Иракийн эрх чөлөө ажиллагааны анхны ээлжийн цэргийн баг

2001 оны 9 сарын 11-ны өдөр Америкийн Нэгдсэн Улс аймшигт террорист халдлагад өртөж маргааш өдрөөс нь Дэлхий нийтийн терроризмын эсрэг дайн гэгчийг зарлан эхлээд Афганистанд, дараа нь Иракт цэргээ оруулсан билээ. АНУ-ын эхлүүлсэн Дэлхий нийтийн терроризмын эсрэг дайныг дэмжихээ илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд хоёр хөршөө төдийгүй, өөрийн ард иргэдээ цочоосон томоохон мэдэгдэл болж байв. АНУ-ын зүгээс дайны дараах сэргээн босголт, хүмүүнлэг, энхийг дэмжих ажиллагааг эвслийн цэргийн хүчээр явуулахаар шийдвэрлэн энэ дайнд өөрийг нь дэмжсэн улс орнуудад 4 төрлийн хүсэлт тавьж байв. АНУ-ын талаас тавьсан хүсэлтүүдээс цэргийн хүчээр дэмжлэг үзүүлэхээс бусдыг зөвшөөрөх боломж манай улсын хувьд байгаагүй юм. Бусад шаардлага гэдэгт гадаадын цэргийг байрлуулах, дамжин өнгөрүүлэх, нисэх буудлаа ашиглуулах, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх гээд манай улсын хувьд хууль эрх зүйн болон эдийн засгийн хязгаарлалт нөлөөлсөн.

Ингээд төр засгийн хүрээнд нилээд хугацаанд ярилцаж зөвшилцсөний үндсэн дээр Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хуралдан зөвлөмжөө гарган Засгийн газарт хүргүүлснээр 2003 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Монгол Улсын Засгийн Газраас Иракийн дайны дараах гамшгийг арилгах, сэргээн босголт, тогтворжуулалт, энхийг сахиулах, хүмүүнлэгийн олон улсын ажиллагаанд зэвсэгт хүчний цэргийн багийг оролцуулах тухай 87 дугаар тогтоолоо гаргаснаар энэ ажиллагааны бэлтгэл эхлэв. Энэ мөчийг хүртэл бид НҮБ-ын мандаттай энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцохоор өөрийн цэргээ бэлдэж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Гэтэл бидний бодсоноос тэс өөр цэргийн ажиллагаанд орох болсон нь бүх зүйлийг шинээр эхлүүлэхэд хүргэсэн юм. НҮБ-ын мандаттай энхийг сахиулах ажиллагаанд орж буй цэргийн хүчин нь сөргөлдөгч талуудын хүлээн зөвшөөрсөн гал зогсоох гэрээний үндсэн дээр мандатад заагдсан тодорхой хэдэн үүргийг хэрэгжүүлэх бөгөөд аливаа хурцадмал нөхцөлд хамгийн бага хүч хэрэглэхээр заасан байдаг.

Гэтэл Иракийн ажиллагаа нь дайны дараах эмх замбараагүй байдалд эвслийн цэргийн хүчээр богино хугацаанд дэглэм тогтоон тогтворжуулах, сэргээн босголт, хүмүүнлэгийн болон энхийг дэмжих чиглэлийн үүргийг хэрэгжүүлэх ба шаардлагатай тохиолдолд шууд зэвсэг, хүч хэрэглэх эрхтэй байв. Ингээд ЗХЖШ-ын Энхийг сахиулах ажиллагааны газраас Иракийн эрх чөлөө ажиллагаанд оролцох цэргийн багийг бүрдүүлэх ажлыг эхлүүлсэн ба хамгийн бэлтгэлтэй анги болох зэвсэгт хүчний 150 дугаар анги дээрээ суурилан тус ангиас 100 цэргийн алба хаагчийг сонгон мотобуудлагын ротыг бүрдүүлсэн ба барилгын багийг барилгын цэргийн ангиудаас, инженерийн бүлгийг зэвсэгт хүчний 014 дүгээр ангиас, эмнэлэгийн бүлгийг цэргийн төв эмнэлэгээс гээд нийт 186 ЦАХ-ыг сонгон авч удирдлагын бүрэлдэхүүнийг тухайн үед бэлтгэгдсэн боловсон хүчнээс сонгож байв.

