Сайхан амьдрах санааных :
“Модоор юу ч хийж болно. Гэхдээ болгоомжтой байх хэрэгтэй” хэмээн ярьж байгаа энэ залууг Баясалын Мөнххуяг гэдэг. Тэрээр жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэж байгаа Монголын мянга, мянган залуусын төлөөлөл билээ. Өнөөдөр жинхэнэ жижиг дунд үйлдвэрлэгчид хэрхэн үйлдвэрлэлээ эрхэлдэг, тэдэнд төрийн дэмжлэг ямар их хэрэгтэй байдаг вэ гэдгийг яг газар дээрээс нь харуулахыг зорилоо.
Арслантай авдар, цагаан төмөр ортой хуучин Монгол айлын төрх, түүх болжээ. Өнөөдөр айл бүр ая тухыг эрхэмлэн буйдан элдэв төрлийн эрээн тавилгаар гэрээ гоёдог болсон байна. Гадны үнэтэй, тансаг, хийц загвар чамин тавилга, буйдангууд ч манай дотоодын зах зээл дээр янз бүрээр худалдаалагддаг болжээ. Мөн тэдэнтэй өрсөлдөж Монгол залуусын ур ухаан шингэсэн, үндэсний хэв маягаа хадгалсан буйдангууд ч үйлдвэрлэгдсээр. Худалдагч болоод худалдан авагчийн эрэлттэй томоохон зах зээл бий болжээ. Тэгвэл энэ зах зээлийн нэг хэсэг болсон үндэсний үйлдвэрлэгч Б.Мөнххуягтай ярилцлаа.
-Та яагаад буйдан үйлдвэрлэх болов. Хүсэл мөрөөдөл нөлөөлөв үү, эсвэл амьдралын шаардлага байв уу?
-Шууд би ингээд л буйдан үйлдвэрлэдэг болчихлоо гээд хэлэхээр хэцүү л дээ. Хүсэл мөрөөдөл байв уу гэвэл үгүй. Сурсан ажлаа хийнэ гэдэг чинь сайхан байхгүй юу. Солонгост очиж таван жил гаруй хугацаанд ажиллалаа, ах нь. Сайхан Монголдоо 2009 онд ирлээ. Манай хүргэн ах намайг Баяраатай /”Бест буйдан” компанийн захирал Ү.Батбаяр/ танилцуулсан юм. “Чи ямар чадахгүй гэх биш. Баяраагаас нэг загварыг нь заалгаж аваад хий” гэсэн л дээ. Тухайн үед Баяраа циркийн хажуугийн байрны доод давхарт буйдан засварын цех ажиллуулдаг байлаа. Харин манай хүргэн ах Баяраад материал нийлүүлдэг байсан юм. Ингэж л Баяртай танилцаж, түүний ашиглахгүй болсон нэг загвараар нь буйдан хийж зах дээр гаргасан. Тухайн үед яг тэр загвараар буйдан хийж зардаг олон хүн байсан. Гэхдээ миний буйдан өнгөөрөө ялгардаг байлаа. Хүмүүс харчихаад л “юун хачин өөдөс зүүчихсэн юм шиг өнгө, өнгөөр хийчихсэн юм бэ” гэж шүүмжилдэг байсан. Өөрсдийнх нь хар эсвэл шар гэсэн л өнгөтэй байсан юм. Гэвч миний буйдангийн өнгө худалдан авагчдад таалагдаж, тэр дороо зарагдаад эхэлсэн. Тэгсэн шүүмжилж байсан хүмүүс маань ч өөрсдийнхөө буйдангийн өнгийг сольж эхэлсэн юм. Хэрэглэгчийн хүсэл сонирхолд нийцүүлж байгаа нь тэр л дээ. Гэхдээ адилхан загварууд олон байвал утгагүй. Тийм учраас загваруудаа сольж явсаар байгаад л өнөөдрийн энэ загвар дээр ирсэн байна. Булангийн, монгол гэрийн гээд янз бүрийн загвараар буйдан хийж үзсэн. Гэвч өөрөө шууд загвар зохиогоод хийнэ гэдэг эрсдэлтэй. Айлын байр, байшинд таарах, таарахгүй гээд олон шалтгаанаас болоод миний гаргаж байсан зарим загвар зарагдахгүй удаад байсан. Тийм учраас
аль загварыг их сонирхож байна түүндээ л анхаарлаа хандуулах болсон. Гэхдээ цаг байгаад зав гарвал өөр загварууд туршиж үзэх санаа байна. Хүн, хүч ч багадаад байх юм.
