-НДШ нэмэгдсэний маргааш юу болох вэ-
УИХ-аас 2030 он хүртэл тэтгэврийн талаар баримтлах бодлогыг баталсан билээ. Бодлогын хүрээнд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг 2018 оноос 2.0%, 2019 оноос 1.0%, 2020 онд мөн 2.0% гээд нийт 5%-аар нэмэгдүүлэх шийдвэр гарсан. Ингэснээр 2019 оны нэгдүгээр сараас ажилтан 11.5, ажил олгогч 12.5-14.5 хувийн шимтгэл төлж байсан бол 2020 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс ажилтан 12.5, ажил олгогч 13.5-15.5 хувийн шимтгэлийг Нийгмийн даатгалын санд төлөх болж байгаа юм. Ийм алхам хийснээр төсөвт орох орлого нэмэгдэнэ гэж эрх баригчид гэнэнээр төсөөлж байгаа. Гэвч үнэн хэрэгтээ Монгол Улсын сүүлийн 10 жилд хийсэн ажил, олсон ололтыг баллаж, далд эдийн засгийг бий болгох эрсдэлтэй ажил хийчихлээ. Эрх баригчид төсвийн алдагдлыг бууруулахын тулд НДШ нэмэхээс өөр аргагүй гэсэн. Энэ бол шууд утгаараа “Бид нэр хүндээ өсгөхийн тулд та нарыг дээрэмдэж байна” гэсэнтэй ялгаагүй юм. Сүүлд нэмэгдсэн 2 хувийг өнгөрсөн долдугаар сарын 1-нээс хүчингүй болгосон ч энэ нийтлэлийг бичихгүй байх шалтгаан болохгүй.
НДШ-ийн нэмэгдэл нийгмийн захиалга биш
Хууль гарч хэрэгжээд явж байгаа, төсөв батлагдсан тул энэ жилдээ нэмэх ёстой, ёсгүй байсан талаар ярихад оройтсон. Гэхдээ “Өнгөрсөн борооны хойноос цув нөмрөх” учир бий. Хүчингүй болгох боломж бий. Тиймээс хэрэг нэгэнт шийдэгдсэн гэлгүй энэ сэдвийг хөндөж байна.
Хамгийн түрүүнд, НДШ-ийн нэмэгдэл нийгмийн захиалга биш байсан гэдгийг хэлэх ёстой. Аливаа хууль нийгмийн харилцаанд оролцогч талуудыг зохицуулах үүрэгтэй байдаг. Гэтэл НДШ нэмэх асуудал анх хөндөгдөхөд /2020 оны төсөв батлах үед/ ард иргэд, аж ахуйн нэгж, Үйлдвэрчний эвлэл, УИХ-д суудалтай намууд хүртэл эсэргүүцэж байсан. Эсэргүүцсэн чигээрээ дууссан. Эсэргүүцэх үндэслэл байсан учраас эсэргүүцсэн хэрэг. Яагаад гэвэл, төсвийн алдагдал нь үндэслэлгүй байсан.
Монгол Улсын Засгийн газраас 2020 оны төсвийн орлогыг 11.7 их наяд, зарлагыг 13.8 их наяд төгрөг буюу 2.1 их наяд төгрөгийн алдагдалтай байхаар УИХ-д өргөн барьж, УИХ тэр чигээр нь баталсан. Улс гүрэн ч тэр, байгууллага хувь хүн ч тэр орлогдоо захирагдаж зардлаа төлөвлөдөг нь ёс. Гэтэл төрд гарсан хэдхэн хүн амин хувиа бодоод зардалдаа захирагдаж төсөв баталсан. Алдагдлаа багасгахын тулд НДШ нэмж нэг ёсондоо иргэдийнхээ халаас руу гараа илүү лав дүрсэн хэрэг. Энэ буруу үйлдлийг нь МҮХАТ-ийн ерөнхийлөгч О.Амартүвшин эцэргүүцэж, Төсвийн тухай хуулийн талаар УИХ-д хүргүүлсэн саналдаа “Төсвийн тооцооллыг харахад эрсдэлийг харгалзан үзээгүй хэт өндөр төсвийн орлого, зарлага, алдагдлыг төлөвлөсөн. Төсвийн орлогыг 17%, тэнцвэржүүлсэн орлогыг 22%-иар өснө гэж тооцсон нь нийт зарлагын 20%-ийн өсөлтөд тохируулсан үндэслэлгүй, сонгуулийн жилд зориулсан зохиомол тооцоо гэж харагдаж байна. Энэ нь төсвийн бүтцийг тогтвортой, шинжлэх ухааны үндэстэй, бодитой төлөвлөх бус зардалдаа захирагдан орлогыг тохируулан тооцоолсон оновчтой биш төлөвлөлт гэж үзэж байна” хэмээн буруушааж байв.
