Монголын Ногоон намын дарга О.Бум-Ялагчтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
-Оюутолгойн гэрээний талаар танай намын байр суурь ямар байгаа вэ?
-Бидний зүгээс Оюутолгойн гэрээг буцаах ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Олон улсын конвенцид тодорхой нэг гадаадын төсөл аливаа нэг улсад хэрэгжээд тухайн улсын эдийн засаг хямрах юм бол тэр гэрээг цуцлах ёстой байдаг. Оюутолгой өөрөө 400 миллиард долларын өртөгтэй. Өнөөдрийн энэ байдлаас харахад бид юу ч авахгүй гэдэг нь харагдаж байгаа юм. Оюутолгой энэ байдлаараа явах юм бол Монголын эдийн засаг босохгүй. Тэгээд яваандаа төрийн эргэлт хийхэд ч хүрч болзошгүй. Тиймээс ийм байдалд оруулахгүйн тулд Оюутолгойг зогсоохоос өөр аргагүй.
Анх үйл ажиллагаа явуулж эхлэхдээ л Оюутолгойн гэрээг луйврын гэрээ болсон гэдгийг илэрхийлж байсан. Энэ гэрээн дээр эмзэглэж байсан зүйл бол байгаль орчны нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээнд нь усны нөөц тодорхойгүй байна гэдгийг хэлж байлаа. 10 дахин бага усны нөөцтэй яаж үйл ажиллагаа явуулах гэж байгаа юм бэ гэхэд өнөөдөр болтол шийдэгдээгүй л байна. Говийн усны нөөцийг дуусгахаар байна. Усныхаа нөөцийг бий болгосны дараа үйл ажиллагаагаа явуулбал яасан юм бэ гэсэн байр суурийг илэрхийлж гэрээг цуцлахад ач холбогдол өгч байна. Тэгээд ч Оюутолгойгоос 44 жилийн дараа л ашиг хүртэнэ гэж ярьж байгаа. Ийм юм дэлхийд хаана ч байхгүй гэдгийг хэлье.
Та өмнө нь УИХ тарах ёстой гэж ярьж байсан. Энэ талаар тодруулж ярина уу?
-УИХ-ын тухай хуулийн 31-р зүйлд заасан байдаг. Нийт гишүүдийн 3/2 нь УИХ-ыг өөрөө өөрийгөө тараах асуудлыг хэлэлцүүлэх эрхийг бүрдүүлээд, нөхцөл нь гарвал хэлэлцэх ёстой. Хэлэлцээд гарын үсэг цуглуулвал энэ асуудлыг хөндөх эрх нь нээгддэг. УИХ өөрөө өөрийгөө тараах нь өнөөгийн улс төрийн нөхцөл байдалд хамгийн зөв гарц юм. Энэ байдлаараа үргэлжилвэл дараагийн Засгийн газар ч огцрохоор харагдаж байна. Тиймээс УИХ тараад, шинээр УИХ-аа бүрдүүлвэл яасан юм бэ гэсэн асуудлыг манай намын зүгээс тавьж байгаа.
Тиймээс УИХ-д суудалгүй намуудыг уриалж байна. Хэрвээ УИХ тарахгүй юм бол УИХ-д суудалгүй намуудын зүгээс тараах арга хэмжээг нэгдэж зохион байгуулна. Үнэхээр тарахгүй гэж энэ байдлаар явсаар байвал иргэд өөрсдөө УИХ-ыг тараахын тулд нийтээрээ идэвхитэй байх ёстой. Ард түмний саналыг авч олонхи болсон МАН өнөөдөр 32, 33 гэж хоёр хуваагдаад удаж байна. Энэ хуваагдал нь ард түмний эрх ашгийн төлөө биш, өөрсдийн эрх ашгийн төлөө нам дотроо суудлаа булаацалддаг үзэгдэл рүү шилжсэн. Тэгэхээр ийм намаар УИХ-ыг бүрдүүлж, төрийг жолоодуулснаас тараасан нь дээр гэж бодож байна. Улс төрийн ёс зүйтэй нам л юм бол энэ УИХ-аа тараах ёстой.