-Буйдан хийх нь таны хүсэл мөрөөдөл байгаагүй гэж та хэллээ. Ингэхэд та ямар мэргэжилтэй хүн бэ?
-Би ШУТИС-ийн харьяа Механик инженерийн сургууль/МИС/-ийг Автын инженерээр төгссөн. Нөгөө онгоцтой сургууль.
Надад итгэж буйдан худалдан авч буй хүний итгэлийг нь алдаж болохгүй
-Та яагаад мэргэжлээрээ ажиллаагүй юм бэ?
-Яах вэ. Зам дагуу нэг авто засварын газар нээчихээд л машины тос, масло солиод зогсож байх сайхан л даа. Мөнгө ч их олно. Ер нь үүнийг хүсэж, мөрөөддөг л юм. Хүн бүр л машин унаж байна. Эдгээр машинд засвар, үйлчилгээ хийх шаардлага байна л гэсэн үг. Тэгээд л мэргэжлээрээ ажлаад зогсож байх сайхан л даа. Гэхдээ амьдралын шаардлагаар л буйдан хийдэг болчихлоо. Харамсах зүйл байхгүй. Бас хүмүүсийн хэрэгцээ, шаардлагыг хангаж байна. Миний хийсэн буйданг худалдан авагч үнэлж, сайшааж, магтаж байхыг нь сонсох үнэхээр сайхан. Буйдан хийж зардаг хүмүүсийн нэгэн төлөөлөл болоод л явж байна шүү дээ. Гар хөдөлвөл ам тосдоно гэдэг дээ. Зүгээр суугаагүй учраас үр шимийг нь хүртэж л байна.
-Гаднаас орж ирдэг буйданг бодвол үндэсний үйлдвэрийн буйдангууд хямд байдаг. Нууц биш бол таны үйлдвэрлэдэг буйдан ямар ханштай зарагдаж байна вэ?
-Зах дээр 300 мянгаар зардаг. Ер нь хямд байлгахыг л их хичээдэг. Гэвч материалын үнэ өсчихлөө. Манай Ерөнхийлөгч Х.Баттулга хойшоо/ОХУ/ айлчилснаас болоод урд хөрш бүх юмныхаа үнийг нэмчихсэн шүү дээ. /инээв/
-Яагаад?
-Төрийн бодлого байдаг байх. Буйдан хийхэд ордог порлон/зөөлөвч/, даавуу, эсгий гээд бүгд л тодорхой хэмжээнд үнэ нь нэмэгдсэн байна. Гэхдээ сайхан түншүүдтэй болсон болохоор үнэ нэмэгдэхээс өмнө нөөцөлж авсан жаахан зүйл бий. Худалдан авагч ойлгохгүй шүү дээ. Өчигдөр 300 мянгаар зарж байсан буйдан өнөөдөр 10 мянган төгрөгөөр нэмэгдчихвэл бухимдана. Бас олон хүн буйдан хийж зарж байгаа болохоор үнэ, ханшаараа өрсөлдөнө. Тэгэхээр хямд л байх ёстой. Гэхдээ хямд байна гээд хүний нүд хуурсан зүйл хийгээд байвал насгүй болно. Надад итгэж худалдан авч буй хүний итгэлийг нь алдаж болохгүй. Бат бөх, чанартай буйдан худалдаж байж л дараагийн үйлчлүүлэгчээ татна биз дээ. Би ажилдаа ямагт үүнийг л эрхэмлэдэг. Хэн ч гэсэн гэртээ сайхан буйдан тавиад тухтайгаар телевизээ үздэг цаг үе ирсэн шүү дээ.
-Ингэхэд танай удамд мужаан хүн бий юу?
-Бий бий. Манай аав модоор элдвийг урладаг В.Баясал гэж сайхан хүн байсан юм. Гарын ур сайтай. Модны хүн гэж хэлж болно. Намайг багад ажил руугаа их дагуулж явдаг байсан юм. Би ажил дээр нь очоод өрмийн машин дээр их ажилладаг байлаа. Аав суурь машинч байсан юм. Нэг өдөр “ойн тэргүүний ажилтан” гээд их л сүртэй тэмдэг зүүгээд орж ирэхэд нь би “Юун ойн байцаагчийн тэмдэг вэ” гэж хэлээд загнуулж билээ. Тавдугаар ангид байхдаа л аавыг дагаж дарга нарын өрөөг панераар доторлож, дүүжин тааз хийхэд нь тусладаг байсан маань өнөөдрийн амьдралын гол ажлыг өгөгдөл байжээ.
