Шатах хэрхэн үүссэн түүх

Шатар хаана vvссэн талаар янз бvрийн домог, хэд хэдэн хувилбар байдаг боловч яг нарийн тогтоогдсон зvйл цєєхєн. Тvvхэн баримтаас иш татвал 2 мянга гаруй жилийн ємнє Энэтхэгт vvссэн бололтой. Чатарунга гэх энэ тоглоомын дvрснvvдийн байрлал нь нь тэр vеийн энэтхэгийн цэргийн жагсаал, бvрэлдхvvнийг харуулдаг байжээ.

Арабд ихэд хєгжиж байсан шатар Европт дэлгэрэнгvvтээ хурд нь саарчээ. 10-15-р зуун бол шатрын уналтын vе байлаа. Энэ vе бол феодализм, католик сvмийн хэмжээлшгvй захиргааны vе байсан бєгєєд аливаа урлаг хєгжихєд маш хvнд vе. Нэг vе католик сvмээс хориглож ч байв. Гэхдээ хамгийн гол саад нь шатарт єєрт нь, тоглох дvрэмд нь байсан. Хурд эрч хvчтэй тоглолтыг цаг vе шаардаж байлаа. 15-16-р зуунд шатрын дvрэмд єєрчлєлт орсон бєгєєд яг одоогийнх шиг нєхцєл 100 жилийн ємнє тогтсон юм. Шатрын хєгжлийн шинэ эрин vе эхэллээ. Шатрыг жирийн олон тvмэн тоглодог болсон, ном хэвлэх технологи бий болсноор гол нєхцєл нь бvрдэв. 15-р зууны тєгсгєл 16-р зууны эхэн vед шатрын анхны номнууд хэвлэгдэн гарсан. 18-р зууны vеийн тоглосон єргvvдийг харахад бод хvv хаян эсрэг тоглогчийнхоо ноён уруу комбинаци хийн довтолсон байдаг. Комбинацийн тєлєє л тоглож буй нь єнєєгийн єнцгєєс харахад гэнэн мэт. Тэр vеийн шилдэг шатарчин нь францын иргэн Филидор /1726-1795/ байв. Тэрээр шатар тоглох зарчим, аргуудыг боловсруулсан онол гаргаж ирсэн бєгєєд 1749 онд Шатар тоглолтын судалгаа ном хэвлvvлсэн нь тухайн vедээ шуугиан тарьж хэд хэдэн удаа дахин хэвлэгдэж байв. Филидорын системээр тоглолт нь тайван, удаан байрлалын шинжтэй, хvvний тєлєвлєгєєт ээлж дараалалт довтолгооныг чухалчилдаг байв. Тэрээр хvv бол шатрын амин сvнс нь гэж хэлэх дуртай байсан. 19-р зууны 30, 40-єєд оны шилдэг шатарчид нь Лябордоннэ, Стаунтон нар байв. Стейницээс эхлэн шатрын шинэ тvvх эхэлсэн гэж vзэж болох юм.

Шатар Монголд

Манай орны хувьд шатар шууд Энэтхэгээс ирсэн vv, эсвэл бусад орноор дамжиж ирсэн vv гэдэг нь тодорхойгvй. Зарим хvмvvс шатрыг монголд анх тєвдєєр дамжин нэвтэрсэн гэдэг. Монголд анх vvссэн байх гэсэн ойлголт ч олны дунд байдаг. Энэ талаар буурьтай нотолгоо алга. Энэтхэгээс шууд манайд нэвтэрсэн соёлын зvйл элбэг байдаг. Бас ч зарим баримтаас vзэхэд монголчууд манай тооллын 13, 14-р зууны vед Персээр дамжуулан Арабаас шатрын тоглоомыг авсан байж болзошгvй гэлцэнэ. Ямар ч атугай манайд шатар vvссэн нь Европоос урьтаж дэлгэрсэн гэж vзэлтэй. Манай ардын аман зохиолын vлгэр, домог, магтаал, ерєєл, оньсгонд шатрын тухай vгvvлсэн нь vлэмж, тvvгээр ч зогсохгvй монголчууд шатрын нvvдлийг нарийн тэмдэглэж чаддаггvй байсан атлаа шатрын уран сайхан олон хожлыг цээжээр нэг vеэс нєгєє vед дамжуулан наадаж уламжилсаар ирсэн нь сонирхолтой бєгєєд учир нь шатрын єндєр хєгжилтєй орон л ийнхvv єнє эртний зvйлээ хадгалан ирэх жам ёстой билээ. Нєгєє талаар шатрын дvрснvvд ба тоглолтын тэмцлийг байлдааны v йл явдалтай жишиж vгvvлсэн нь олонтоо агаад энэ талаар шатрын эх орон Энэтхэгт шатар vvссэн домог яриатай тун тєстэй. Шатар хэзээнээс манайд нийгмийн бvх давхаргыг хамарсан нийтлэг тоглоом байсан бєгєєд \”уран бэрийн нээлт \” гэдэг нэгэн хожлын тухай манай оронд сонсоогvй хvн ховор. Yvнээс гадна манайд саяхан болтол бод, хvvгийн зарим нvvдэл хязгаарлагдмал єнє удаанаар хадгалагдсаар байсан. Энэ бvгд нь монгол бол шатрын маш эртний єв уламжлалтай орны нэг болохыг гэрчилж байна.