У. Хүрэлсүхийн Засгийн газрын өнгөрсөн хугацаанд хийсэн ажлыг та юу гэж дүгнэж байна вэ?
Улс төрийн намын үндсэн зорилго нь УИХ, Засгийн газарт хяналт тавих явдал юм. “Эдийн засгийн эерэг үзүүлэлтүүд харагдаж байна” гэсэн дүгнэлтийг У.Хүрэлсүхийн танхим тавьж байна. Ийм хандлага Ж.Эрдэнэбатын танхимын үед байсан. Гэлээ гээд тэд үлдэж чадаагүй огцорсон. Мэдээж засаг барьж байгаа нам эерэг талаа харуулж, үзүүлж явах нь ойлгомжтой. Гэхдээ энэ Засгийн газарт шийдвэрлэсэн асуудал байхгүй. Тактик, стратегийн хувьд буруу алхмуудыг их хийлээ. Засгийн газар ард түмний хүлээлтийг биелүүлж чадсангүй. У.Хүрэлсүх гэдэг хүний имиж, нэр хүнд уналаа. Энэ хүнд ард түмэн сэтгэл маш гонсгор байна. Хамгийн наад зах нь татварын асуудлаа шийдсэнгүй. Татвар нэмсэн нь МАН-ын мөрийн хөтөлбөрийг биелүүлэхгүй, эсрэг бодлого явагдлаа. Нөгөөтэйгүүр, ОУВС-тай ярьж байж шийднэ гэдэг сонин хэллэг бий болсон. Засаг барьж байгаа нам маань олон улсын байгууллагатай ярьж байж шийднэ гэдэг. Бүх түвшний удирдлагууд нь тэгж яриад сууж байдаг. Ямар асуудлыг яаж шийдэх гээд байгаа юм. Яагаад заавал ОУВС-гаас асуух ёстой юм бэ, энэ тухай мэдээлэл өгөх ёстой шүү дээ. Гэтэл маш өнгөцхөн, ОУВС гэж нэг эрх мэдэлтэн байдаг шиг. Гадаадын хүн бол Монгол Улсын засгийг ОУВС барьдаг юм байна гэсэн ойлголтод хүрэхээр, яагаад гэвэл байнга ярьж байгаа болохоор. Энэ нь Засгийн газрыг өөрийн гэсэн толгойгүй, бодлогогүй гэсэн дүгнэлтэд хүргэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл өнгөрсөн хугацаанд У. Хүрэлсүх Төмөрсүх биш гэдгээ нотлон харууллаа.
ИЗНН бүх намуудыг тараах хэрэгтэй гэж мэдэгдсэн. Энэ талаарх таны бодол?
Энэ намынхан өөрсдөө эхлээд үлгэр жишээ үзүүлж намаа тараах ёстой. Тэгж байж бусад намууд нь түүнийг нь дагаж намаа тараах ёстой байх. Яг бодит байдал дээрээ бол тэд нар өөрсдөө ингэж ярьчихаад намаа тараадаггүй л байхгүй юу. Өнөөдөр Монголд хоёр том улс төрийн хүчин олон жилийн турш энэ улсыг ээлжлэн захирч ирлээ. Энэ байдлыг өөрчлөх ёстой. Тэгэхгүй бол Монгол улс хэдхэн тооны авлигачдын гарт бүр мөсөн ороод сүйрч дуусах нь.
Хавар болж утааны сэдэв дахиад л хойш тавигдах нь. Утаанаас салах ямар гарц танд байна вэ? Энэ тухай та өөрийн санаа бодлыг хуваалцахгүй юу?
Хүүхдийн эрүүл мэндийн чиглэлээр судалгаа явуулж, Монголд дөрвөн жил ажилласан UNICEF-ийн эксперт өөрийн тайландаа Улаанбаатарын агаарын бохирдлыг арилгах нь нүд ирмэх зуур хийх ажил гэж хэлсэн байсан. Улаанбаатарыг дэлхийн бусад хоттой харьцуулахад бохирдол гаргаж байгаа эх үүсвэр нь улирлын чанартай, ард иргэд нь энэ утааг гаргадаг. Бусад улсад улирлын чанартай биш, үйлдвэрүүд нь утаа гаргаж байна.
