Сэдваанчиг, Сэрээдэнэ хоёр дөрвөн ханатдаа утаа уугиулж дөнгөхөө болив. Нас гэж талийсан хоёр. Аргагүй л ийм болдог хорвоо байж. Эмгэн “Дулаан газар өвөлжинө” гэж гээд охиныдоо төвлөж, өвгөн уулын мухрын өвөлжөөнд, отгон хүүгийндээ хоцорчээ. “малын амьсгаа, хөх өтгөнөөсөе хол үхэхгүй” гэж Сэдваанчиг бөглөрөх гэж буй мэнгэртэй цээжээ хяхтнуулжээ. Аравдугаар анги дүүргээд, сургуулиас завсардсан хоёр ач нь, отгон хүү бэр хоёрт нь бүл болохоор тэднийд өвгөнтэй хамт өвөлжив. Тэдэнтэйгээ байх Сэдваачигт тун сайхан. Гэхдээ насыг хамт элээсэн эмгэнээ сэмхэн үгүйлнэ. Тэрсхэн хоёр ач дүрсгүйтэх нь, ядарсан өвгөнд халгаатай ч “Тэсээд л өнгөрөөе” гэж хатуу шийдсэн учир, нүд аньж, эрхи эргүүлсээр өдрийг барна. Хааяа амсхийх зуур, хоёр ачдаа бөх ярьж, шилээ шөргөөж, цээж ханхалзуулах санаатай. Уг нь мань хөгшин “залуудаа бузгай барилдаж, сумын наадамд түрүүлж байсан төдийгүй бяр нь багтахгүй бөх болж харагдахын тулд хоолойгоо шахаж бүдүүн дуугарах, их идэх гэж мангарлах, бас бөхөрхүү алхаа гишгээгээр алцагнаж явсан нас түүнд бий. Уйдсан хоёр ач нь зөнөг өвөөгөө ёргионо. Өвгөн янхир араг яс хэрзэгнүүлснээ, юм бараг үзэхээ больсон мөндөр шиг цэхэр нүдээр ач нарынхаа бие хааг шинжин гөлөрч, гөлөрч:
-Та муу хоёр золигт, уг нь бөхийн удам гарцаагүй байх ёстойсон гэж сөөнгөтөхөд, “удахгүй нөмрөх үхлээ мартчихав уу даа?” гэмээр цоглог хийморь чалхгүй болсон нүүрэнд нь гийсэн авч, төдөлгүй архаг мэнгэрт бөглөрсөн цээж нь унтрахын дохио зарлаж, муухай хэржгэнэснээ, битүүхэн дорой авиа болон тээр цааш хяхтнаснаар замхрав.
Өвгөн өглөөгүүр гэр дулаацсан хойно яарамгүй өндийнө. Нэг өглөө, хоёр ач нь малдаа явахын өмнө, дундаа төмпөнтэй мах тавьчихсан идэж сууснаа, хоорондоо шивнэлдэж, хөхрөлдөөд байх юм. Өвгөн сэм харвал, бөхийн удамт гэх нөгөө хоёр чинь, үхрийн бадруун сээр хуга шаах гэж буй бололтой үзэж алдаж байна аа. Ээлжлээд л нөгөө сээрийг нүцгэн нударгаараа дэлсэх юм. Сээр хугардаггүй ээ. Дахиад л гөвших юм. Өвгөн, “Зөв, дахиад сайн шаа гэм” гэж дотроо дэм өгч суув. Нөгөө хоёрын гap нь өвдсөн бололтой, “ёо, ёо” гээд гараа үлээцгээн, унан тусан хөхрөлдөж, сээрээ хугалж дийлэлгүй гарцгаав. Өвгөн, “Эд эвийг нь олсонгүй дээ. Тэрнээс биш, сээр хуга шаадаг л юм гэсэн. Би даанч сээр хугалж үзсэнгүй л дээ. Хоёр хүү минь, эвий нь олсонгүй. Тэрнээс биш, миний удамд сээр хуга шаах хүү заавал төрөх ёстой сон” гэж хэвтлээ. Сэдваанчиг босч, бэрийнхээ гарын цайг зооглож, цагаан тос, зөөлөн боов шүдгүй амандаа маймарч сууснаа, төмпөнтэй мах авч, амандаа үмхчихмээр зөөлөн юм эргүүлдтэл өнөө хоёр ачийн нь хугалж дийлээгүй, мөлжүүртэйгээ үхрийн сээр нүдэнд тусах нь тэр. Өвгөн сээрийг авч эргүүлж тойруулж үзсэнээ, хэрзгэр том ясан гараараа дэлсэж орхитол, сээр хуга үсрээд, хоёр хэсэг болон төмпөнд тон хийн ойчив.
