэлтгэлд олон сарыг зарцуулдаг.
Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ маань бас хоёр cap үргэлжилдэг. АЛЛО үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээг бид нэг өвчтөнд хийсэн. Өвчтөн маань 2022 оны 11 дүгээр сараас хойш бэлтгэл хими эмчилгээ хийлгэж байгаад төрсөн дүү, эд нийцлийн шинжилгээгээр бүрэн тохироотой донороос 2023 оны наймдугаар сарын 4-ний өдөр үүдэл эс шилжүүлэн суулгуулсан. Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ 49 хоног үргэлжилсэн.
– Ямар үйл явцаар уг эмчилгээг хийдэг вэ?
– Химийн эмчилгээ эхлээд хийнэ. Үүдэл эс шилжүүлэн суулгах заалт гарсан тохиолдолд АУТО үүдэл эс шилжүүлэн суулгаж байгаа тохиолдолд ясны хэмд байгаа үүдэл эсийг захын судас руу нь тариа тарин дайчлаад, захын судаснаас тусгай аппаратаар үүдэл эсийг шүүж авна. Тусгай нарийн аргачлалаар шүүж авсан эсээ боловсруулаад, хөлдөөгөөд, хадгалдаг. Ингээд өвчтөндөө 7-10 хоногийн дараа шүүгээд хадгалчихсан үүдэл эсээ шилжүүлэн суулгах зайг гаргаж өгөх, эмгэгийн үлдэц байвал түүнийг үгүй хийх зорилгоор өндөр тунгийн хими эмчилгээ хийнэ.
халдварт өвчнүүд, хоруу явцтай вирусийн халдварууд бидний эсийн доторх уургийн дарааллыг гэмтээж, өөрчлөлтөд оруулж байдаг
Уг хими эмчилгээний дүнд цусны үндсэн гурван эс унадаг. Цагаан эс буурснаар халдварт өртөмтгий, ялтас буурснаар цус гоожимтгой, улаан эс буурснаар цус багатай болдог. Хадгалсан үүдэл эсээ энэ үед сэлбэдэг боловч өвчтөнд өөриймсөж, үйл ажиллагаагаа явуултал 14-21 хоног шаардагддаг ба ясны чөмөг сэргээгүй энэ хугацаа хамгийн эрсдэл өндөртэй үе байдаг.
АЛЛО үүдэл эс үйл явцын хувьд АУТО-той ижил, ялгаатай нь үүдэл эсийг өвчтөнөөс өөрөөс нь биш донор болох өөр хүнээс авдаг ба дийлэнх тохиолдолд хадгалахгүй шууд өвчтөнд сэлбэдэг.
– Сүүлийн жилүүдэд цусны төрлийн өвчнөөр оношлогдох нь ихэссэн үү. Үүнээс улбаалсан хүндрэл бэрхшээлүүд юу байна вэ?
– Жилд зөвхөн лимфом гэсэн архаг хавдраар 100-гаад шинэ тохиолдол, миелом өвчнөөр 15-20 шинэ тохиолдол оношлогддог. Судалгаа ярихгүй байя л даа.
Намайг 2005 онд цусны эмч болохоор сурч байхад цусны хурц хавдар сард нэг оношлогдвол их юм. Бид бүгд очиж судлаад, үзээд, сонирхоод явдаг байсан. Одоо бол элбэгшсэн. Өвчтөний, эмчилгээ үйлчилгээ шаардлагатай хүний тоо олширч байгаа боловч Монгол Улсын хэмжээнд зөвхөн манай төв цусны эмгэгийн оношилгоо. эмчилгээг үзүүлж байна.
Сүүлийн үед Монгол-Японы эмнэлэгт багш нар маань амбулаторийн ачааллыг бууруулан, үзлэг, оношилгоо, шинжилгээг хийгээд байна. Ажиллаж буй эмч, сувилагчийн хүний нөөц, орны хүрэлцээ, эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, урвалжийн хангамж гэх мэт хүндрэлтэй асуудлууд байдаг.
– Цусны төрлийн өвчлөлүүд яагаад нэмэгдээд байна вэ. Урьдчилан сэргийлж болох уу?
– Мэдээж хэрэг эрүүл амьдралын хэв маягаар амьдрахыг хичээх хэрэгтэй. Гэхдээ сүүлийн үед бид өөрсдөө хичээгээд эрүүл амьдаръя гэсэн ч биднээс шалтгаалахгүй хүчин зүйлүүд их байна.
Үүнд агаар, хөрсний бохирдол. Цаашилбал халдварт өвчнүүд, хоруу явцтай вирусийн халдварууд бидний эсийн доторх уургийн дарааллыг гэмтээж, өөрчлөлтөд оруулж байдаг. Мөн стресс, удамшил гэх мэт нөлөөлөх олон хүчин зүйлүүд байна.