Тиймээс тэр үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагааг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг. Улаанбаатар хотын хувьд олон нийт, хувийн хэвшил, төр засаг гурав хамтраад энэ асуудлыг шийдэх бололцоо бий. Агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр буюу 80 хувийг гэр хорооллынхон гаргаж байна. Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг цахилгаанаар халаавал агаарын бохирдол тав дахин багасна.
Автомашинаас гарч байгаа утаа агаарын бохирдлын 12 хувийг эзэлдэг. Автомашин, том оврын машинуудад шүүлтүүр тавьчихвал энэ тоо дөрвөн хувь болж багасах магадлалтай. Нийслэлд байдаг хоёр том дулааны цахилгаан станц бохирдлын 96 хувийг шүүдэг, олон улсын стандартын шүүлтүүр тавьсан гэж байна лээ. Гэхдээ л утаа гардаг. Гаднын том хотуудад цахилгаан станцаас гарч байгаа шүүлтүүр дээр плазмын шүүлтүүр нэмж тавьдаг юм билээ.
-Таныхаар гэр хорооллын бүх айлыг цахилгаанаар халаачихвал утаагүй болно гэж үзэж байна уу?
-Үүнийг улирлын чанартай шийдэх бололцоотой. Монгол Улсын дундаж ачаалал нь жилд 800 мВт. Зах зээлд зарж байгаа, айлуудад тавьсан дундаж цахилгаан халаагуур хоёр кВт-ынх. Хоёр кВт-д нь тооцоод түгээвэл дээрх цахилгаанаар 150 мянган айлыг халаах бүрэн бололцоотой.
Өөрөөр хэлбэл, Улаанбаатар хотыг цахилгаанаар халаах эх үүсвэр нь байна. Төр хувийн хэвшил, олон нийт хамтраад энэ чиглэлээр ажиллавал гаднын судлаачийн хэлснээр Улаанбаатарын агаарын бохирдлыг нүд ирмэх зуур шийдэх боломж бий. Үүнд ард иргэдийн ухамсар чухал нөлөөтэй. Хотын иргэн л юм бол хаймар шатаахын оронд цахилгаан халаагуур авч тавих хэрэгтэй.
Зах зээл дээр хамгийн хямд нь 20 мянга, үнэтэй нь 200 мянган төгрөг байна. Төрөөс цахилгааны найдвартай шугамаар хангах ёстой.
-Улаанбаатарыг цахилгаанаар бүрэн халаахад яваандаа хэцүү болно. Яагаад гэвэл нийслэлийн хүн ам өсөж, барилгажилт ихэссэнтэй холбоотойгоор цахилгааны хэрэглээ их болж байна. Ялангуяа ажил тарснаас хойш 21.00 цаг хүртэл ачаалал огцом нэмэгддэг. Энэ үед Монгол Улс оросуудаас 100 мВт-ын цахилгаан авдаг.
Үүнд жилд 35 сая ам.доллар төлдөг. Харин ийм хэмжээний цахилгаанаа өөрсдөө үйлдвэрлэчихвэл жилд тэр хэмжээний ашиг олно. Үүнийг сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдчихвэл нийт зарцуулсан хөрөнгө оруулалтын тал хувийг Сэргээгдэх эрчим хүчийг дэмжих олон улсын сангаас өгөх бололцоотой. Саяхан Дархан-Уул аймагт ашиглалтад орсон 10 мВт-ын цахилгаан станц 18 сая ам.доллароор боссон. 100 мВт-ын цахилгаан станц нарны хавтангаар барихад 180 сая ам.доллар болж байна.