Гайхсан бэрий нь нүд орой дээрээ гарснаа,
-Аав аа, та яасан мундаг юм бэ? гэж дуу алдахад, Сэдваанчиг додигорхон жуумалзсан боловч, бярандаа таарсан хариу үг олсонгүй. Эзгүй ууланд өвөлжингөө уйдсан бэр, гадаа үхрийн зэл цэвэрлэж буй нөгөө хоёрт, зэлүүд нутагт ховор юмны нэг, хөгжилтэй мэдээ дуулгаж, баясгахаар, нөгөө хугархай сээрийг нэг нэгээр нь хоёр гартаа олимпийн бамбар мэт мандуулсаар гарч гүйлээ.
Өвгөн “Хоёр ачийгаа хугарсан сээр ер үзээд яах бол?” гэж их маадгар хоцров.
Зэлний хүйдэс хамж байсан нөгөө хоёр луу бэр бүсгүй гүйж очоод, хугархай сээрийг үзүүлж,
-Та муу хоёр үүнийг хар! Намайг харж байхад, аав ганцхан цохиод л, ингээд хоёр хэсэг болгочихлоо! гэвэл, нөгөө хоёр үхтлээ инээж
-Үгүй ээ, наад сээрийг чинь бид хоёр өвөөд мэдэгдэхгүй төмрийн жижиг хөрөөгөөр сэм хөрөөдөөд, арай салгалгүй, хөрөөдсөн газраа өөхөөр сайн шаваад тогтоочихсон юм. Харин та өвөөд битгий хэлээрэй. Бид хоёр өвөөгөө үхэхээс нь өмнө ганц сайн баярлуулах гэсэн юм гээд хоёул уралдан гүйж орлоо.
Тэгээд бөх өвөөдөө,
-Өвөө та ямар мундаг юм бэ? та яаж тэр үхрийн сээрийг хуга шааж чадав аа? Бид хоёр таван сарвуугаа бяцартал, гөвшөөд, гөвшөөд хугалж дийлээгүй юм шүү дээ? гэвэл өвөө нь баяртайгаар,
-Юманд чинь эв гэж бас байдаг юм. Дан хар бяраар бөх болохгүй шүү гэж сургамжилсан харцаар мялаажээ.
Дүрсгүй, уйдсан хоёр ач нь “Өвөө та, одоо ийм бяртай байгаа юм чинь залуудаа ёстой аварга бөх байсан байх аа” гээд толгой сэгсрэн магтлаа. Хоёр ачийнхаа магтаалыг Сэдваанчиг сонсоод, сэтгэл нь хөөрсөндөө умс шиг хөх нүүрээ үрчийлгэн уйлав. Ач нарын нь хоолой зангирч, өвөөгөө дагаад золтой л уйлчихсангүй гэсэн хэдий ч, “манай өвөө гартаа ямар аймаар хүчтэй юм бэ?” гэж шогширсоор. Өвөө нь хөөрч хэнхэлзсээр үндсэндээ тэр гурав ийнхүү наргиж, урт өвлийг барж буй билээ. Хавар болж айл амьтан газрын дор бууж, дулаарч, тараг сүү дэлгэрэх үед эмгэн Сэрээдэнэ хөдөөлж, хоёр биенээ үгүйлж, санасан өвгөн эмгэн хоёр дөрвөн ханатаа юуны түрүү овойлгов.
Хоёул тусдаа гал голомтоо түшиж суух цаанаа л нэг ондоо. Сүүлийн жилүүдэд яльтай яльгүй юмнаас болж үг сөрөлцөж, муудалцах, тэр ч байтугай хэрэлдэх болсон ч гэлээ, өвлийн хэдэн сарыг тус тусдаа өнгөрөөсөн хоёр хөгшин бие биедээ их л эелдэг хэд хонов.