Асуудалд хамгийн их хамаатай нөгөө нэг субъект болох Монголын үйлдвэрчний эвлэлүүдийн холбоо мөн нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нэмэгдүүлэх асуудлыг эсэргүүцэж сануулах жагсаалыг зохион байгуулсан /2019.11.15/ ба ерөнхийлөгч Х.Амгаланбаатар “НДШ-ийг 2020 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс дахин хоёр хувиар нэмэгдүүлэхийг эсэргүүцэж байгаагаа Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн холбооноос удаа дараа сануулсан. Харамсалтай нь улсын төсөвт нэмэгдүүлж тусгалаа. Салбарын сайд нь “Улсын төсвийн алдагдлыг бууруулахын тулд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нэмэгдүүлэх зайлшгүй нөхцөл байдал үүслээ” гэдэг хариуцлагагүй тайлбар хийсэн. Алдагдлыг нөхдөг гарц нь нийгмийн даатгалын шимтгэл биш. Нийгмийн даатгалыг төлөх үү, үгүй юу гэдэг нь даатгуулагчийн бүрэн эрхийн асуудал” гэж мэдэгдэж байв. Үнэхээр ч 2020 оны төсөв нь сонгуулийн жилд зориулж “цавчаа” бүхий баахан бүтээн байгуулалт чихсэн төсөв болсон билээ.
ОУВС-гийн хорон, эрх баригчдын бүр илүү хорон нөлөө
Монгол Улс ОУВС-гийн “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т хамрагдсан. Засгийн газар, УИХ НДШ нэмэх болсноо чухам үүнтэй холбож, “ОУВС-гийн өмнө хүлээсэн үүрэг юм аа”, “Гурван жилийн өмнө тэгээд амалчихсан болохоор одоо яах ч аргагүй” гэж байгаад төсөв баталсан. Гэхдээ энэ нь эрх баригчдын амин хувиа бодсон үйлдлийг зөвтгөж чадахгүй юм. ОУВС бол балансыг чухалчилдаг байгууллага. Тиймээс “Төсвийн алдагдлаа багасга, зардлаа хас. Эсвэл орлогоо өсгө” гэсэн шаардлага л тавьдаг. Нэг бус удаа тавьсан. “Төсвийн алдагдал багасгах, “Зардал танах” шаардлага “Орлого нэмэгдүүлэх”-ийн өмнө бичигдсэн байгаа нь утга учиргүй зүйл биш. Харин манай дарга нар сонгууль зүүдэлж, эхний хоёрыг алгасч “Орлого нэмэгдүүлэх”-ийг сонгосон хэрэг. “Орлогоо нэмж байгаа юм чинь зардлаа өсгөхөд яадаг юм бэ” гэж байгаа царай нь. Харин орлогоо нэмэхийн тулд “Муу бол хойд талын хар овоохой” гэдэг шиг НДШ-ээс өөр юм бодож олж чадсангүй дээ. Гэхдээ ОУВС-гийнхан тэнэг биш. Тэдэнд өөрийн гэсэн зорилго бий.
НДШ төлсний маргааш юу болох вэ
Манайд одоо үйлчилж байгаа Нийгмийн даатгалын тухай хууль олон талаараа учир дутагдалтай гэдгийг мэргэжлийн хүмүүс хэлдэг. Жишээ нь, ажилтнаас авах НДШ-ийг 368 000 төгрөгөөр тогтоосон хэрнээ байгууллагын төлөх хэмжээг ингэж хязгаарлаагүйгээс болж ААН-үүдээ дээрэмдэж байгаагаас ялгаагүй нөхцөл бүрдүүлсэн. Гэтэл дээр нь улам дарамт болгож, хувь хэмжээг нь нэмсэн. Түүнээс хойш цар тахал, хөл хорио, уртын амралт гээд ААН, ажилтнууд бараг ажилласангүй. Энэ сарын 1-нээс үндсэндээ жигдэрч байна. Ажилчид ч, ААН-үүд ч НДШ-ийн нэмэгдлийг одоо л бодитоор мэдэрч эхэлнэ гэсэн үг.
Хууль нь өөрөө шударга бус бол хэрэгжилт нь хангалтгүй л байдаг. Энэ бол бичигдээгүй хууль. НДШ-ий өмнөх хоёр удаагийн нэмэгдлийг арай гэж тэсч байсан олон байгууллага энэ удаагийн нэмэгдлийг тэсэхгүй.
Байгууллагууд НДШ-ын өрөнд орохгүйн тулд хэрэгжүүлдэг нэг л арга байдгийг бүгд мэднэ. Энэ бол давхар тайлан гаргах. 2007-2011 онд ААН удирдаж байсан, ажиллаж байсан хүмүүс бүгд санаж байгаа даа. НДШ нэмэгдсэний маргаашаас тэр үе эргэж ирнэ. Байгууллагын санхүү ажилтнуудаа нэг, нэгээр нь дуудаж, “Цалинг чинь хаслаа. Гэхдээ гар дээр очих мөнгө чинь нэмэгдэнэ” гэж хэлнэ. “Ажлаа алдах уу, даатгалаа бага бичүүлээд арай илүү мөнгө гар дээрээ авах уу” гэдэг сонголтын өмнө очсон хүн ямар шийдвэр гаргах нь дэндүү ойлгомжтой шүү дээ. Арав гаруй жилийн өмнө Монголд далд эдийн засаг бугшиж, бараг л байгууллага болгон хоёр тайлан гаргаж байсан. Энэ байдлаасаа салах гэж их ч ажил хийж, их ч хугацаа зарцуулсан. Татварын шатлалыг багасгаж, “Өршөөлийн хууль” хүртэл баталж байсан. Одоо байгаадаа хүрэх гэж багагүй үнэ төлсөн юм шүү. Харин одоо хийснээ баллуурдаж байна. Шалтгаан нь ямар нэг давагдашгүй хүчин зүйл биш, ердөө л тэвчиж болох зарлдал ихтэй сонгуулийн жилийн төсөв байсан гэж бодохоор харамсмаар, бачуурмаар…