-Панераар доторлох оо?
-Тийм ээ. Тухайн үеийн барилгууд дан будгаараа, шавраараа байдаг байсан. Тэгээд л дарга нарын өрөөг панераар доторлоно. Дулаахан, дуу чимээ бага болдог. Одоо бол янз бүрийн зүйлсээр доторлогоо хийдэг болжээ. Тэр үед панераар доторлоно гэдэг чинь дээд зэрэглэлийнх байсан байхгүй юу. Мебель шиг л харагддаг, үнэхээр гоё өрөөнүүд дарга нарынх байлаа.
-Тэгэхээр та чинь удам дагасан мужаан байх нь ээ?
-Нэг хэсэг сургууль завсардаад би зах дээр гутлын материал зардаг байлаа. Тэр үед аав минь намайг модны үйлдвэрт өөрийнхөө шавь н.Наранхүү ахад шавь оруулж байсан юм. Ингээд л шавийн шав гэх үү дээ. Тэгэхэд хаалга хийж сурч байлаа. Амьдрал намайг өөрийн мэдэлгүй ийшээ хөтөлсөн дөө.
– Аав тань бас зах дээр худалдаа хийдэг байсан юм уу?
– Манай аав их хөдөлгөөнтэй хүн байсан л даа. Монголын гутлын үйлдвэрүүдэд хиймэл үс тасраад. Уг нь орос, чехээс ирдэг байсан юм билээ. Тэгээд манай гутлын үйлдвэрүүд, гутал хийдэг хүмүүс хиймэл үсээр тасраад байх үед аав урагшаа явсан. Хүмүүс наанаас үзэг, балхан зөөдөг байх үед аав бүр цаашаа явж гутлын хиймэл үс оруулж ирдэг байсан. Ингэж л манайх гэдэг айл Нарантуулдаа ганцхан гутлын материал зардаг лангуутай болж байсан юм. Захынхан болоод гутал хийдэг хүмүүс дундаа аав минь их нэр хүндтэй. Түүнийгээ дагаад би ч бас хүндлэгдэнэ биз дээ. Мөнгө ч сайн олдог байж. Айлын ганц хүү гэдгээрээ ааваас зэмлэл их хүртэнэ. Харин ээж болоод гурван охин дүү минь аавд их л эрхэлдэг байж дээ. (…дуугаа
хураав.) Аавын тухай яриа өнгөрсөн цаг дээр байгаа учраас би ч цааш нь асуухыг хүссэнгүй.
-Ингэхэд та Солонгост ажиллаж байсан гэсэн. Яагаад тэнд ажиллахаар болов?
-Аавыг өнгөрөхөд манайх их өртэй үлдчихсэн юм. Тэр өрийг дарах шаардлага тулгарсан. Тухайн үед дүү минь солонгост ажиллаж, амьдардаг байсан л даа. Тэгээд л хоёулаа өрөө дарахаар Солонгос явсан. Хүмүүс гайхдаг юм.
-Юуг тэр билээ?
-“Баян айлын хүү юу хийж яваа юм бэ” гэж. Ямар “Аав өнгөрсөн. Би өр дарж явна” гэж хэлэлтэй нь биш. Дуугүй л өнгөрүүлдэг байлаа. Хүмүүс олсон ашгаа үл хөдлөх хөрөнгө болгодог байхад манай аав, ээж хоёр бусдад зээлчихдэг байсан нь л буруудсан юм. Аав зөөлөн хүн байсан. “Мөнгө хэрэгтэй байна” гээд ороод ирсэн хүнд “үгүй” гэж хэлж чаддаггүй тийм л зөөлөн хүн байсан юм. Тэгээд л аавын өнгөрсний дараа мөнгө
зээлж байсан хүмүүс нь буруу хардаг юм байгаа биз дээ. Олон хүнээс өрөө нэхсэн олддоггүй юм билээ. Зарим нь увуулж, цувуулж өгөөд юм болоогүй. Зарим нь дүйцүүлж эд бараа өгөөд л хүү, ашиг бодсон ч юмгүй. Ингээд ашгаа хүнд зээлчихсэн хүмүүс өөрсдөө өрөнд орно биз дээ. Тэрийг дарах шаардлага тулгарч,
Солонгос явсан л даа. Тухайн үед хүмүүс их ч солонгос явдаг байсан. Мөнгө олох гарц тэр л байсан юм шиг байгаа юм.