Үүний талыг Сэргээгдэх эрчим хүчийг дэмжих олон улсын сан өгвөл 90 сая ам.доллар болох нь. Гурван жил Орост өгөх мөнгөөрөө бид нарны эрчим хүчний станцтай болох бололцоо байна гэдгийг л бид төр засгийнханд хэлээд байгаа юм. Үүнийг нийслэлийн удирдлагууд дэмжиж хүлээн авсан. Хамгийн гол эмзэглэж байгаа асуудал нь олон нийтийн ухамсар.
Хаймар, нүүрс түлээд байгаа хүмүүсийг яаж энэ чиглэлд хандуулах вэ гэдэгт төр засаг, хувийн хэвшил, олон нийт бүгдээрээ ханцуй шамлаж орох хэрэгтэй. Цахилгааны эх үүсвэр нь байна. Мөнгө нь олдох юм байна. Төрөөс цахилгааны шугамаар хангаад, иргэд халаагуур авч тавиад, гэрээ маш сайн дулаалчих хэрэгтэй.
Гадны улс орнуудад энэ асуудлыг яаж шийдсэн байдаг юм бол?
-Би нэг жишээ хэлье. Хоёр Герман нэгдээд 26 жил болж байна. Баруун Германы иргэд өнөөг хүртэл 26 жилийн турш зүүн Германыг хөгжүүлэх “Эв санааны татвар” гэдгийг төлж ирсэн. Тэр мөнгөөр нь зүүн Германд засмал зам тавьж, хот суурин шинээр тохижуулдаг. 26 жил Германы ард түмэн нэг нь нөгөөдөө дэм болж татвар төлөөд, хот суурин газраа тохижуулж, агаар хөрсний бохирдлоо байхгүй болгосон.
Түүн шиг агаарын бохирдлын эсрэг татвар бий болгож болох юм. Нэг айл ойролцоогоор 10 ам.доллароор тооцоход жилд 48 сая болно. Үүнээс гадна томоохон компани пүүсүүд агаарын бохирдлын эсрэг тодорхой хэмжээний мөнгө хандивлаж болно. Өөр нэг санаа бий. Үндсэн хуульд Монгол Улсын иргэн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхтэй гэж заасан. Ерөнхийлөгч агаарын бохирдлыг гамшиг гэж зарлалаа. Үнэхээр гамшиг болсон бол үүнийг ямар нэгэн аргаар шийдэх ёстой.
Орон сууцанд амьдарч байгаа иргэдийн орцны ариун цэвэр, гэрэл чийдэн, аюулгүй байдлыг төр уг нь хариуцах ёстой. Өнөөдөр орон сууцанд амьдарч буй иргэд CӨХ гэдэг байгууллага сайн дураараа бий болгоод мөнгө өгч байгаа. Нэг айл сард дунджаар 5000-150.000 төгрөг СӨХ-нд төлдөг юм байна.
Энэ бол тухайн айлын төсөвт тусгагдсан мөнгө. СӨХ-дыг төр өөртөө аваад тэнд ажиллаж байгаа хүнийг ажлаас нь халахгүйгээр цалинжуулаад, цугларсан мөнгийг Цэвэр агаарын санд хуримтлуулж болно. Айлуудаас авч байгаа мөнгөөр Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг шийдэх бүрэн бололцоотой гэж үзэж байна.
-Германы нэг мундаг эдийн засагч манай улсад ирээд Улаанбаатарт эдийн засгийн их том эх үүсвэр байна. Энэ бол айл болгонд өгч буй 0.07 га газар гэсэн. Тэгвэл үүнийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах арга нь айл болгоны хашаанд нарны хавтан суурилуулах юм. Үйлдвэрлэсэн тэр эрчим хүчийг нь төр худалдаж авах ёстой. Хууль нь гарчихсан.
Энэ талаараа тодруулж ярина уу?
Жишээ нь гэр хороололд нэг дор зэрэгцээд амьдарч байгаа 5-6 айл байлаа гэж үзье. Арай гайгүй амьдралтай, хашаандаа хоёр давхар байшинтай айл тэнд хоёр байна. Хажууд нь зэрэгцээд хашаандаа нэг гэртэй, амьдралын бололцоогүй нэг айл бас байя гэж бодъё. Тэгвэл амьдралын бололцоо муутай айлынх нь газар дээр нарны хавтан суурилуулчихъя. Тэгвэл энэ айлын өдрийнх нь орлого 10-30 мянган төгрөг болно.