ЗХЖШ-ын ЭСАГ-ын дарга агсан хошууч генерал Г.Рагчаа намайг нэг өдөр дуудан чи АНУ-д Команд штабын коллеж төгссөн, англи хэлтэй, тэгээд ч энхийг сахиулах ажиллагаанд эхнээс нь бэлтгэгдсэн болохоор энэ багийг удирдан явуулахаар бид тохироод байна. Чи зөвшөөрч байна уу? гээд шууд асуув. Би хариуд нь та надад итгэл хүлээлгэж байгаа бол надад татгалзах зүйлгүй ээ гэлээ. Тэгвэл хоёулаа одоо дарга дээр орноо гээд дагуулаад ЗХЖШ-ын дарга асан дэслэгч генерал Ц.Тогоогийн өрөөнд явж оров. ЗХЖШ-ын дарга дэслэгч генерал Ц.Тогоо нь Г.Рагчаа генералыг ЦНДС-ийн захирлаар ажиллаж байхад орлогчоор ажиллаж байсан, бие биенээ сайн мэддэг, ойлгодог, үгийг нь маш сайн хүлээн авдаг байсан юм. Ц.Тогоо генерал надад хандан чамд энэ багийг удирдан явах хариуцлагатай үүрэг хүлээлгэхээр бид ярилцсан. Чамайг өндөр зардлаар Америкт сургасан одоо түүнийхээ хэргийг гарга. Энэ үүргийг биелүүлж суурийг нь амжилттай тавих хэрэгтэй. Татгалзах зүйл байна уу гэв. Би үгүй л гэж хариулав. За тэгвэл цэргийн багаа бүрдүүлээд бэлтгэлдээ яаралтай гар гэв. Би нэн даруй удирдлагын бүрэлдэхүүнээ бүрдүүлэн өөрийн орлогчоор ЦИС-д хамт ажиллаж байсан дэд хурандаа Ж.Бадамбазар (одоо бригадын генерал)-т санал тавин дарга нарт уламжлан зөвшөөрүүлснээр цэргийн баг бүрдэж цэргийн багаа авч Таван толгойн сургалтын төвд бэлтгэлдээ гарлаа. Биднийг бэлтгэлд гарснаас хойш 3 сар орчмын дараа буюу цэргийн багийн ажиллагааны өмнөх бэлтгэлийн төгсгөлийн үеэр цэргийн багийн захирагч намайг болон барилгын бүлгийн инженер дэд хурандаа Ж.Насанжаргал, эмнэлэгийн бүлгийн их эмч дэслэгч Т.Сүхбаатар нарын хамт ЗХЖШ-аас дуудуулав. Шалтгаан нь 2003 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдөр Батлан хамгаалахын сайдын тушаал гарч 07 сарын 7-14 өдрүүдэд Ирак Улс дахь Польш улсын тэргүүлсэн Олон үндэстний дивизийн ажиллагааны бүсэд өөрийн цэргийн багийн гүйцэтгэх үүргийг тодотгох, байрлах баазын байрлалыг судлах зорилготойгоор туршуулын үүрэг гүйцэтгэх болсоныг дуулгав. Туршуулын бүлгийг Г.Рагчаа генерал өөрөө удирдах ба намайг дэд хурандаа Ж.Насанжаргалын хамт туршуулын үүрэг гүйцэтгэсний дараа шууд Ирактаа үлдэн цэргийн багаа хүлээж авах бэлтгэлээ хангах, өөрөө дэслэгч Т.Сүхбаатарын хамт 7 сарын 14-нд Монголдоо буцаж ирнэ гэж дуулгасан нь гэнэтийн явдал болов.

