Урдын цагт малаа єсгєж, “улсын сайн малчин” цол тэмдгээр шагнуулж, цул мєнгєєр цутгаж хийсэн таван хошуу малын дvрс бvхий мєнгєн цом гардан авч байсан настан буурлуудаа нэг удаа улсынхаа нийслэлд урин залж авчирлаа. Эхлээд тэднийгээ эрэгтэй эмэгтэйгээр нь ялгаж, аяны тоосноос нь салгаж усанд оруулахаар болжээ. Гэтэл эмэгтэйчvvдийн єрєєнд бєєн орилоон чарлаан болоод явчихваа. Сайн малчдыг удирдаж явсан єлєн дэрс шиг турьгvй цагаан охин юу болж байгааг зохицуулахаар тийшээ гvйгээд орлоо. Нийтийн усанд ордог єрєєний нэг талд хэсэг нvцгэн авгайчууд бєєгнєн “Энэ юун євгєн ороод ирчихвээ. Яана аа, ийнэ ээ” гээд л шаагилдацгаана. Нєгєє талд нь хаалга хавьцаа янхир том биетэй авгай зогсоод
-Би эр хvн биш эм хvн байна. Худлаа гэвэл vvнийг хар гээд хоёр том хєхєє савчуулан vзvvлэх ажээ. Тvvнийг зэрвэсхэн харсан хvн vнэхээр євгєн гэж бодохоос аргагvй. Урт буурал халимагаа хойш нь самнаж, vрчлээт том нvvр, монхор хамар, сэрвээ нь vл ялиг бєгтєрдvv, єндєр нуруу нь хvртэл эгээ л эр хvн шиг харагдана. Энэ аварга биет авгайг Дэмбэрэлдогоо гэнэ. Нутаг орондоо алдартай малч удмын хvн. Тэр залуудаа:
Мэрийж ажиллаж байгаад Малаа мянгад хvргээд Маршалдаа vнэлэгдээд Малчны хуралд очно доо гэж дуулаад морин дэл дээр дарцаглаж явсан билээ. Тэгээд удалгvй vнэхээр Дэмбэрэлдогоо хvvхний ажил vйлс зvй ёсоор vнэлэгдэж “улсын сайң малчин” болсон тvvхтэй. Дэмбэрэлдогоо євєл аян жин тээнэ. Адуу оторлож уулын дангинасан жаварт хээр хононо. Морь уургалж, эмгэг сургана. Єтгєн хар гэзгээ ганцхан сvлжиж ар нуруу руугаа унжуулж явна. Монхор хамар наран дугараг нvvрэнд нь зохицсон гэж жигтэйхэн байваа. Ихэнхдээ тэр гэрийн хийморт завилж, хол ойрын харцуулын дундаас очиж очиж хамгийн доожоо муутай Шуушаа гэдэг залуутай Дэмбэрэлдогоо хайр сэтгэлтэй болж, ханат гэрээ шийрлэн, гал голомтоо асаадаг байгаа. Шуушаа авьяас чадал, ажил тєрлєєрєє Дэмбэрэлдогоогийн хаана нь ч хvрэхгvй юм чинь. Тэр гэр зуураа эргэлдэж, аяга таваг угааж, ааруул хурууд тавьж Дэмбэрэлдогоогийн гаргаад єгсєн хvvхдийг нь бєєцийлж хуурайлж єсгєж єндийлгєнє.
