Сүүлийн өдрүүдэд Баян-Өлгий аймаг, казах иргэд, хэлний хэрэглээ, Казахстаны консулын газар зэрэг асуудалтай холбоотой маргаан нийгэмд хүчтэй өрнөж байна.
Угсаатан, үндэстэн болон түүх, гадаад, дотоодын аюулгүй байдал, гадаад улсын зөөлөн хүчний бодлого, хил орчмын бүсийн хөгжлийн бодлого, үндэсний нэгдмэл үнэт зүйл талаас нь тухайн салбарын төлөөллүүд байр сууриа илэрхийлж нийгмийг бодитой, шинжлэх ухаанч, ул суурьтай мэдээллээр хангах биз.
Харин хэлний бодлого талаас нь энэ чиглэлээр судалгаа хийж байгаагийн хувьд өөрийн санаагаа товчхон бичье.
Юуны өмнө иргэдийн дунд хамгийн их тавигдаж буй асуултыг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй, Монгол Улсын иргэн юм бол яагаад монгол хэл сурахгүй байгаа юм бэ? Төрийн албан ёсны хэлээ мэдэхгүйгээр хууль дүрэм, төрийн үйлчилгээ, боловсролын тогтолцоонд бүрэн оролцож чадах уу? гэсэн асуултууд нь үндэслэлгүй биш юм.
Дэлхийн аль ч улсад төрийн албан ёсны хэл нь иргэн ба төрийг холбодог институцийн үндсэн хэрэгсэл болж, хууль тогтоомж, төрийн үйлчилгээ, шүүх, боловсрол, төрийн алба, улс төрийн оролцоо бүгд төрийн хэлээрээ дамжин хэрэгждэг. Тиймээс амьдарч буй улсынхаа хэлийг албан ёсны иргэд эзэмших үүрэг нь иргэний оролцоо, нийгмийн интеграцын асуудал мөн бөгөөд харин энэ асуудлыг зөвхөн хувь хүмүүс рүү чиглүүлж тайлбарлах нь хэтэрхий өнгөц хандсан хэрэг болно.
Хэрэв тодорхой бүс нутагт монгол хэлний хэрэглээ хангалтгүй байна гэж үзэж байгаа бол тэр нь тухайн иргэдийг буруугаас биш, төрийн бодлого иргэн бүртээ хүрч чадаж байна уу гэдэг асуудлыг авч үзэх ёстой юм. Төрийн бодлого дотроо хэлний бодлогын асуудал энд харагдаж байна, тэгвэл хэлний бодлого гэж юу юм бэ, манайх шиг олон хэлний асуудалгүй, хэлний маргаангүй улсад хэлний тухай хууль, бодлого ямар хэрэгтэй юм гэж ярих нь бий, үгүй л дээ, цөөн хүн амтай улсын хувьд хэлний бодлого нь зөвхөн харилцааны асуудал биш, соёлын дархлаа, оюуны тусгаар тогтнолыг хамгаалах, даяаршил, цахим орчны нөлөө хүчтэй болсон өнөө үед төрийн бодлогын дэмжлэггүйгээр, цөөн хүмүүс ярьдаг хэл хэрэглээний хүрээгээ аажмаар алдах эрсдэлтэй байдаг. Тиймээс манай улсын хэлний бодлогын зорилго нь монгол хэлийг боловсрол, шинжлэх ухаан, технологи, төрийн удирдлага, мэдээллийн орчинд бүрэн хэрэглэгддэг амьд хэл хэвээр нь хадгалж, ирээдүй үедээ өвлүүлэн үлдээхэд оршиж байгаа юм. Хэлний сайн бодлогын илрэл нь хүмүүс түүний хэрэгцээг анзаарахгүй байх хэмжээнд асуудлыг урьдчилан зохицуулдагт оршдог.
Хэлний бодлогын орчин үеийн онолд хүмүүс ямар хэл сурах нь зөвхөн хүсэл зоригоос бус, тухайн хэл ямар хэрэгцээтэй, ямар боломж нээж өгч байгаагаас хамаардаг гэж үздэг. Жошуа Фишман, Роберт Купер, Бернард Спольски зэрэг судлаачдын бүтээлүүдэд хэлний хэрэглээг хувь хүний сонголтоос илүү нийгмийн орчин, боловсролын тогтолцоо, төрийн бодлого тодорхойлдог, хэл төлөвлөлтийн онолоор хэлний чадварын ялгааг хувь хүний буруу гэхээсээ илүү боловсролын бодлого, хэл эзэмшүүлэх орчин, институцийн дэмжлэгийн асуудал гэж үзэж байгаа юм.
