Нүүрсний сонсгол дөрөв дэх өдрөө үргэлжилж байна. Өнөөдөр Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төсөлд “ЭТТ” ХК-иас оруулсан хөрөнгө оруулалтын талаарх нотлох баримтыг шинжлэн судална.
Шинжээч байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ хийлгүйгээр ажлаа эхэлсэн гэв. Мөн нарийвчлан боловсруулсан тайлан биш, судалгааны ажилд суурилж үнэ тогтжээ. Энэ төмөр замыг 2021 оны наймдугаар сард барьж эхэлсэн юм. Энэ төмөр замыг “Бодь интернэйшнл” компани барьсан. Тус компани төмөр зам барьсан хөлсөө ЭТТ ХК-иас нүүрс авах замаар барагдуулуулсан. Ингэхдээ нэг тонн нүүрсийг 60 ам.доллараар тооцсон нь зах зээлийн үнээс 18 хувиар бага байна. Мөн тус компанид давуу байдал олгосон, ЭТТ энэ гэрээний улмаас 204 сая ам.долларын хохирол учирсан тул хууль хяналтын компаниар шалгуулах шаардлагатайг ҮАГ онцлов.
Шинжээч дүгнэлтээ уншиж дууссаны дараа гэрчүүдийг дуудав. “Бодь интернэйшнл”-ийн ТУЗ-ийн дарга Д.Баясгалан сонсголд иржээ. УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Н.Энхбаяр “Энэ төмөр зам манай улсын түүхэн дэх хамгийн өндөр үнийн дүнтэй төсөл” гэв.
Д.Баясгалан: Бид нүүрс худалддаг компани биш. Бид уул уурхайн салбарт ажилладаггүй. Анх энэ гэрээг байгуулахдаа нүүрсээр төлүүлэхийг бид хүсээгүй. Та бүхэн биднийг ЭТТ-аас нүүрсээ хөнгөлөлттэй үнээр аваад дамлан зардаг гэж ташаа бодож байна.
Би нүүрсний сонсголыг сонслоо, ажиглалаа.
Шинжээчид заримдаа буруу мэдээлэл өглөө. 2012 онд шинэ Засгийн газар гарахад нүүрсний үнэ тонн нь 30 ам.доллар болж буурсан.
Үнэ унасан тул “Чалко”-д нийлүүлэх ЭТТ-н гэрээний хугацаа сунасан. Нүүрсний экспортын үнийг “Чалко” тогтоодог. Эднийх хамгийн гол худалдан авагчид нь юм.
Манайхаас тусдаа, өөр компаниуд нүүрс авдаггүй. Өвөр Монголын хэдэн компани ЭТТ, жижиг Тавантолгой, Энержи ресрурсаас, Африкаас нүүрс авдаг. Хөнгөлөлт эдэлсэн бол эдгээр худалдан авагчид эдэлсэн. Гурван талын байгуулсан гэрээг биднээс хэн ч нэхээгүй, шаардаагүй.
Бид 16 орны компанитай туслан гүйцэтгэгчийн гэрээгээр хамтран ажиллаж, энэ төмөр замыг барьсан.
Н.Энхбаяр: Эдгээр худалдан авагчтай хийсэн гэрээгээ та бүхэн үнийн дүнгээ дарж ирүүлсэн. Бид та бүхэнд албадан шаардлага хүргүүлсэн. Та нар хэрэгтэй мэдээллийг гаргаж өгөөгүй. Та Х.Баттулга, Билли Лимтэй хамтран “Баян скрийт” гэж компани байгуулжээ.
Д.Баясгалан: Энэ компанийг 20 жилийн өмнө байгуулаад татан буулгасан. Одоо ажилладаггүй. Билли Лим Монголыг далдаас удирддаг гэх мэтээр хэвлэлээр бичих юм. Энэ хүн жирийн л ажилчин хүн. ЗГ бидэнд 30 сарын дотор төмөр зам барих даалгавар өгсөн. Бидний санхүүгийн чадавх, туршлага зэргийг харгалзан энэ төслийг өгсөн. Түүнээс миний улс төрийн итгэл үнэмшил хамаагүй. Нүүрс гарахаа больсон үед бид энэ гэрээг байгуулж, 325.8 сая ам.долларын санхүүжилтийг бид босгосон, өөрсдөөсөө ч мөнгө гаргасан. ЭТТ ХК-иас 72 сая ам.долларын санхүүжилт л авсан. Зарим зээлээ төлж дуусаагүй байна. Хятадын ХАА-н банк, ICBC, Bank of China болон дотоодын банкуудаас зээл авсан.
