Иран улс АНУ, Израйлийн хамтарсан довтолгоонд олон жилийн турш бэлдсэн гэдэг нь үнэн бололтой. Зогсоо зайгүй бөмбөгдөлт дайралтад ажрахгүй 16 хоноод буй төдийгүй хариу довтолгоо хийж булангийн орнууд дах Америкийн цэргийн баазуудаас цөөнгүйг устгаж гол дайсан болох Израйл руу алсын тусгалтай пуужин харван ихээхэн хохирол учруулж дайнд харьцангуй тэнцвэртэй тулалдаж байна.
АНУ, Израйлийн тал зэвсэг техник эдийн засгийн хүчээр давуу байгаа ч дайныг урт хугацаанд үргэлжлүүлж чадах уу гэдэг эргэлзээ төрөөд буй. Хоёр тал хоюул эсрэг талынхаа удирдлагыг устгах ажиллагаа явуулж буй гэх бөгөөд Израйлийн тал Ираны дээд удирдагч болох Хомеини болон хамгийн өндөр албан тушаалын 40 удирдагчийг нэг дор устгасан нь тагнуул цэрэг дайны маш өндөр түвшингийн ажиллагаа болсон гэгдэж буй. Хариуд нь Ираны албан сурвалжийн мэдээлснээр Израйлийн удирдагч Натиняху болон цэрэг, тагнуулын дээд командлалын 10 орчим хүнийг устгасан гэсэн батлагдаагүй мэдээг цацаад байна. Натиняху сүүлийн 7 хоног гарангийн хугацаанд олон нийтэд биеэр үзэгдээгүй, хэвлэл мэдээлэлд гараагүй хамгийн сүүлд ТВ гарч үг хэлсэн бичлэг нь бодит бус, Хиймэл оюун ухаанаар бүтээсэн бичлэг байсан гэж буй юм. Учир нь уг бичлэгийг шинжлэн үзвэл Натиняху нь зарим шүд нь унасан, мөн нэг гартаа 6 хуруутай байдлаар гарсан нь эргэлзээг лавшруулж буй.
Одоогийн байдлаар Иран улс газар нутаг дээр нь Америк, Израйль, Их Британи, Францын цэргийн бааз, анги нэгтгэлүүд байрлах Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Катар, Kувеит, Бахрайн, Саудын Араб, Иордан, Ирак, Кипр, Оман гэсэн 9 улс руу пуужин харваж цэргийн баазуудын 70 орчим хувийг устгасан хэмээж буй. Өнөөгийн байдлаар Иран улс АНУ, Израйл болон тэдний хүрээллийн нийт 11 улстай шууд дайны байдалтай байгаа юм.
Ираны хувьд бүс нутгийг бүхэлд нь дайны галд автуулах, бүс нутгийн эдийн засагт цохилт өгөх замаар олон улсын эдийн засгийг хямруулж дэлхийн гол тоглогч болох Хятад, ОХУ, Энэтхэг мөн Европын улсуудад үзүүлэх дайны нөлөөг ихэсгэх тактикийг барьсан нь эхнээсээ үр дүнгээ өгч эхэлж буй аж. Энэ тактикийн хүрээнд Персийн булангийн баян араб хөршүүдийнхээ орлогын гол эх үүсвэр болсон нефтийн цооног, үйлдвэрүүдийг пуужиндаж, бөмбөгдөж үйл ажиллагааг нь тасалдуулж байна. Мөн булангийн орнуудын нефтийн экспортын гол хаалга болсон Хормузын хоолойг хааж нефтийн тээвэрийг зогсоож чадсан нь олон улсын зах зээл дээр нефтийн үнийг баррель нь $100 доллар хүртэл өсгөж олон улсад хямрал үүсгэж чадсан байна.