Манай эцэг євгєдийн тоглож байсан монгол шатар нь одоогийн нийтийн шатраас ялгагдах зvйл нилээд бий. Yvнд ноёнг хvн, бэрсийг нохой, тэргийг ханхай гэж нэрлэдэг байв. Юуны ємнє шатарчид ямар бэрстэй тоглохоо ярилцаж тохирдог. Учир нь монгол шатарт одоогийн шатрын бэрстэй адил нvvдэг урамтай бэрс, мєн тэрэг шиг нvvх боловч хошуулдаж ганц нvvдэг урамгvй бэрс гэж бэрсийн явдлыг хоёр янзаар ялган vздэг байжээ. Чухам ямар бэрстэй тоглох нь хоёр тоглогчийн зєвшєєрєлцсєний vндсэн дээр болдог байна. Аль нэг тоглогч нь нєгєєгєєсєє та урамтай юу, урамгvй юу гэж асуудаг байсан байна. Тэгээд тэр хvний хэлснээр л тоглодог байв. Учир нь ямар нэг гаслан зовлон буюу сэтгэл санааны хvнд байдалд учирсан хvн тэр жилдээ уртын аянд хол явдаггvй гашуудаж байдаг тул мєн урамгvй бэрстэй тоглодог байжээ. Монгол шатрын бас нэг онцлог нь эхлээд бод гаргадаггvй, хvvг нvvх бєгєєд хэрэв харийн хошууны хvнтэй бол ноёныхоо урдаас, єєрийнхєє нутгийн хvнтэй бол бэрснийхээ урдаас хvvг 2 тvлхэж нvvдэг байв. Харин дараагийн нvvдлvvдэд хvv зєвхєн нэг нvдээр явдаг байсан юм. Ийм учраас монгол шатрын нэг онцлог нь хvvнvvдээ зохистой байдалд байрлуулах явдал байв. Ноёнг шалах нь нийтийн шатрын адил ойлголттой боловч бэрс, тэрэг, мориор шалахыг \”шаг”, тэмээгээр шалахыг \”дуг”, хvvгээр шалахыг \”цод” гэдэг ба хожиж байгаа тал нєгєє талыг ганц ноёнтой vлдээх ёсгvй, заавал нэг юм байлгана. Хэрэв тэгэхгvй бол нvцгэрсэнд тооцдог байжээ. Монгол шатарт нийтийн шатрын адил ноён ба тэрэгний байрыг зэрэг сольж сэлгээ хийдэггvй учир тэр нь тэргийг зохистой байрлалд байлгахад нилээд саадтай байв.

Монгол шатарт \”тэрэгтэй морин довтолгоо”, \”Yр гэсэн тэмээний єрсєлт”, \”Хоёр тэмээний тэшлэг”, \”Хоёр морины хатираа” зэрэг гарааны хувилбарууд байсан бєгєєд \”Хорин дєрєв буюу хоёр тэмээн тойруулга”, \”Алаг арав”, \”Морин дєрєв”, Морин гурав”, \”Тvмэн тvvхий”, \”Холбоо vгийн чимэгт хорт таван шаг”, \”Буурал морины бухалт”, \”Уран бэрийн нээлт” зэрэг уран сайхан хожлууд байдаг.

Хэдийгээр Ази тив шатрын эх орон гэж зvй ёсоор vзэгддэг боловч шатрын хєгжлийн явцад єєрєє баахан хоцорч шатрын хєгжлийн тєв нь Европт шилжсэн юм. Манайд 1930-аад оны vе хvртэл орчин vеийн шатрын тоглох журам нийтэд нэвтэрч чадаагvй байлаа. Гагцхvv Орост суралцахаар явсан оюутан сэхээтнvvд мєн манайд ажиллаж амьдарч байсан орос хvмvvсээр дамжин нийтийн шатрын тоглолт аажим аажмаар нэвтэрч байлаа. Гэвч энэ нь тєдий л далайцтай байж чадсангvй. Ийм ч учраас монгол шатарчид олон улсын шатрын тайзанд гарч ирээгvй байсан бєгєєд vндэснийхээ шатрын хязгаарлагдмал тавилд боогдож байсан нь манай шатрын ирээдvйн єсєлтєд нєлєєлсєєр байв. 1935 оноос байдал нилээн єєрчлєгдєж манай зарим шатарчид олон улсын чанартай тэмцээнд оролцож орчин vеийн шатар тоглох журам нийтэд дэлгэрч эхэллээ. 1935 оны 6-р сард Улаан Yд хотод болсон бvх Сибирийн шатарчдын 2-р тэмцээнд монголын шатарчин Санжаажамц, Гивааннинж нар оролцсон нь анхных байлаа. Тэр жилдээ хувьсгалын 14 жилийн ойг тохиолдуулан нийтийн шатрын тэмцээн явагдаж 15 шатарчин оролцсоноос Д.Адъяа 13.5 хожлоор тvрvvлж байв. Энэ vеэс эхлэн монголд шатар эрчимтэй хєгжиж, Улсын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн 1948 оноос эхлэн зохиогдож ирсэн. Олон улсын тэмцээнд амжилт гарган улсынхаа нэрийг дуурсгасан олон шатарчид тєрєн гарсан билээ.