Галын ам хавиар бєртєлзєж, єрєєсєє эм хvн юу хийх ёстой бvгдийг л хийнэ. Манай дvv гурван нас хvрэхтэй vгvйтэй нялх байлаа. Айлд нэг тэмээтэй хvн ирэх шиг боллоо. Айлд ямар хvн ирснийг мэдээд ир гэж би дvvгээ явуулав. Тєдхєн явуулсан дvv маань ч ороод ирлээ. Тэгээд тэр “баруун айлд нэг євгєн чавганц ирсэн байна. Хэн гэдгийг нь асууж чадсангvй гэдэг байгаа. Шавилхан жижиг биетэй, бас тэгээд ямаан сахалтай, тэгсэн хэрнээ жон жон гэсэн нарийхан дуугараад яриад байгаа хvнийг чинь євгєн юм уу, чавганц юм уу гэдэг дээр нялх хvvхэд будилжээ. Айлд Шуушаа ирсэн байваа. Шуушааг vнэхээр нарийхан дуутай гэж хэлбэл хэлэхээр шvv. Хонины унгас саваадаад нэлээд хэдэн хvvхнvvд шаагилдацгааж байж гэнэ. Гэтэл тэдний дунд адтай нарийхан дуугаар хєхрєх нэг хvvхэн байна гэсэн чинь тэр нь Шуушаа байсан гэдэг. Шуушаа vе vе тогоо нэрнэ. Тvvний нэрсэн архи хаа очиж дориун чанга гэлцэнэ. Эр хvн л юм болсон хойно Шуушаа нэрмэлээсээ ууж согтоно. Тэр ч бvv хэл агсан тавьж эхлэнэ. Дэмбэрэлдогоо тэгж байхад нь барагтай бол дуугарахгvй. Шуушаа дэндvv гаарч аяга таваг хагалаад эхэлбэл Дэмбэрэлдогоо хар цагаан vггvй тvvнийг шvvрч аваад орныхоо шигмэнд толгойг нь доош нь харуулаад шургуулж орхино. Шуушаа нэг уухаараа айл хэсч нойлтоно. Бас хvнтэй vг сєргєєцєлдєнє. Нэг удаа Шуушаа айлын архийг нь уучихсан мєртлєє амар заяа vзvvлэхгvй агсан тавиад байжээ.
Айлынхан аргаа бараад авгайг нь дуудуулжээ. Дэмбэрэлдогоо хvрч ирж нєхрєє сугандаа хавчуулаад гарч явжээ. Зам зуур морины наймаа хэлэлцсэн хvнтэйгээ тааралдаж баахан яриа єрнvvлжээ. Тэр хооронд суганд нь хавчуулаастай Шуушаа яаж ч чадахгvй хєлєє тийчэгнvvлж “эхнээр чи сайхан мэдээрэй эр хvн уурлавал хэцvv шvv” гэж занаж байжээ. Манай саахалт Бажаагийнх гvvгээ барьж vрс гаргах ёслол хийнэ гэлээ. Хавь ойрын айлуудаас нэлээд хvмvvс цуглаж адуутай ноцолдов. Дэмбэрэлдогоо ихэнх унагыг нь уургалан барьж ногтолж єглєє. Тэр хэдийгээр голдуу эрчvvдтэй энэ тэрийг ярилцан суух дуртай боловч гэдэс арилгангаа ямар нэг нухацтай юм яриад байгаа хvvхнvvдийн дэргэд очиж суулаа. Дэмбэрэлдогоо бvсэн дэх хэт хутгаа буулган, тvрийнээсээ урт цагаан соруултай гаанс гарган тамхи нэрж эм хvн л юм болсон хойно хэрэгт дурлан яриаг сонслоо. Хvvхнvvд энэ нутагт шинээр нvvж ирсэн хангайн хар Дарь гэдэг эрийн тухай хуучилцгаана,Тэр хvн их єндєр нуруутай, єтгєн баргил дуутай сайхан эр гэнэ.
-За, та нарт л гэж хэлэхэд тэр сайхан эрийн чинь нєгєєдєх нь аймшигтай том гэнэ ээ.
-Хvvе ээ, тийм vv ямар аймаар юм бэ гэх зэргээр бие биенээ нудралцахад нь тvvнийг сонсож суусан Дэмбэрэлдогоо илт эгдvvцэж, арван зургаан угалзтай монгол гутлынхаа хоншоор дээр тамхиныхаа vнсийг тогшиж унагаад
-За юун маягтай яатуунууд вэ. Хvнээс айгаад байхдаа яадаг юм бэ. Гайгvй л юм байх чинь билээ гэж хэлээд сэвхийн босож гэрийн сvvдэрт тойрч суусан эрчvvдийн зvг алхаж оджээ.
Ц.Байды
