Сүүлийн 20 жилд цаазаар авах ялыг халах шийдвэр гаргасан улс орнуудын тоо өссөн байна.
Өнөөдөр дэлхийн 129 орон цаазаар авах ялыг албан ёсоор хуулиараа халжээ. Үүнээс 89 орон цаазаар авах ялыг бүрэн цуцалж, 10 орон дайны гэмт хэргээс бусад тохиолдолд уг ялыг оноохыг хориглож, 30 орон практикт хэрэглэхээ зогсоож сүүлийн 10 гаруй жил ийм ял гүйцэтгээгүй ажээ.
Иран, АНУ зэрэг 68 орон цаазаар авах ялыг хэрэглэсээр байгаа ч зарим нь ялын дээд хэмжээ оноох хэргийн тоог бууруулжээ.
Харин БНХАУ цаазын ял гүйцэтгэдэг тоогоороо дэлхийд тэргүүлж яваа юм байна. Цаазаар авах ял оноодог бусад улс орнуудад цаазлуулагсдын тооны нийлбэрээс Хятадад жилдээ ийм ялаар шийтгүүлсэн хүний тоо давж гардаг гэсэн судалгаа бий. Түүний араас наад зах нь 388 хүн цаазаар хороосон Иран, Ирак, Саудын Араб, АНУ жагсч байна. БНХАУ-д жилдээ 1500 орчим хүнийг хороодог гэсэн тойм тоо гарчээ. Тиймээс цаазаар авах ял гүйцэтгэдэг хэргүүдийг цөөлнө гэдгээ саяхан мэдэгдсэн байна.
Тэгвэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Монголын нийгэм одоогоор цаазын ялыг халах түвшинд хүртлээ хөгжөөгүй, хувь хүн төлөвшиж, нийгэм тогтворжсон үед уг ялыг халах тухайд ярих ёстой гэж үзэж байгаа учраас цаазын ялыг сэргээх талаар хуульчдын ажлын хэсэг ажиллуулж байгаа билээ. Монгол Улс 2012 оныг хүртэл бага насны хүүхдийн хүчирхийлэл болон онц хэрцгийгээр хүний амь нас хохироосон хэрэгт цаазаар авах ялыг оноодог байсан бол 2012 оноос уг ялыг гүйцэтгэхээс түдгэлзсэн байдаг. Улмаар 2015 оны 12-р сард батлагдаж, 2017 оны 7 дугаар сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад цаазаар авах ялыг ялын төрлөөс албан ёсоор хассан байна” гэсэн мэдээлэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны сайтад 2017 оны 10 дугаар сарын 16-нд гарснаас хойш энэхүү ялыг байх эсэх талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд болон хуульчид бичиж, хэлэлцэж үүнийг даган нийгэм талцсаар байгаа юм.
Үүнийг хууль зүйн үүднээс дүгнэн авч үзвэл, Монгол улсын Үндсэн хуулийн 16.1 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт “…Монгол Улсын Эрүүгийн хуульд заасан онц хүнд гэмт хэрэг үйлдсэний учир шүүхийн хүчин төгөлдөр тогтоолоор ялын дээд хэмжээ оногдуулснаас бусад тохиолдолд хүний амь нас бусниулахыг хатуу хориглоно” гэж заасан хуулийн заалт үйлчилж буй. Монгол Улсад өнөөдрийн байдлаар цаазын ялыг түдгэлзсэн буюу 2012 оны нэгдүгээр сарын 5-нд Цаазаар авах ялыг халахад чиглэсэн олон улсын нэмэлт II протоколд гарын үсэг зурснаар Монгол Улс энэ төрлийн ялаас татгалзаж буй орны тоонд зүй ёсоор багтсан билээ.