Манайх 500 орчим инженертэй, би өөрөө инженер мэргэжилтэй. Манайх дэд бүтцийн олон төсөл хэрэгжүүлсэн. Банкны хууль чангарснаар би Голомт банканд удирдах албан тушаал хашихаа больсон. Энэ төслийг хэрэгжүүлэх саналыг Засгийн газар тавьж, 2019 онд бид эхлүүлэхэд 5 жил гацсан байдалтай байв. ЭТТ гаднын хөрөнгө оруулагчдын цуглуулан төслөө танилцуулахад бид ч оролцох саналаа илэрхийлсэн. Засгийн газар бидэнд санхүүжилтийг 5 жилийн хугацаанд цувуулж өгнө гэсэн ч төлж барагдуулаагүй байна. Засгийн газар “Буцах эзэнтэй, буух хаягтай хүнээр төмөр замаа бариулмаар байна. Чи банктай учраас зарим санхүүжилтээ хариуц” гэсэн. Одоо бид энд дуудагдаад сууж байна. Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын төмөр зам манай төслөөс өмнө эхэлсэн. Та нар намайг Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй холбодог. Тэр хүн энэ төслийн талаар ярихаас ч жийрхдэг болсон байв.
Н.Энхбаяр: Д.Баясгалан захирлын өмнө нь, яг нэг жилийн өгсөн ярилцлагыг одоо сонсоцгооё. Та 200 орчим сая ам.дооларын санхүүжилт авсан гэжээ. Зөрүү нь яаж бий болов?
УИХ-ын гишүүн Т.Доржханд: Засгийн газар гэдэг нь хэн бэ? Гэрээг яагаад нууцалсан бэ? Та гуйлгаж байгаад энэ замыг барьсан гэдэг нь сайхан сонсогдож байна. Таны барьсан зам мухар байна. Та цаашид энэ замыг яах вэ гэж боддоггүй юм уу? Нууц гэрээг арай гэж ил болгосон. Урд хөршийн төмөр замтай холбоход их төвөгтэй, гүүрэн байгууламж барих хэрэгтэй юм билээ. Би газар дээр нь очиж үзсэн.
Д.Баясгалан: Тухайн үеийн Засгийн газрын Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар, ЗГХЭГ-ын дарга нь Л.Оюун-Эрдэнэ, ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх байсан. Хамгийн анх 2008 онд Гашуунсухайт-Ганцмод чиглэлийн төмөр зам барих эрхийг “Энержи ресурс”-т олгосон. Энэ компанийн гаргасан 74 сая ам.долларыг Засгийн газар хүүтэй нь хамт эргүүлээд төлсөн. Бүх баримт нь бий. Төмөр замаа өөрсдөө дуусгана гээд Хөгжлийн банкнаас зээл авч, БНСУ-ын Самсун компанийн ажил 2014 онд санхүүжилтгүйн улмаас зогссон. Сонгол Улс нийт 276 сая ам.долларын зардал гарган, МТЗ компанийн балансан дээр бичсэн. Энэ ажлыг зарим хүн овоолсон шороо гэдэг. Биднийг очиж ажил хүлээж авахад шороон далан, гүүр гэх мэт чухал ажлуудыг хийсэн байв. Энэ 276 сая ам.доллар манайд огт хамаагүй. Бид энэ төмөр замын эзэмшигч биш, захиалагчийн өгсөн шаардлагын дагуу төмөр замыг хугацаанд нь барьсан. Үүний 74 саяыг Энержи Ресурс, үлдсэнийг нь Самсун авсан. Самсунгийн захирлыг 500 орчим хоног хориод, ажлын шаардлага хангаагүй гээд 40 сая төгрөгөөр торгоод явуулсан шүү дээ. Энэ явдал бидэнд хамаагүй. Шинээр далан барилтай биш, батлагдсан трассаар л төмөр замаа тавина.