Хэдийгээр АНУ дайны эхний өдрүүдэд Ираны бүх л байлдааны усан онгоц, шумбагч завь, тэнгисийн цэргийн хүчийг үндсэндээ бүрмөсөн устгасан гэж буй ч Иран улс Хормузын хоолойд олон зуу, мянган тэсрэх бөмбөг мини тавьж далай тэнгист байлдааны үйл ажиллагаа явуулсаар байгаа нь Ираны тэнгисийн цэргийн хүчин байлдааны чадвартай байсаар байгааг илтгэж буй. АНУ-ын зүгээс Хормузын хоолойг “чөлөөлөх” зорилгоор 5,000 орчим цэрэг илгээж буй гэдгээ зарласан бөгөөд энэ нь АНУ-ын хувьд ихээхэн эсрдэлтэй. Учир нь АНУ-ын цэрэг армийн давуу тал нь агаар, тэнгисийн цэрэгтээ байдаг бөгөөд газрын тулаанд талууд харьцангуй тэнцвэртэй байдалд байлдах юм. Хэрэв газар дээр үргэлжилж болзошгүй энэ тулаанаас АНУ ихээхэн хохирол амсвал энэ нь дайныг эхлүүлсэн Трамп ерөнхийлөгчийн хувьд ар талд нь улс төрийн томоохон цохилт болж дайныг зогсоох нөхцөл байдал үүсч болзошгүй юм. Тийм ч учраас АНУ-ын зүгээс Иран луу газраар цэрэг оруулхаас зайлсхийсээр байгаа бөгөөд харамсалтай нь газраар цэрэг оруулахгүйгээр Ираны засгийн газрыг түлхэн унагааж өөрийн төлөөллийн хүнээ тавих гэсэн гол зорилгодоо хүрэх боломжгүй байгаа юм.
АНУ, Израйлийн зүгээс дайны эхний өдрүүдэд Ираны цэргийн байгууламжуудыг бөмбөгдөн устгаад дотоодын сөргөлдөгч хүчин болох Курдууд болон бусад улс төрийн сөрөг хүчин, бүлэглэлүүдийг нь өдөөн хатгаж, зэвсэглэн бослого гаргуулах замаар Ираны дэглэмийг нураана гэж төлөвлөсөн ч Ираны өөр өөр гарал үүсэлтэй, өөр өөр шашинтай ард түмэн нэгдэн нягтарч Иран улсаа, одоогийн засаглалаа хамгаалан зогссон нь олон улсын анхаарлыг ихээхэн татаад буй.
Ямартай ч Иран нь АНУ, Израйль, барууныхны санаснаас хамаагүй илүү хатуу самар болох нь тодорхой боллоо. Иран бол Венесүэль биш, Ирак биш, Афганистан биш Иран бол Иран гэдгээ харуулж байна гэцгээж байна. Ялангуяа Ираны алсын тусгалтай баллистик пуужингууд, дронууд гайхалтай байна. 1500-1600км замыг туулан онилсон байгаа мэргэн онож байна. Илүү мэргэн онох болсон нь ОХУ болон Хятадын зүгээс Ираныг хиймэл дагуулын зураглал, координацаар хангах болсонтой холбон тайлбарлаж буй. Израйлийн гайхуулаад байгаа Iron Dome-Төмөр хөшиг хэмээх агаараас эсэргүүцэн хамгаалах системийг нэвтлэн цохилт өгч байна.
Пуужингуудаа хөдөлгөөнт төхөөрөмжин дээр байрлуулсан тул Америк, Израйлийн сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцууд, дронууд хаанаас харваад байгааг нь илрүүлж чадахгүй байна. Пуужингаа харвалаа 5-10 минутын дараа байршилаа солин алга болж байгаа нь баллистик пуужингуудын байршилыг тогтоох боломжийг үгүй хийж буй юм. Энд онцлон дурах нэг зэвсэг бол Ираны эрэдэмтдийн бүтээсэн, 2023 оны 11-сард бэлэн болсноо зарласан, дуунаас 13-15 дахин өндөр хурдтай гиперсоник Фата-2 пуужин юм. Энэ пуужин Израйлийн нутагт хүрч цохиход ердөө 4 минут шаардагдах бөгөөд энэ нь агаараас хамгаалах ямар ч систем энэ пуужинг зогсоох боломжгүй гэсэн үг юм.
АНУ-ын хувьд Ирантай эхлүүлсэн дайнаа нэг сарын хугацаанд ялалтаар дуусгахаар төлөвлөсөн гэдгээ хэлсэн. Одоо 2 долоо хоногийн хугацаа үлдээд байна. Ираны хувьд дайн хэр удаан үргэлжилнэ төдийчинээ тэмцэнэ, ялна гэдгээ зарласан. Удахгүй тодорхой болно биз ээ.
Х.Батсуурь /Эдийн засагч, шинжээч/