Хотжилт, нийгмийн байдлаас болоод үүсэж байгаа зүйлүүд ч бий. Хэлэхэд хэцүү л дээ.
Онолын хувьд гадаад, дотоод гэх хоёр шалтгаан байдаг.
Гадаад шалтгаанд биологийн хүчин зүйлүүд орно. Биологийн хүчин зүйлд вирус, мөөгөнцөр, нянгийн халдварууд ордог. Тэр дотроо вирусийн халдварууд хамгийн хоруу чанартай гэж үздэг.
Хоёр дахь гадаад хүчин зүйлд физикийн үзэгдлүүд орно. Цацраг идэвхт туяа гэх мэт. Гуравт, химийн хүчин зүйлүүд. Тэр дотроо хамгийн хоруу чанартай нь бензол гэх мэтийн химийн бодисууд гэж үздэг. Хотжих тусам бид химийн бодистой харьцахгүй байна гэж байхгүй боллоо. Дотоод хүчин зүйлд удамшил, хромосом, генийн гажуудал. Өвдсөн үед дэлхийн ямар ч сайн эмчилгээтэй оронд очсон та яг үүнээс болоод өвджээ гээд оноогоод хэлж чадахгүй.
– Цусны төрлийн өвчин туссанаа хүн мэдэх боломжтой юу. Ямар шинж тэмдгүүд илрэх вэ. Хүмүүс мэдэхгүй явж байгаад архаг хэлбэртээ орчихдог юм болов уу?
– Цусны үндсэн гурван өвчин байдаг. Цус багадалтууд, цусны хавдрууд, цус гоожих эмгэгүүд гээд гурван төрөл бий.
Цус багадалтын шинж тэмдэг нь хүн ядарна, сульдана. Мөн толгой эргэнэ, нүд бүрэлзэнэ, чих шуугина. хөдөлмөрийн чадвар буурна, нойрмоглоно, арьс салст цайна. Зүрх дэлсэнэ, амьсгаадна, жаахан явахаар эрээн булчингаар чилж өвдөнө гэх мэт зовууриуд илэрнэ.
Цусны хурц хавдрын үед дээрх шинж тэмдгүүдээс гадна цус алдаж болно. Бид ямар нэг байдлаар гар хөлөө цохихоор хөхөрдөг шүү дээ. Тийм хөх толбон тууралтууд, эсвэл улаан балаар цэг тавьсан юм шиг цэгчилсэн тууралтууд гарч болно. Амархан ямар нэгэн халдвар авна. Авсан халдвар нь амархан хүндрэх хандлагатай. Цус гэдэг эрхтэн бүх биеэр урсдаг хавдар болоод өөрчлөлтөд орсон эс бүх л биеэр өнгөрч байгаа учраас аль ч эрхтнийг хамруулаад, гэмтээгээд явж болно гэдгийг санах хэрэгтэй. Гэхдээ нийтлэг нь элэг, дэлүү, тунгалгийн булчирхай томрох.
Цус гоожих эмгэгийн үед цус гарах, алдах, хөх толбо юм уу жижиг цэгчилсэн тууралт үүсдэг. Эсвэл бүр том хэмжээний цус хуралт үүсээд байж болно. Ийм шинж тэмдгүүд илэрвэл цусны эмчид хандаж, цусны шинжилгээ өгнө гэсэн үг.
– Багаараа Төрийн соёрхол хүртсэнд тань баяр хүргэж сүүлийн асуултыг танд үлдээе.
– Бидний үйл ажиллагааг төр үнэлсэнд баяртай байна. Бидний арав гаруй жилийн хөдөлмөр. Бидний ажил маш олон байгууллага, хувь хүний дэмжлэгтэйгээр явдаг.
ЭМЯ, УНТЭ-ийн үе үеийн удирдлага, УНТЭ- ийн бусад тасаг нэгж, албад бидний үйл ажиллагааг байнга дэмжиж тусалдаг. 2022 онд ЭМЯ-ы дэмжлэгтэйгээр хими эмчилгээний ариун есөн ортой болсон байгаа. Мөн АНУ-д ажиллаж, амьдарч байгаа П.Энхбаатар эмчдээ, АНУ-ын Коичи Такахаши, БНСУ-ын Хи Же Ким, Япон улсын Таканори Тешима профессорууддаа талархсанаа илэрхийлье.
Манай баг нэвтрүүлсэн технологио цаашид үргэлжлүүлэн олон хүнд эмчилгээгээ хүргэхийг хичээнэ. Дээрээс нь чанараа дээшлүүлэхийг хичээнэ. Хийх юм бидэнд маш их байгаа. Энэ бүхэн амаргүй л дээ. Гэхдээ бид хүн амынхаа эрүүл мэндийн төлөө тасралтгүй зүтгэсээр байх болно.