Яагаад гэрээг нууцалсныг би гайхдаг. Шууд худалдан авагчтай гэрээ байгуулахын тулд нууцалсан юм билээ. Намайг төмөр зам барих үед хоёр тал цэгээ тохироогүй байсан. Иймд цэг зөрөх тухай хэн ч мэдээгүй. Бид ажлаа эхлэхэд Хятадууд итгээгүй. Та нар олон жил ярьсан ч төмөр замаа тавиагүй биз дээ гэдэг байв. Төмөр зам барьж эхэлсний дараа хоёр тал төмөр зам холбох талаар ярьж эхэлсэн. 2021 оны тавдугаар сараас энэ асуудлыг хөндөж, Ерөнхий сайд Бээжинд очиход цэгээ тохирсон. Зураг төсвийн монголын талд ногдох өртөг нь 5.3 сая ам.доллар. 2022 оны сүүлээр хил холболтын төмөр замыг эхлүүлж, 2024 онд дуусгахаар төлөвлөсөн ч ажил зогссон.
Хил холболтын зураг төслийн тендерийг 3-4 удаа зарласан. Одоо хятадын тал бөөн шаардлага тавьдаг. Жил бүр 20 сая тонн нүүрс өг, хил холбох төмөр замыг хятад компаниар хийлгэнэ. Сүүлдээ бүр ЭТТ-аас хятадууд өөрсдөө нүүрс олборлох санал тавьсан. Монгол Улс үүнээс хохирсон, хүн бүр л хил холболт ярьж байна. 2.8 сая тонн нүүрсийг бидний тавьсан төмөр замаар зөөсөн. Өдөр бүр нүүрс зөөж байна.
Н.Энхбаяр: ТТ нүүрс ачих логистикийн төвийн гүйцэтгэл өнгөрсөн аравдугаар сард 78 хувийн гүйцэтгэлтэй байхад Барилгын хөгжлийн төв төсөвт өртгийн магадлалыг нөхөж баталгаажуулжээ. Та үүнд тайлбар өгнө үү. Магадлангүйгээр та бүхэн төсөвт өртгөө хэрхэн тооцсон бэ? Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлийн дарга яагаад барилгын ажлын зураг төсөл, төсөвт өртгийг баталсан бэ? Өөрт олгогдоогүй эрх мэдлийг эдэлсэн үү? Нүүрсний хянан шалгах түр хороо хуралдах мэдээлэл гарангуут та нар баримтаа нөхөж бүрдүүлж, төрийн албан хаагчдад хахууль өгсөн үү?
Д.Баясгалан: Энэ төв байхгүй бол төмөр замаар жилд 30 сая тонн нүүрс тээвэрлэж чадахгүй. Логистикийн төв нь дотроо хэд хэдэн багцтай. БХБЯ-ны Улсын комисс барилга байгууламжийг, Эрчим хүчний яамны улсын комисс дэд станц зэргийг хүлээн авах гэж байна. Та нар газар дээр нь очоо үзээрэй, том бүтээн байгуулалт болсон. Өдөр тутам ажил нь хийгдэж байна. Авлигын талаар би мэдэхгүй. Энэ төсөл ирэх оны дөрөвдүгээр сард дуусна. Энэ төслийн төсөвт өртгийг төрийн байгууллагууд баталдаг, бид ажлын даалгаврын дагуу барилгыг барьсан.
Бид ажил эхлэхэд энэ зам жинхэнээсээ мухар байв. Дэлгэмэл уртаар нь 80 км зам нэмж барих, холбоо дохиолол, эрчим хүч, суурьшлын бүс гэх мэт олон ажлыг нэмж хийснээр цогц төсөл болсон. Суурьшлын бүс барихын тулд газар, нэгдсэн төлөвлөлт байх хэрэгтэй. ТТ төмөр зам өртөөнөөс 26 км хол, усгүй, цахилгаангүй газар авсан. Гэтэл “Эрдэнэс” хот байгуулна гээд газаргүй болсон. Энэ хооронд төмөр замаа бариад дуусчихсан. Гашуунсухайтын өртөө байгалийн дархан цаазат газар байрлалтай. Бид суурьшлын бүс барихгүй гээгүй, Засгийн газраас төмөр замаа түрүүлж дуусга гэсэн чиглэл ирсэн.
Шинжээч: Ашигт малтмалын тухай хуулиар геологийн ажлын дүгнэлт, баяжуулах үйлдвэрийн зураг төсөлд дүгнэлт өгөх үүрэгтэй.
