Я.Энхжаргал: Цалин нэмэхийг хүлээсээр байтал, бид туйлдаж гүйцлээ

 Монголын багш нар цалин хангамжаа нэмэгдүүлэхээр эсэргүүцэл илэрхийлээд эхэлсэн. Тэд 21-ний өдөр ажил хаялт зарласан бол маргааш буюу 26-ны өдөр дахин ажил хаяхаар болоод байгаа билээ. Тэгвэл багшийн цалин хангамж хэр байна, тэдний амьдралд үнэхээр хүрэлцэхгүй байна уу. Энэ асуудлаар Баянзүрх дүүргийн 84 дүгээр сургуулийн
Монгол хэлний багш Я.Энхжаргалтай ярилцлаа.

 

-Багш нар ажилласан жилээсээ хамаарч цалин нь өөр өөр байдаг. Таны хувьд одоо хэдэн төгрөгийн цалин авч
байна вэ?

-Би
боловсролын салбарт 22 дахь жилдээ ажиллаж байна. 577 мянган төгрөгийн үндсэн
цалин дээрээ тэргүүлэх зэргийн 15 хувь,
анги даалтын 10 хувь, кабинетийн нэмэгдэл таван хувиа тооцуулаад түүнээсээ НДШ
болон ХАОАТ болон бусад татвар 20% төлөөд гар дээрээ 600
мянган төгрөгийн цалин авдаг. Үүнээс байрны зээлд 320
мянган төгрөг төлнө. Ингээд үлдсэн 280 мянган төгрөгөө байр, СӨХ, тог, цахилгаан, унаа унаш, хоол хүнс, өмсөх зүүхдээ зарцуулна даа. Зэрэг, анги
даалт, кабинетын нэмэгдлийг багш болгон авдаггүй. Энэ мөнгийг шатлалаар
болон хугацаанаас хамаарч авдаг. Эхний нэг хоёр жилдээ ажиллаж
байгаа багшид анги даалгаж өгдөггүй.
Зэргийн нэмэгдлийг таваас дээш жил ажилласан багшид тодорхой шалгуурын дагуу
олгодог. Гэтэл манай нийгэмд багш нарыг 800 мянгаас нэг сая төгрөгийн цалин авдаг
гэсэн ойлголт яваад байна. Бодит амьдрал дээр ийм цалин авдаг багш улсын
сургуульд байхгүй. 

-Багш нарын цалинг нэг сая 600 мянга болгох боломжтой юу. Засгийн газар ирэх оноос эхлэн багшийн цалинг шат дараатайгаар нэмнэ гэсэн. Гэвч манайд багш нарын цалинг та бүгдийн хүсэж байгаа хэмжээнд нэмэх боломж бий гэж үү?

-Ер нь аливаа улсын хөгжлийн нууц нь
боловсролын салбар, тэр дундаа багш нараа дэмжсэнд л байдаг. Гэтэл өнөөдөр
Монголын багш нар 480-хан мянган төгрөгийн цалинтай. Нэг ээлжиндээ 45-55 сурагчид
хичээл заадаг. Ийм хүнд нөхцөл байдалтай байхад төр засаг нь зүгээр
л гал унтраах төдийхөнөөр асуудалд хандаж байгаа нь харамсалтай. Бидний хүсэж
байгаа 1.6 сая төгрөг дэлхийн боловсролын байгууллагад ажиллаж байгаа
багш нарын цалингийн жишигтэй харьцуулахад хэтэрхий бага. Дэлхийн багш нарын
дундаж цалин 3000 ам.доллар байдаг гэж сонсож байсан л даа. Холын жишээг больё. Өвөрмонголд нэг дэх жилдээ ажиллаж байгаа
багш 4000 юаны цалин авдаг. Харин 22 жил ажиллаж байгаа
багш 8000 юаны цалин авч байна. Гэтэл манай багш нарын
цалин 200 ам.долларт ч хүрэхгүй байна. Нийгмийн тархи болсон боловсролоо, түүнийг
түгээн дэлгэрүүлэгч багшаа ингэж хөсөр хаясан манайхаас өөр улс орон байхгүй
байх. Цалинг шат дараатай нэмэхийг хүлээсээр байтал бидний тэвчээр ч алдарлаа, амьдрал
туйлдаа ч хүрлээ.