Ийнхүү миний бие Таван толгойгоос гэнэт дуудагдан туршуулын ажлаар яваад ирэх бус шууд ажиллагаандаа үүрэг гүйцэтгэхээр явах нь нэгэнт тодорхой болвоо. Бид 4 Ирак Улс руу туршуулын үүрэг гүйцэтгэхээр Монголоос ниссэн боловч Москвад нислэг саатсаны улмаас Г.Рагчаа генерал, дэслэгч Т.Сүхбаатрын хамт буцаж, би барилгын бүлгийн инженер дэд хурандаа Ж.Насанжаргалын хамт Кувейтээр дамжин Иракт хүрэлцэн ирсэн бөгөөд 7 сарын 14-ний өдөр ОҮД-ийн захирагч Польш Улсын хошууч генерал А.Тишкевич, штабын дарга хурандаа Т.Антчак нарт илтгэл хийж, 7 сарын 15-ны өдрөөс эхлэн ОҮД-ийн штабт үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн юм. Миний бие цэргийн багаа хүлээн авах бэлтгэлээ хангах ажлаар Ирак, Кувейтын хооронд сар гаруй хоног ажиллан цэргийн багийн үндсэн бүрэлдэхүүнийг, техник, тоног төхөөрөмжийн хамт 8 сарын 21-ний өдрөөс 9 сарын 6-ны хооронд ОХУ-ын \”Волга Днепр” авиа компаний АН-124 болон АНУ-ын ачааны С-17 онгоцоор нийт 6 удаагийн нислэгээр Кувейт улсад хүлээн авч, эвслийн цэргийн дамжин өнгөрүүлэх баазад байрлуулан цаг агаарын халуун нөхцөлд дасан зохицуулах, Ирак руу марш үйлдэх сургалт дадлагад хамруулах, Америкийн талаас хангалтаар олгосон сум үл нэвтрэх хантааз, дуулганд дасан зохицуулах, техникт үйлчилгээ явуулах зэрэг ажиллагаанд хамруулж эхэллээ.

Цэргийн багийн бүрэлдэхүүн Кувейт дэхь эвслийн цэргийн дамжин өнгөрүүлэх баазаас 2003 оны 9 сарын 8-ны өглөөний 03.40 цагт хөдөлгөөнийг эхэлж мөн өдрийн 05.25 цагт Кувейт Иракийн хилийн ойролцоо байрладаг баазад ирж, Америкийн цэргийн цагдаагийн бүрэлдэхүүнээс Иракийн цагийн байдлын талаар танилцуулга сонссны дараа техникүүдийг шатахуунаар бүрэн цэнэглэн 08.12 цагт хөдөлгөөнийг эхэлж 2003 оны 9 дүгээр сарын 8-ны өглөөний 08.24 цагт манай цэргийн баг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ Ирак улсын хилийг өнгөрч ажиллагааны бүс рүү орсон юм. Цаг агаарын хувьд өдөртөө 42-48 градус байсан байсан бөгөөд марш үйлдсэн 2 дахь өдөртөө цөлийн элсэн шуургатай таарч байсан нь харагдах нөхцлийг хязгаарлаж байв. Нийт 613 км замын 520 км нь асфальтан хучилттай, 93 км нь шороон зам байсан бөгөөд маршийг дунджаар 44 км/цагийн хурдтайгаар үйлдэн 2003 оны 9дүгээр сарын 9-ны өдрийн 16.24 цагт Ирак улсын Ал Хилла хотод байрлах ОҮД-ийн Чарли баазад хүрэлцэн ирж байв. Дөнгөж дайн дуусаад удаагүй байсан болохоор дайн ул мөр тэр хэвээрээ энд тэндгүй эвдэрсэн, сүйдсэн барилга байгууламжууд, эвдэрхий их буу, танк, хуягт техникүүд, дээр нь эмх замбараагүй байдал газар авсан байв. Иргэд, цэргийнхэн нь ялгагдахгүй бүгд гартаа буу, зэвсэгтэй, дэлбэрэлт, буудалтын чимээ тасрахгүй тийм л нөхцөлд бид ороод явчихсан юм. Миний удирдсан Монгол Улсын анхны цэргийн баг 2003 оны 9 дүгээр сарын 11-нээс 2004 оны 2 сарын 10-ныг хүртэл өөрт оногдсон үүргийг амжилттай гүйцэтгэн Монгол Улсын төр, цэргийн дээд удирдлагаас хүлээлгэсэн итгэлийг биелүүлж анхны суурь, шавыг амжилттай тавьж чадсан билээ.

Анх хаана юунд явч байгаагаа мэдээгүй явсан Монгол цэрэг бид гадаадын цэргүүдийн дэргэд өөрсдийнхөө хэн болохыг харуулан баазаа бүрэн тохижуулж, хамгаалалтын төхөөрөмжлөлийг бүрэн суурилуулан, аюулгүй байдлыг ханган дараагийн ээлжинд хүлээлгэн өгсөн юм. Цэргийн багийн үүрэг гүйцэтгэлтийн талаар болон миний Иракт байсан 7 сар гаруй хугацааны түүхийг энд дурьвал ихээ урт түүх болох нь гарцаагүй.

Хошууч генерал Б.Баярмагнай