Тэгтэл хэрэг бишидлээ. Энэ олон хүүхдийн хүүхэд, ач зээ нараасаа болж тэр хоёрын хэрүүл үүсдэг юм хойно. Өвгөн хэнийг зэмлэж, хэнийг буруутгана, тэр болгоныг эмгэн тас өмөөрнө. Өвгөнд энэ нь их лайтай. Эмгэн ямагт өвгөнийг үгүйсгэж, хүүхдүүдээ зөвтгөнө. Хүүхдүүдээ дэс дараалан зөвтгөж, өвгөн тэр болгонд буруудна. Хэрүүл цааш үргэлжлэхэд, эцэстээ өвгөний тэвчээр барагдаж, уур нь оргилж, байх суух газраа олж ядан уухилан, оволзоно. Өөрийг нь буруутгах гэж ухаангүй улайран зүтгэх эмгэндээ хэлэх муу үг олдсонгүй. Дэмий л,
-Чи муу “Төрийн хутгуур” гээдэхэж. Хамгийн муу үгээ цээрлэлгүй хэлж, өшөөгөө авч буй нь тэр. Тэдний хэрүүл дээр санаандгүй орж ирсэн отгон хүү нь, эргэнэг хавиар идэж уух юм хайнгаа, хоёр бие рүүгээ давшлан хэрэлдэж буй зөнөг эцэг, эх хоёрыгоо харж, харж,
-Яваад бай, яваад бай. Давшаад бай, давшаад бай гэж ташуур өгч, тохуурхаад гарч одов.
“Төрийн хутгуур” гэсэн үгний учрыг эмгэн сайн олоогүй ч сүрхий хорсчээ. Хэрүүлд улангасахаараа давахын төлөө, хамгийн муухай хорон үг хэлэх гэж хорхойсдог эмгэний удмын гажиг сэдэрч,
-Чи өөрийгөө сүрхий бөх хүн гэж бодож байна уу? Тэр чиний хуга цохисон гээд байгаа үхрийн сээрийг чинь хоёр ач чинь, төмрийн хөрөөгөөр хөрөөдөж, хөрөөдсөн ормоо царцуу өөхөөр шавж тогтоогоод, чамайг дамшиглах гэж төмпөнд тавьчихсан юм шүү дээ, зөнөг толгойт оо. Чи муу хөрөөдсөн сээр хуга шаачихаад, зөнөгөө мэдэхгүй онгирч, хүүхдүүдийнхээ элэг доог болсноо одоо мэдэж ав, хэлэх үггүй болов уу, хэрүүлч ээ, Ичиг, ичиг гэж хорыг нь малтав. Өвгөн нэг л хачин, сэжигтэй таг чимээгүй болчихож. Тэр дахиж үг унагасангүй, хэвтээд өгч. Удалгүй өвгөний лагшин чилээрхэв. Хамгийн аймшигтай нь, өвгөн буруу харж хэвтчихээд дуугардаггүй. Эмгэн ухаангүй сандарлаа. Эр хүнийг эрийн чадлаар нь басамжилна гэдэг ийм аюултай юм байж. Сүүлдээ цөхөрсөн эмгэн өвгөндөө, “Тэр сээр чинь, хөрөөдөөгүй сээр байсан юм гэнэ лээ. Би л уурандаа чамайг дийлэх гэж, хөрөөдсөн сээр гэж худал хэлсэн юм” гэж аргадсан боловч, Сэдваанчиг бас л дуугарсангүй.
Өвгөн нь, тиймхэн залинд хууртагдахаар хүн биш гэдгийг Сэрээдэнэ чавганц дэндүү сайн мэдэх болохоор яаж ч чадахаа болилоо. Өвгөн дуугарахгүй буруу харж хэвтсэн чигтээ, хэд хоноод 90 насандаа амьсгал хураав. Эмгэн орилоод салдаггүй. “Би юунд тийм хэрэг хийв ээ” гэж уйлаад, гэртээ хүн ороход дургүйцэж, гав ганцаар мэгшихийг хичээнэ. Өвгөнөө гомдоогоод явуулчихсан хөөрхий тэр чавганц, бас удахгүй бололтой. Өвгөн нь ганц удаа ч эргэж хараагүй. Ганц ч үг хэлээгүй. Ийм харууслыг өтөл эмгэн даахгүй нь түмэн зөв. Уулаасаа явах гэж морио эмээлчихсэн өвгөнд, хөндлөнгийн ялимгүй шалтаг л таарвал, аваад залрах, эгзэгтэй мөч отож байсныг эмгэн даанч анзаарсангүй. Өчүүхэн утсанд амь нь дөнгөж торж байсныг мэдсэнгүй. Эмгэний харуусал зүрхтэйгээ цуг мөхдөг болов уу, эсвэл сүнсэнд нь шингээд хойд насанд нь буухиалдаг болов уу. Яадаг бол доо, зайлуул. Тэнэг тоглоом оо гэж. Заримдаа бас гай чирдэг ажээ.
Денекамп. Голланд 2008-05-19
ЦЭНДИЙН ДОРЖГОТОВ /Төрийн шагналт зохиолч/