Монгол Улсад Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл ажиллаж байгаа, олон нийт энэ байгууллагыг ихэвчлэн зөв бичих дүрэм, нэр томьёо, гадаад үг орчуулахтай холбоотойгоор л мэддэг. Гэтэл орчин үеийн хэлний бодлогын шинжлэх ухаанд хэлний төлөвлөлт гэдэг нь үүнээс хавьгүй өргөн хүрээтэй ойлголт болж хөгжиж байна. Хэлний бодлого хариуцсан байгууллага нь аль бүс нутагт ямар асуудал үүсэж байна, ямар насны бүлгийн хэлний чадвар ямар түвшинд байна, хэлний хэрэглээ ямар хүчин зүйлээс шалтгаалан буурч байна, ямар бодлого үр дүнтэй байна гэдгийг тогтмол судалж, хэмжиж, төлөвлөж, мэдээлж, судалгааны дата өгөгдөлд үндэслэн бодлого боловсруулж хэрэгжүүлж байх ёстой газар. Харамсалтай нь ингэж ажиллаж байгаа дүр зураг, үр дүн харагдахгүй байна.
Үүний зэрэгцээ бид өөр нэг бодит үнэнийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй, Монгол Улс зөвхөн Баян-Өлгий аймагт биш, улсын хэмжээнд унших чадвар, эх хэлний боловсролын асуудалтай нүүр тулсныг PISA үнэлгээгээр Монголын сурагчдын унших чадвар олон улсын дунджаас мэдэгдэхүйц доогуур гарсанаас харж болно. Тэгэхээр хэлний боловсролын асуудал зөвхөн нэг бүс нутгийн асуудал биш болжээ.
Улс төрийн талаасаа хэлний асуудал бол үндэсний аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой. Дэлхийн олон улс оронд дотоодын зөрчил, салан тусгаарлах хөдөлгөөн, нийгмийн хуваагдал нь хэл, соёл, бүс нутгийн ялгаатай байдалтай огтлолцож ирсэн байдаг. Хэлний бодлогыг буруу удирдах, увайгүй улс төрчид иргэдийн хэл соёлын ялгааг улс төрийн зэвсэг болгож ашиглах нь улс орноо хэрхэн тогтворгүй байдалд оруулж ноцтой эрсдэл дагуулсан олон жишээ бий. Канадын Квебек, Бельгийн хэлний бүсүүд, Украин дахь хэлний маргаан зэрэг нь хэлний бодлогыг хэзээ ч орхигдуулж болохгүйг харуулдаг. Гэхдээ эдгээр жишээнээс хэлний ялгаа өөрөө аюул биш, хэлний ялгааг улс төрийн ашиг сонирхлын хэрэгсэл болгох нь аюултай юм гэдгийг харж болно.
Югославын задрал үүний тод жишээ, Серби, Хорват, Босни хүмүүс олон арван жилийн турш нэг улсад хамт амьдарч байсан ч улс төрчид тэдний ялгаатай байдлыг ашиглан талцал хуваагдлыг бий болгосноор нийгмийн итгэлцэл нуран унаж эцэстээ улс орны задрал, иргэний дайн, олон зуун мянган хүний амь насыг авч одсон. Энэ бүгдээс харахад үндэстэн, хэл, соёлын ялгаа улс орныг задалдаггүй, тэр ялгааг улс төрийн зэвсэг болгож олон нийт рүү шидэж өгдөг хүмүүс улс орныг задлах эхлэлийг тавьдаг аж.
Аливаа улс орны иргэдийн дунд хэл, соёлын ялгаатай байдал байгаадаа биш, тэр ялгааг хэн, ямар зорилгоор ашиглахаас олон зүйл шалтгаалдаг учраас иргэдийн бухимдал, үл итгэх байдал, харилцан хардлагыг өдөөж, богино хугацааны улс төрийн ашиг хонжоо хайх нь маш аюултай үр дагаварт хүргэдэг, бүр гүнзгийрвэл үндэсний аюулгүй байдалд бодит аюул учруулах хэмжээний хагарал бий болгох эрсдэлтэй ийм үйл явцыг эхлүүлэхэд амархан ч зогсооход асар өндөр үнэтэй туссан тохиолдол цөөнгүй бий шүү гэдгийг энэ сэдвээр “гал өрдөөд” байгаа нэр бүхий улс төрч эмэгтэйд зориуд анхааруулах шаардлагатай байна!
Өнөөдрийн маргааны гол асуудал нь төрийн хэлний бодлого үр дүнтэй хэрэгжиж байна уу, төр бүх иргэндээ хэлээ эзэмших тэгш боломжийг бүрдүүлж чадсан уу, хэлний бодлогоо үндэсний эв нэгдэл, үндэсний аюулгүй байдлын бодлоготой уялдуулж чадсан уу гэдэг асуудал юм.
Хэрэв төрийн албан ёсны хэлний хэрэглээнд чанар, хүртээмжийн асуудал байгаа бол бурууг иргэдээс биш, бодлогоос хайх ёстой, учир нь иргэн хэлний бодлого боловсруулдаггүй, төр боловсруулдаг, иргэн нөхцөлдөө дасан зохицдог бол төр нөхцлийг өөрчлөх үүрэгтэй юм.
Хэлний асуудлыг үл тоомсорлох нь алдаа, улс төржүүлэх нь бүр ч том алдаа!
Хэл, зохиол судлаач Д.Өнөржаргал
