Өнөөдөр дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр. Монголчуудын өдөр тутмын амьдралын шинэ соргог мэдээ, даян дэлхийд өрнөж байгаа элдэв бүхнийг цаг нартай уралдан мэдээлж, дамжуулж байдаг мэргэжил нэгтнүүдийн минь эрх чөлөө, мэргэжлээ дээдлэх өдөр нь. Нэр нь ч “Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр” гэж байгаа юм. Өнөөдөр дэлхий дахинд долоо хоног тутамд нэг сэтгүүлч ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амиа алддаг гэсэн статистик тоо бий. Мэдээж Монгол Улсад сэтгүүлч ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амиа алдсан тохиолдол одоогоор бүртгэгдээгүй. Гэхдээ л “The Mongolian Mining Journal” сэтгүүлийг үүсгэн байгуулагч сэтгүүлч агсан Л.Болормаа, “NBS” телевизийн захирал агсан сэтгүүлч С.Наранбаатар нарын цаг бусын үхэл Монголын сэтгүүлчдэд аюул ойрхон байгааг сануулан харанга дэлдсэн удаатай. Эрхэм улстөрчдийн батлан гаргасан шинэ Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль өнгөрсөн оны есдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн. Энэ хуульд ажил үүргээ гүйцэтгэж яваа сэтгүүлчийг яллах, албан үүрэгтэй нь холбогдуулан буруутгах олон заалт орсон. Тухайн хэвлэл мэдээллийн байгууллагын редакцийн дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс эрээ цээргүй, балмадаар халдах нөхцлийг ч олон зүйл дээр тунхагласан байгаа.
Гэтэл шинэ Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль хэрэгжиж эхлэхээс өмнө бүр сургаар нь эрхэм улстөрчид, нийгмийн сэтгэл зүй сэтгүүлчдийг буруутгах, ажил үүргийг нь гутаан доромжлох бэлээхэн суурь бэлтгэлтэй болчихсон нь бодит үнэн юм. УИХ-ын гишүүнээс тодруулга авах гэж загнуулах, зандруулах, алхаа гишгээнд нь тааруулан гүйх зэрэг бол юу ч биш. Хэдийгээр өмнөө дэлгэсэн хуулийн төсөл, баримт материалтай танилцах боломжийн хувьд бид хоёрт ёстой л тэнгэр, газар шиг зөрүү байдгаас биш аливааг ухаарч ойлгох, дүн шинжилгээ хийх, амьдралын мөн чанарыг таньж мэдрэх талд сүйдтэй ялгаа байхгүй гэдгийг өдөр бүр дэргэдээс нь харж, өмнөх ажилдаа аль хэр эзэн болж суугааг нь ажиглан харж, дүгнэлт хийж явдгийн хувьд сайн мэднэ. Ер нь ингэхэд бид яагаад тэдний өмнө буруутан болж, загнаж зандрах, нүд үзүүрлэх шалтаг нь болов. Энэ талаар бодож, бодож дараах дүгнэлтэд хүрсэн юм. Уг нь сэтгүүлч гэдэг хамгийн сайхан мэргэжлийн нэгэн юм. Өглөө бүр дуу алдан баярлан хөөрч, бүхэл өдрийн турш урам зоригтой алхуулах гэгээн сайхан мэдээлэл бүхнийг гагцхүү сэтгүүлчид л нийгэм, олонд түрүүлэн түгээдэг. Тэгвэл алс холын далайн хүйтэн усанд багтаж ядтал дүрвэгчид ачиж явсан онгоц осолдож, дайн дажины хөлөөс зугатан шинэ амьдрал эрэн бэдэрч явсан гэм зэмгүй жирийн иргэд хэдэн зуугаараа далайд живэн амьсгал хураах, аль эсвэл хүн дүрстэй галзуу араатнууд хэдэн арван хүний толгойг таслах гээд дахин дуулмааргүй аймшиг, зүрх шимшрүүлсэн гуниг зовлон бүхнийг өөр хэн ч биш сэтгүүлчид л зориглон дуугарч, анхны мэдээллийг дамжуулдаг.