Манайх гэдэг айл 19-лээ болсон
– Амжилттай яваа эр хүний ард сайн хань, сайхан гэр бүл байдаг гэдэг. Та гэр бүлийнхээ хүнийг танилцуулаач?
-Миний ханийг н.Эрдэнэчулуун гэдэг. Бид хоёр оюутан байхдаа танилцаж, нэг гэрт орж байсан. Түүнээс хойш энэ амьдралыг босгоход хажууд минь дэм болж явна. Солонгост очоод зургаан сар болоод эхнэрээ татаж авсан. Тэгээд Монголдоо иртлээ тэнд хийж үзээгүй ажил гэж байхгүй. Хамтдаа зүтгэсэн. Өглөө 6 цагаас орой 12 цаг хүртэл хими цэвэрлэгээний газар зогсоогоороо ажиллах хүнд шүү дээ. Энэ үед хань минь л хамт байж даваж туулж байлаа. Хоёр хүү, нэг охин төрүүлж, амьдралын минь түшиг тулгуур болоод явж байна.
-Аавыгаа их дурслаа. Ээжийнхээ тухай яриач?
-Ээж минь одоо 120 мянгатад амьдарч байгаа. Ажил ихтэй болохоор ээж дээрээ байнга очоод байж амжихгүй юм. Хааяа яваад орно хоол, цай бэлдээд л хол ойрын бүхнийг хамж ирээд л ярина даа. Хүүхэд шиг догдлоод, гарах бүрт чихэр атгаж ирээд л. Хөөрхөн шүү миний ээж. Би чинь бас гурван охин дүүтэй хүн шүү дээ. Аав “дүү нараа чи л харж явах учиртай” гэж зааж сургадаг байлаа. Одоо дүү нар минь бүгд хань ижил, үр хүүхэдтэй болж, элэг бүтэн амьдарцгааж байна. Баясалаар овоглосон манайх гэдэг айл 19-лээ болсон байна. Ээжийндээ баяраар цуглаад хоол, цай идээд суухад манайх ямар олуулаа болоо вэ гэж бахархаж суудаг. Аав минь тэнгэрээс биднийг хараад баярладаг байх даа гэж хааяа боддог доо.
Ажлыг найдвартай чанартай хийхийг ааваасаа сурсан
-Гэр бүл шиг болсон ажлын хамт олон гэж бий. Танай цехэд хэчнээн хүн ажилладаг вэ?
-Одоо дөрвүүлээ байна. Нэг оёдолчин, нэг туслах, тэгээд эхнэр бид хоёр. Өмнө нь олон сайхан залуус манайд ажиллаж байсан. Эндээс ажлын дөр сууж аваад явсан залуус ч бий. Цалингаа аваад маргааш нь ирэхгүй алга болчихдог нь ч бий. Гэхдээ би хүний хөдөлмөрийг зөв үнэлэх дуртай. Хөдөлмөр шингэсэн үнэлэмж амттай шүү дээ.
-Хувиараа бизнес эрхэлж, үйлдвэрлэл хийхэд бэрхшээл их үү. Улсаас, яамдаас явуулж буй зээл, тусламжинд хамрагддаг уу?
-Зүгээр суугаагүй учраас үр шимийг нь тодорхой хэмжээгээр хүртэж л байна. Тусламж дэмжлэг хэрэгтэй байлгүй яах вэ. Гэвч банк бусаас өөр зээл авах газар олдохгүй л байна. Янз бүрийн зээл, тусламжууд орж ирдэг л юм. Тэгээд хамрагдах гэхээр өмнө нь авсан зээлийн хэмжээ их байна гэдэг. Орон сууцны зээлтэй. Тэр нь төслүүдэд хамрагдахад хаалт болчихоод байгаа.
– Одоо байгаа цехийн чинь энэ барилга танайх уу?