УИХ-ын гишүүн Ганболд: Танай төмөр суурь бүтэц буюу овоолсон шороог км тутмыг нь 4 тэрбум төгрөгөөр барьсан. Таны дурдсан 270 сая ам.долларын хохирлыг барагдуулах, төрөөс энэ мөнгийг гаргахын тулд л энэ төслийг эхлүүлсэн. Та нар нүүрсээ барьцаалж, санхүүжилт босгосон тул шинжээчтэй маргах хэрэггүй юм. Та бүхний захиалсан зүтгүүр яагаад өнөөг хүртэл ирсэнгүй вэ? Нэг ч зүтгүүр ирээгүй, хэзээ ирж эдийн засгийн үр өгөөжөө өгөх вэ? Энэ онд 20 мянган машин л нүүрс зөөж байна шүү дээ. ТЭЗҮГ-гээр мөнгө иддэг жишиг танайд ч гарсан.
Д.Баясгалан: Зүтгүүрийн тухайд бидэнд өгсөн техникийн даалгаварт 3 хос дугуйтай, голын даац нь 25 тонн байх гэх мэт нөхцөл бий. Бид захиалагчийн хамт ОХУ, Казахстан, Турк гээд олон орноор явсан. Ингээд АНУ-ын Катэрпиллар компаниас 16 зүтгүүр авна. Одоо ирж яваа. Манай улсын хамгийн шилдэг инженерүүд энэ нь хамгийн хүчтэй гэж зөвлөсөн. “ТТтөмөр зам”-д бид жижиг зүтгүүр нийлүүлснийг одоо ашиглаж байна. Яамныхан мөн очиж үзээд, Америкаас зүтгүүр авахаар шийдсэн. Үүнд эргэлзэх хэрэггүй.
Богд хаан төмөр замыг маш яаралтай эхлүүлэх даалгаврыг Засгийн газраас өгсөн. Бид энэ төслийг анхаарч үзээгүй. Т.Доржанд гишүүн биднийг төмөр замын тоног төхөөрөмжөө ашиглах гэж энэ төсөл рүү орсон гэж ярьсан. Бид 18 сая ам.долларын тууш өрөмдлөгийн зардлаа л авмаар байна. Энэ төсөл зогссон ч шиг, түдгэлзсэн ч юм шиг. Арваад компани газар шорооны ажлаа эхэлсэн ч мөнгөө авч чадаагүй тул ЗХЖШ-аар эргэлдэж байна.
Гашуунсухайтын төмөр замд түрүүн дурдсан 276 саяас гадна 1.2 тэрбум ам.доллар зарцуулсан. Хэрэв Засгийн газар 2 шинэ төмөр зам ашиггүй гэж үзвэл зарж болно. Хэн авах бол доо? Одоо төмөр замын өртөг 30-40 хувиар өссөн. ЗХЖШ үнэхээр сайн ажилласан, нэг ч хугацаат цэргийн албан хаагч байгаагүй, хамгийн доод тал нь ахлагч цолтой хүмүүс байсан. ЗХЖШ сайн яриагүй тул би өмнөөс нь ярилаа.
Холболтын төмөр замыг мөн манайх барьсан.
Н.Энхбаяр: Танай компанийн санхүүгийн тайлантай шинжээчид танилцаж чадаагүй тул дүгнэлт гаргаж чадаагүй. Та яагаад саад учруулж байна вэ? Голомт банк “Бодь интернэйшнл”-ийн дансны хуулгыг өгөхгүй байна. Голомт бол танай банк. Та нар 200 сая уу, 300 сая ам.долларын санхүүжилт татсан уу гэдгийг нотлох боломжгүй болчихлоо.
Шинжээч: Голомт банкнаас ирүүлсэн файлыг системээс шууд татаагүй, үлдэгдлийг тааруулсан буюу засварласан байх магадлалтай файл байна.
“ТТ төмөр зам” компанийн гүйцэтгэх захирал Будбаяр: Бид үйлдвэрт очиж танилцсан. Өнгөрсөн аравдугаар сард 2 зүтгүүр бэлэн болж, өнгөрсөн сард нааш нь ачуулсан гэж Бодиос бидэнд мэдээлсэн. Нарийн царигтай улсуудад ч энэ зүтгүүрийг ашигладаг. 2024 оны долдугаар сард үлдсэн 14 зүтгүүрийг нийлүүлнэ.