Баяртай сайхан, гэнэтийн цочирдом мэдээллийг гагцхүү сэтгүүлч бид л Монголын нийгэмд анхлан хүргэж, сайн муу, сайхан бүхнийг эхлэн дамжуулж, ажил үүргээ цаг нартай уралдан гүйцэтгэж явдаг. Улс орны амьдрал, хөгжлийн сайн сайхан, улстөрчдийн увайгүй үйлдэл, урвалт шарвалт, ирээдүй рүү уриалан дуудсан мэдээлэл бүхэн гагцхүү ган үзгээ чангахан атгасан мэргэжил нэгт сэтгүүлчдийн маань цаг, минут бүхэнтэй өрсөлдөн бүтээсэн оюуны үнэт хөрөнгө, амтат шинэхэн талх билээ. Нийгэм, улс орноо шинэ соргог, гэгээн сайхан мэдээллээр хангаж, ирээдүй рүү хөтлөх үүрэгтэй сэтгүүлчид бидний ажил ганц өдөр тасалдвал энэ улс оронд ямархуу харанхуй нөмөрч, гайхаж мэгдсэн ард олон аврал, энэрэл эрэн дор дороо бужигналдахыг төсөөлөн бодоход ч аймшигтай. Нэг өглөө босоод ирэхэд л өдөр тутмын ширхэг ч сонин хэвлэгдээгүй, бүх л телевиз, богино долгионы радионууд таг зогсчихсон байвал юу болохыг төсөөлөх ч аргагүй. Гарт баригдаж, нүдэнд үзэгдэхүйц мэдээллийн орон зай хэмээх хэмжээ хязгааргүй ертөнцийг дүүргэж, оюуны цаглашгүй үнэт талх барьсаар яваа сэтгүүлчид биднийг “Дөрөв дэх засаглалынхан” хэмээдэг нь ч учиртай. Уг нь ном дүрмээрээ бол бид “Дөрөв дэх засаглал”-ын хэмжээнд сэтгэж, бүтээн туурвиж, нийгэм, улс орноо түүчээлэн урагшлах ёстой юм.
Гэтэл сүүлийн 10 гаруйхан жилд дөрөв дэх засаглалын тэргүүн эгнээний байлдагч, сэтгүүлчид бидний нэр хүндийг нийгэм, ард олны дунд байж болох хамгийн доод хэмжүүрт унагахаар зохион байгуулалттай гүжирдлэг, дайралт, нийгмийн сэтгэл зүйгээр тоглосон олон удаагийн ёс бус явууллагууд болж, сэтгүүлчдийг гутаан доромжлох үүргээ ч чамгүй амжилттай гүйцэтгэж ирэв. Урьд нь сэтгүүлч, сурвалжлагчид хөдөө гадаа, үйлдвэр, сургууль, цэрэг, цагдаа гээд хаана л яваад очно хамгийн хүндтэй зочдын ёсоор нүүр дүүрэн мишээлтэй тосуулдаг байсан. Тэдэнд байгаа бүх л мэдээ, материалаа уриалгахан гэгч нь танилцуулж, сурвалжилж тэмдэглэх ажилд нь бүх л талын дэмжлэг, туслалцааг харамгүй үзүүлдэг байв. Харин одоо захын албан газар, аж ахуйн нэгжүүд сэтгүүлч, сурвалжлагчдын ажилд туслах нь битгий хэл, хөөх нь холгүй бушуухан салахын түүс болдог болж. Сурвалжлагч гэж л сонсвол “Хэний мууд дурлаж, ямар алдаа мадагтай мэдээлэл гаргах гэж яваа бол доо” хэмээн сэжигтэй харц чулуудаж, болж л өгвөл зугатаацгаана. Сэтгүүлч, сурвалжлагч биднээс нийгэм, улстөрчид, ард олон маань чухамхүү яагаад ингэтлээ нүүрээ бууруулсан нь өнөөх л дөрөв дэхь засаглалынхны эсрэг зохион байгууллалттай өрнүүлсэн муйхар гүжирдлэг, хардлага дайралт тодорхой үр дүнд хүрсний нотолгоо мөн. Гэмтэн хүртэл гэмээ цайруулахын тулд “Сэтгүүлчид хүний амьдралыг хайрладаггүй, худлаа бичдэг” гэж цэнхэр дэлгэц, алив бүхнээр дайрах нь энүүхэнд. Гэтэл үнэндээ сэтгүүлчид бүгдээрээ тэдний гэм буруутай үйлдэл, бусармаг явдлыг нийгэмд таниулж сэрэмжлүүлдэг.
Нөгөөтэйгүүр Монголын сэтгүүлчдийн гутаан доромжилж, нэр хүндийг нь унагасаар байгаа бүхэнд хэн буруутай вэ. Мэдээж энэ бүхний буруутныг хаа нэгтэйгээс, холоос хайх хэрэггүй. Чухамдаа сэтгүүлч, сурвалжлагч нэр зүүсэн цөөн тооны годгорхон охид, хэнэггүй, хээгүй залуу сэтгүүлчин гуай нараас буруутныг хайж, гэм зэмийг нь ойлгуулах учиртай. Аль нэгэн хувийн их, дээд сургуульд дөрвөн жил хагас сураад төгсөж байгаа өнөөдрийн сэтгүүлчид юуны өмнө Монгол хүн мөн гэдгээ батлах эхний шалгалтыг бүгдээрээ шахуу өгцгөөхөд гэмгүй санагдана. Монгол хэлэнд эр, эм эгшиг, үйлт нэрийн “х” гэж байдаг юм байна гэдгийг тархи толгойдоо хэзээ ч мартахааргүй суулгахын тулд ядаж л сэтгүүлч мэргэжлээр сураад төгсөж байгаа оюутнуудаас зөв бичгийн дүрмийн шалгалт авахад буруудах зүйлгүй. Хэрэглэгчдийг үнэн зөв, шударга, тэнцвэртэй мэдээллээр хангах нь сэтгүүлч бидний алтан зарчим байх учиртай. Гэтэл дөрөв, тавхан өгүүлбэртэй мэдээ бичихдээ хувь хүний овог нэр, албан тушаал, хэргэм зэргийг ор тас буруу, худлаа бичих нь гайхаж дуу алдмаар их болж. Хэн нэгэн ялангуяа улстөрчдийн хэлсэн үгийг алдаа мадагтай хэвлэн нийтлүүлэх, дур мэдэн засварлах нь ч их болж. Тэр балаг нь надад тохиож, эрхэм гишүүнд чичлүүлсэн хэрэг.