Улс 10 мянгыг нь тухайн айлд өгөөд үлдсэнийг нь нарны хавтангийн төлбөрт аваад байя. Тэгэхээр энэ айл гурван жилийн дараа бүх төлбөрөө төлчихнө. Нэг айл 30 кВт-ын нарны хавтан зоолоо гэхэд өдөрт 35-40 мянган төгрөгийн цахилгаан өдрийн цагаар үйлдвэрлэнэ. Гэхдээ 10 мянгыг нь тэр айлд зүгээр өгөхгүй. Жилд нэг айл 10 мянган төгрөг авах юм бол 360 хоногт 3.650.000 төгрөг болно.
Бидний санал бол үүнд нь нийцсэн жижиг дунд үйлдвэрлэл явуулах төсөл хэрэгжүүлье. Улсын төсөвт тусгагдсан юм хийлгэе. Жишээ нь, модоор ширээ сандал, эсвэл оёдол хийлгэж болно. Тэнд ажлын байр бий болно. Тэр хүн зүгээр мөнгө авахгүй. Улс тэр бүтээгдэхүүнийг нь худалдаж авах үүрэгтэй. Сургуулийн хүүхдүүдийн хувцсыг эхнэр нь оёод, нөхөр нь ширээ хийдэг ч юм уу. Хоёр талтай зарчим үйлчилнэ. Улс өөрийнхөө бүтээгдэхүүнийг үнэтэй худалдаж авахгүй.
Засаг дарга маань 100 мянган ажлын байр бий болгоно гэж ярьсан. Тэгвэл энэ ажил хэрэгжвэл ийм бололцоо бий. 10 мВт-ын цахилгаан станц 10-ыг барина гэж байгаа. Нэг айлын хашаанд 10 кВт-ын хавтан гэж бодоход 10 мянган айлын амьдрал сайжирна. Нэг айлд ажил хийх насны хоёр хүн бий гэж үзэхэд 20 мянган ажлын байр бий болно.
Өөр нэг давуу тал нь нэг айл 30 кВт-ын нарны хавтан зоочихвол өөрөөсөө гадна таван айлын халаалтыг өвлийн саруудад шийдэх бололцоотой. Төр зөвхөн дэд бүтцийнхээ асуудлыг хариуцна. Монголын төрийн оролцоо бол ард иргэдийн үйлдвэрлэсэн цахилгааныг хаашаа борлуулах вэ гэдэг асуудал. Нөөцөлж авч байгаад Оюутолгойд зарж болно.
Нарны хавтан ямар үнэтэй байдаг юм бэ?
-Монголд үйлдвэрлэж байгаа нарны хавтан 100 ватт нь 100 ам.доллар. Сая баригдсан станц 100 ваттыг нь 50 ам.долларын үнэтэй авсан. Бидний харилцаад байгаа, нарны хавтан үйлдвэрлэдэг, Германы хөрөнгө оруулалттай компани Хятадад бий. Тэднийх 100 ватт нь 20 ам.долларын үнэтэй.
Нарны хавтан маш их хэмжээгээр үйлдвэрлэчихсэн агуулахаар нь дүүрэн байна лээ. Хэдэн жилийн өмнө үйлдвэрлэсэн ашигт үйлийн коэффицент нь бага хавтангууд л даа. Гэхдээ 10 жилийн ашиглалтын хугацаатай. Одоо бол дэлхий дахинд газар үнэтэй болчихсон учраас бага зайд их хэмжээний нарны энерги хуримтлуулах бодлого барьж байна.
Манай онцлог бол бидэнд газар байна. Манайхны гаргасан судалгаагаар нэг кВт-ын нарны хавтан зоохын тулд 10 ам метр талбай хэрэгтэй.
Ярилцсанд баярлалаа
Ж.Батдорж