-Орон сууцны зээл миний нэр дээр боловч, охин дүүгийнх маань. Тэр зээлээ төлөөд л явж байгаа. Харин манайх өмнө нь Сансарт байсан. Тэгээд орон сууцны подволь түрээслээд цехээ ажиллуулдаг байлаа. Багтаамжаас эхлээд л асуудал их л дээ. Ажлаа хэзээ хийж, хэзээ гэртээ харих вэ гээд наад захын асуудлууд хүртэл тулгардаг. Би чинь заримдаа шөнөжин буйдангаа хийгээд өглөө нь зах дээр гаргаж зарчихаад буцаад л цех рүүгээ явах тохиолдол гарна. Энэ үед цех гэр хоёр нэг дор байх ёстой юм байна гэж бодсон. Тэгээд л 2011 онд энэ байшинг нэлээд зориг гаргаж байж барьсан юм. Аль болох л бага зардал гаргахыг хичээсэн. Гэвч байшин барих тийм ч амар ажил биш юм билээ. Гэхдээ л одоо ажлаа хийчихээд ядарвал гэр рүүгээ ороод амарчихдаг болчихлоо. Өнөөх замын түгжрэл баяртай болсон. Цаг хугацаа ч хэмнээд сайхан л байна.
-Таны буйдангийн бусдаас ялгагдах онцлог юу вэ?
-Нэг давуу тал бий. Түүгээр би үргэлж бахархаж, худалдан авагчиддаа тайлбарладаг юм. Бусад үйлдьэрлэгчид тусгай буугаар бууддаг байхад би хадаасаар хадаж, шүрүүпдэж бөхлөдөг юм. Насны юм хийж байгаа нь тэр л дээ. Саяхан Увс аймаг руу явж байсан нэг ачааны машин унасан байна л даа. Дээр нь байсан ачаанууд бүгд л эвдэрч, хэмхэрч. Тэгсэн миний буйдан яагаач үгүй байсан. Гайхалтай байгаа биз. Энэ миний давуу тал, бардамнал юм даа. Би худалдан авагчиддаа үүнийг л хэлж, буйдангаа сурталчилдаг. Манай цехийн залуус “заавал хадаасаар хадаж яадаг байна аа” гээд залхуурах үе байна л даа. Тэр үед нь “Наад орон дээр чинь хоёр хүн зүгээр л гараа элгэндээ тэврээд хэвтэхгүй шүү дээ” гэж наргидаг юм. Чанартай буйдан хийж байж л худалдан авагчаа татна биз дээ. Муу юм хийгээд явуулчихвал дараа нь нөгөө хүнийхээ нүүрийг яаж харах вэ. Тэр хүн бидний талаар юу гэж ярих бол. Найдвартай ажил хийхийг би багаасаа, ааваасаа сурсан. Эцэг, эхийн хүмүүжил хүний амьдралд бас чухал нөлөө үзүүлдэг юм байна. Тиймээс би ч гэсэн хүүхдүүдээ боломжийнхоо хэрээр сургаж, хүмүүжүүлж байгаа гэж боддог. Дээр нь би айлын том хүү. Дүү нарын минь амьдрал ч гэсэн миний асуудал шүү дээ.
Зах зээлийн шуурганд дайруулсан монголчууд шинэ цагийн салхинд туугдан явна. Завгүй өдрүүд
өнгөрсөөр. Цахим хуудсаар хоосон цэц булаалдаж суугаа залуус нийгмийн олонхийг төлөөлнө. Гэвч амьдралынхаа түүхийг гараа бүтээж яваа залуус тэднээс цөөдөхгүй, баялаг бүтээсээр байна. Үсэг холбож, цэц булаалдагчид бус чимээгүйхэн хийж бүтээсээр байгаа тэд л Монголын ирээдүйг зурж байна. Гэвч тэд хэдийг хүртэл бор зүрхээрээ зүтгэж, баялаг бүтээсээр байх вэ. “Үндэсний үйлдвэрээ дэмжинэ” гэсэн төсөл, хөтөлбөрүүд хаана, хэнд хүрээд байна вэ. Зөв сэтгэлтэйгээ баялагаа бүтээж, өөрийн болоод өрөөлийн амь амьдралыг нуруундаа үүрч яваа баялаг бүтээгчид минь олон болоосой. Тэдгээр залуусаа төр минь хоосон лоозонгоор бус бодитоор дэмждэг болоосой л гэсэн бодол Б.Мөнххуягтай ярилцаж байхад төрсөн юм.
Ярилцсан: Л.Тамир