Сүүлийн үед сэтгүүлч охид цагдаа, цэрэг, хууль сахиулах байгууллагуудын албан хаагчдын зэрэг цолыг арай л дэндүү алдаатай, болчимгүй бичих боллоо. Ялангуяа Онцгой байдлын ерөнхий газар, ЦЕГ-ын албан хаагчдын албаны зэрэг цолыг тун их алдаатай бичих болж. Хамгийн ойрын жишээ авахад Онцгой байдлын Ерөнхий газрын дэд дарга, онцгой байдлын хурандаа асан Дарь.Сүхбаатар “За албан тушаалын зэрэг, цолыг зөв бичүүлж үзээрэй. Танай сэтгүүлчид мөн ч хэнэггүй залдаг улс шүү” гэж нэгэн мэдээллийнхээ дараа байн, байн сануулж байсныг санаж байна. Ялангуяа залуу сэтгүүлч охидуудад хууль, цэрэг, хүчний байгууллагуудын цол зэргийн талаар тусгайлсан сургалт зохион байгуулахад ч гэмгүй санагддаг. Арга ч үгүй дээ. Цэрэг, цагдаагийн талаар наад захын мэдлэггүй тэд байтугай нэг жилийн цэрэгт яваад ирсэн зарим залуучууд ч цэргийн цолыг сайн ялгадаггүй болсон цаг. Тэр ч байтугай Бригадын генерал, хошууч генерал хоёрыг ялгадаггүй эрхэм сэтгүүлчид байдаг. Тухайлбал арилжааны телевизууд оргил цагийнхаа мэдээллийн хөтөлбөрөөр улс төрчид, төрийн өндөр албан тушаалтнуудаа хүртэл хоьж хутган алиагаа алдана. Жаргалсайхан гэдэг нэртэй ямар ч хүн байсан Буянгийн Жаргалсайхан гээд бичихээ ч тоохгүй.
Одоо бараг л хүн бүрийн өдөр тутмын хэрэглээ болсон цахим ертөнц, ялангуяа фейсбүүкээр зочилж байгаа сүүлийн үед хөөрхөн нэрд гарч яваа залуу сэтгүүлчин гуайнууд өмнөөс нь ичиж, нүүр хийх газаргүй болтол алдаа мадагтай бичиж, элдвээр аашлах болж. Энэ мэтчилэн сэтгүүлч хэмээх эрхэм сайхан нэрийг эрэмдэглэж яваа бие тоохын буртагаар нүд, сэтгэл нь булингартсан энэ цагийн цөөн тооны эрхэм сэтгүүлч охид, залуус цөөн хэдэн үгнээс минь авахыг нь аваад хэрэггүйг нь хаясугай хэмээгээд энүүхнийг тэрлэв. Нөгөөтэйгүүр хэн нэгний буруутай үйлдлийн золиос болж, эрхэм гишүүний хоржоонтой үгний бай болсон бухимдлаа ийнхүү тайлав. Харин нийгмийн сэтгэл зүйг Монголын нийт хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, нийт сэтгүүлчдийн эсрэг турхирах, тэднийг гутаан доромжлох хандлага, үйл ажиллагаа явуургүй, тэдгээр ядарсан арга барил хойшдоо олон нийтийн зүгээс ч дэмжлэг авах нь бага гэдгийг Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний энэ өдөр тэмдэглэн хэлж, мэргэжил нэгтнүүддээ “Үг нь үнэн, үйлс нь хурдан түргэн” байхыг хүсэн ерөөе. Дашрамд Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр тэмдэглэн хэлэхэд “Хил хязгааргүй сэтгүүлчид” Олон улсын байгууллагаас гаргасан хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээр манай улс дэлхийн 180 орноос 54-т яваа нь “Хэвлэлийн хагас эрх чөлөөтэй” орон гэдгийг баталсан бас нэгэн үзүүлэлт юм.
Сэтгүүлч Д.Энхтүвшин