Гэвч Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өөрийн дэргэдэх Иргэний танхимд “Хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг хүчирхийллээс хамгаалах нь” сэдэвт хэлэлцүүлгийг зохион байгуулах үеэрээ энэхүү заалтыг дурьдаад “уг заалтаас харвал цаазаар авах ялыг Эрүүгийн хуульд тусгах эсэхийг УИХ шийдэх бүрэн эрхтэй юм. Улмаар соёрхон баталсан олон улсын гэрээг цуцлах, олон улсын гэрээний үйлчлэлийг түр зогсоох эсэх асуудлыг Засгийн газрын саналыг үндэслэн Улсын Их Хурал шийдвэрлэх бүрэн боломжтой гэж үзэж байгаагаа мэдэгдсэн байсан. Нэгэнт цаазын ялыг нийгэмд хэрэгжүүлэх нь зүйтэй талаар санаачлага анх гарахдаа бага насны хүүхдийг хүчирхийлсэн хэрэгтэй холбогдон үүссэн тул үүнтэй холбоотой зохицуулалтыг сөхөж харвал хангалттай хариуцлага хүлээхээр байгааг харж болно.
Тухайлбал, Монгол Улсад 2017.7.1-нээс мөрдөгдөж эхэлсэн Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад хүүхэд хүчирхийлэн амь насыг нь бүрэлгэсэн тохиолдолд бүх насаар нь хорих ял хүлээлгэдэг болсон ба уг ялыг цаазын ялтай тэнцэх түүнээс ч илүү хүнд ял гэж хуульчид үздэг талаар хүний эрхийн хуульчид үзэл бодлоо илэрхийлсэн байсан.
Гэхдээ тухайн хүнийг буруутайд тооцоод цаазаар авах ял оноож хэрэгжүүлсэн бол үүнийг хэзээ ч буцаах аргагүй. Үүний нэг тод жишээ гэвэл төрсөн ах нь дүүгээ хүчирхийлсэн гэж буруутгагдан, цаазаар авах ял оноогоод гүйцэтгэснээс таван жилийн дараа гэм буруугүй нь тогтоогдож жинхэнэ гэмт хэрэгтэн нь илэрсэн жишээ байдаг. Тиймээс эрх зүйн асуудал нь төгөлдөржөөгүй, шүүхээс гаргасан шийдвэрт алдаа гардгийг нийтээрээ ярьдаг мөртөө шүүхээс цаазын ялыг нэхэх нь хамгийн том алдаа юм.
Хүн төрөлхтөн өдгөө цаазаар авах ялаас татгалзаж байгааг “Эмнэсти Интэрнэшнл” олон улсын хүний эрхийн байгууллагын гаргасан баримтаас харж болно. Тодруулбал, “нийтдээ 131 улс орон цаазаар авах ялыг хуулиндаа болон практикт халсан. Бусад 66 улс орон, газар нутагт цаазаар авах ялыг хэвээр хадгалан хэрэглэж байгаа боловч жил ирэх тусам гүйцэтгэх тоо нь буурсаар байна хэмээн тус байгууллагын мэдээнд дурьджээ.
Ийнхүү жил ирэх бүр цаазаар авах ялыг халж байгаа улс орнууд нэмэгдсээр байгаа аж. Цаазаар авах ял нь улс төрийн хүчирхийлэл, гэмт хэргийг бууруулахад онцгой хүчтэй нөлөө үзүүлдэг гэдэг нь хаана ч нотлогдохгүй байгаа бөгөөд харин манай улс нэгэнт татгалзсан цаазын ялыг эргэн сэргээх нь хүний эрхийн төлөө хийсэн алхмаасаа буцаж ухарч байгаагаас ялгаагүй болох юм.
Ардчилсан хүнлэг энэрэнгүй нийгмийн замыг сонгосон учраас бид хуулиараа энэ ялаас татгалзаад байгаа ба манай улс нэгдэн орсон олон улсын гэрээг заавал хэрэгжүүлэх эрх зүйт төр, хууль дээдлэх ёсыг хэрэгжүүлэх үүргийг олон улсын хамтын нийгэмлэгийн өмнө хүлээсэн улс.
Цаазын ялыг халснаар бид олон улсын хамтын нийгэмлэгийн өмнө нэр төртэй үүрэг хүлээж байгаа. Тиймээс ч Монгол Улсад Европын холбоо үүд хаалгаа нээж, бид ч тус холбооны конвенциудад бас нэгдэн орж эхэлж байна. Энэ бол Монгол улсын хувьд хүний эрхийн болон эдийн засгийн хөгжлийн чухал алхам билээ.
