Цагтаа цалгиж халгин урсажухуй ч хүрз барьсан хужаа шиг булаан эзлэгчдийн балгаар удах тусам улам нарийсч хэзээ мөдгүй тасрах дөхсөн Хатан Туулын хөвөөнөө нэгэн цагаан байшин орчин цагийн өндөр барилгуудаас айн сүрдэх мэт эгэл даруухнаар оршин байх нь энэ цаг дор.
Зуун жилийг дамнан оршиж хэдий чадсан ч харалган төрийн хавчигхан бодлогод багтах заяа өдий хүртэл дутаж яваа түүний гурван талд нь яаж овоо үлдээж өгөв дөө гэж өрөвдмөөр арай чүү арван метр ч хүрэхгүй алга дарам газар хайрласан болоод авилга авдаг албан хаагчийн аманд өндөр үнэ хахаж цацтал чихэж байж авсан тал шиг газарт тэнгэрт тулсан барилга нэг, хоолны газрын том байшин нэг, хоёр давхар орон сууц мөн нэгийг барьж орхижээ.
Энэхүү байшинг түмэн олноо Дондогдуламын байшин гэх бүлгээ.
Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын Шашин Төрийг хослон баригч, Наран гэрэлт Түмэн наст наймдугаар гэгээн Богд Жабзундамба хутагт хааны хатан Шашин Төрийг өрнүүлэгч Улсын Эх Дагина Дондогдулам. Цэндийн Дондогдулам гэх энэ эмэгтэй 1874 онд Сэцэн хан аймгийн Хөвчийн Жонон бэйсийн хошуунд мэндэлжээ.
Жонон бэйс Сангилагдоржийн албат, аягач байсан бөгөөд 1896 онд Богдыг Амарбаясгалант хийдэд заларч Өндөр гэгээний тугдам шарилд мөргөл үйлдэхээр явахад нь гэгээний мэлмийд танигдан таалалд нийцжээ. 1902 оны үед Богдын ордонд ирж шадар болон Цагаан дарь эхэд өргөмжлөгдөөд 1911 онд Богдыг хаан ширээнд залж олноо өргөгдөхөд Улсын Эх Дагинаар залагдсан ба зургаан мэдрэхүй төгс, эрдэм чадалтай ёслол журамтай, далдын мэдэл гүнзгий учир увшинз сахил хүртэж байжээ.
Туул голын орчимд байх Богд хааны Хайлаастын сүм ордон хэмээх том жижиг өргөө, тугдамууд, асар майхан, гэрүүд болон давхар өндөр дүнзэн орос маягийн байшин, мод бут, бургас зэргийн цэцэрлэгийг засаж тохижуулсан тусгай том хашаатай зуны ордон байжээ. Энд Богд гэгээн ба Эх дагиний үрчилж авсан хүүхдүүдийг асарч өргөдөг газар байжээ.
Учир нь Эх Дагина хүүхэд төрүүлээгүй гэдэг.
Хүүхэд саатуулдаг тэр газар нь Хайстай лаврин ордноос өнөө үед үлдэж хоцорсон 4 барилгын нэг бөгөөд уг байранд Цагдаагийн байгууллагын хүүхдийн хаяг тогтоох төв ажиллах ба хүүхдэд ээлтэй газар хэмээдэг гэнэ.
Мөн дээрхи үлдсэн 4 барилгын нэг нь Эх дагины номын сан байсан гэх барилга бөгөөд Удирдлагын академийн харьяанд байдаг ажээ.
Дээр өгүүлж эхэлсэн нэгэн цагаан байшин бол энэхүү Эх дагины номын сан байсан байшин бололтой.
Хайстай лаврин ордны буурин дээр Удирдлагын Академи байрладаг ба 1924 оноос Нам улсын түр сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхэлж байжээ.
Нийслэл хотын Хан Уул дүүргийн 11-р хорооны нутаг дэвсгэрт Удирдлагын академийн зүүн урд талд байрлах дүнз модон хийц, төмөр дээвэр бүхий гадна талыг нь шавардсан цагаан байшин бүхий нь өнөө цагт хэлэгдэх Дондогдуламын байшин болно.
Уртаараа 16 орчим метр, өргөнөөрөө 7-8 орчим метр орос маягийн нэг давхар дан байшин нь засаж тэгшилсэн 3 давхар гулдан чулуун суурьтай ажээ. Гулдан чулууны урт нь зарим нь 150-160 см урттай болох нь харагдана.
Чулуун суурийг хана болгосон зоорийн давхар бүхий ба баруун зүүн талд нь тус бүр 4, урд талд нь 2 ширхэг агаар сэлгэх жижиг цонх хийгээд уг цонхонд хамгаалалт болгож төмөр хийцтэй шүдийг нь дугуйлсан шор бэхэлжээ.
Байшингийн баруун талд мөн чулуун суурь бүхий үүдний өрөө байх ба өнөө цагийн плитагаар өнгөлснийг харвал саявтар нэмж барьсан бололтой ч суурийн байдлыг харвал хуучин байсан саравч юм уу өрөөг өөрчилсөн гэж эрхгүй бодогдоно.
Байшингийн үзэмж өөрийн эрхгүй сонирхол татах нь түүний орос маягийн хийцтэй холбоотой бизээ. Хагас давхарласан дээврийн банз тэр аяараа бүтэн үлджээ. Зүүн талдаа 5, баруун талдаа 4 цонхтой бөгөөд цонхны хүрээ чимэг ба байшингийн булангуудад хийсэн босоо чимэглэл, дээврийн доогуур татсан модон хүрээнүүд бүгд анхны хийцээрээ үлджээ гэж харагдана. Харин цагийн аясаар хугарч хэмхэрсэн нь нэлээд болжээ.
Баруун зүүн талдаа 1 хаалгатай бөгөөд хойд талд нь сүүлд нэмж барьсан үүдний өрөө байна. Зүүн талын хаалганы дээд тал хагас дугуйрсан байхыг үзвэл мөн л хэвээр хадгалагдан үлдсэн болов уу гэж бодогдоно. Энэ байшин одоо нэг айл оршин суудаг байна.
Гэм нь гашуун нясуун усыг гамгүй хүртэх дуртай хавь ойрын сайн дурынхан цугладаг оромж болоо юу даа гэмээр хөлчүү нөхдийн өндөр дуугаар муудалцах чимээ зүүн урд цонхны цаанаас тодхон сонсогдоно.
2018 онд Улсын Эх Дагины дурсгалт газрыг авран хамгаалах ажлыг Соёл Урлагийн газар санаачлан хэрэгжүүлж эхэлсний нэг нь Сүхбаатар дүүргийн 19-р хорооны нутагт байх Шаргаморьтийн амны баруун хойно Эх дагинийг онголсон газрыг хамгаалалтанд авах ажил юм.
Харин Эх дагинийн номын сан гэх энэхүү цагаан байшинд уг ажлын сүүдэр ч тусаагүйг бодоход Соёл урлагийн газар сэтгэл гаргасангүй юу академи авархыг хүсэхгүй байна уу алин болох нь үл мэдэгдэх сонин байдалтай сөнөж дуусах вий гэх харуусал өөрийн эрхгүй төрсөөр энэ өдрийн аялал дуусвай.