-Багш
нарт шохой болон бичгийн цаас бусад хэрэглэгдэхүүн зэргийг сургалтад зориулж,
сургуулиас олгодог уу?

-Сургуульд сард
төсвөөс олгодог бичгийн хэргийн зардал 120-150 мянган төгрөг байдаг. Энэ нь
сургалтын алба болон захиргааны бичгийн хэргийн зардалд зарцуулагдаад л
дуусдаг. Багш шалгалтын материал болон сургалтын хэрэглэгдэхүүний зардлаа
өөрөөсөө л гаргадаг.

-Сургуулийн
цэцэрлэгийн хүртээмж багатай учраас анги дүүргэлтийн хувьд нэлээд
ачаалалтай байдаг. Танай сургуулийн хүүхдийн тоо хэд вэ, анги
дүүргэлт хэр байдаг вэ?

– Улаанбаатар хотын төвийн сургуулийн анги
дүүргэлт стандартаасаа аль хэдийн давчихсан. Манай сургууль л гэхэд анх
байгуулагдахдаа 1200 хүүхдийн суудалтай
баригдсан байдаг. Өнгөрсөн хэдэн жилд 4500 орчим хүүхэдтэй 3 ээлжээр хичээллэж
байсан. Харин сургуулийн өргөтгөл барилга баригдсанаар 2 ээлжинд шилжин багш
бидний хувьд амьсгаа авахтай болоод байгаа. Манай сургууль энэ жилд 5000 орчим хүүхэдтэй,
анги дүүргэлт дундажаар 52 байна. Багш нарын ажлын ачаалал хэр байдгийг хүүхдийн
тооноос харж болно.

-Багш
нар өдөрт хэдэн цаг ажилладаг бэ?

-Өглөө
8:00 цагт ирээд орой 19:00-20:00 цаг хүртэл ажилладаг. Заримдаа хавар шалгалт
шүүлгийн үед бол орой 22, 23 цаг хүргэх энүүхэнд. Бид чинь
хичээлээ заачхаад бусадтай адилхан шууд гэр лүүгээ явдаггүй. Сургууль дээр сууж шалгалтын материал
бэлдэнэ, авсан шалгалтаа засна, анализ хийнэ, хичээлээ бэлдэнэ, дээрээс ирсэн
янз бүрийн судалгаа тайлангаа бичнэ за тэгээд гэртээ харьсан ч дээрх ажил маань
үргэлжилсээр байна шүү дээ. Заримдаа бүр үдэш орой гэртээ хариагүй сурагчийг
эцэг эхтэй нь хамт эрэл сурал болж хайлцана. Хөлс хүчгүй ийм л их ажлыг бид
чинь ар гэрийн асуудлаа хойш тавин байж амжуулна шүү дээ. 

-Та
энэ их ажлыг амжуулж байхдаа шантрах тохиолдол гарч байв уу?

Цалин
өндөр, үнэлгээ сайтай ажил хийе гэж бодсон ч ажил мэргэжилдээ дуртай учраас
залхаж шантралгүй, энэ ангийг төгсгөчих юмсан, хичээл зааж өдий болгосон
хүүхдүүдээ төгсгөчих юмсан гэсээр өнөөдрийг хүрлээ дээ. Ихэнх багш нар ийм л
бодолтой байдаг.

-Хүмүүс хүүхдүүддээ
сургууль өгөхдөө сайн сургуульд өгнө гэдэг. Ерөнхий
боловсролын сургуулийг сайн муугаар ялгах нь зөв үү?

-Энэ
нь тухай сургуулийн нийгэмд эзлэх байр сууриас хамаардаг байх. Нөгөөтэйгээр
хүүхдийн сурах орчинг сайн бүрдүүлж өгсөн холбоотой. Манай 84 дүгээр сургуулийн
хувьд нэлээд эрэлттэй сургуулиудын нэг.
Иймээс тухайн сургуулийн сайн муугийн ялгаа багш нарын ур чадвараас гадна
хүүхдийн сурах орчин нөхцөл, багш нарынхаа хөгжилд байнга анхаарч ажилладаг
сургуулийн менежменттэй холбоотой.

–
Багш нарыг үнэлэх нийгмийн үнэлэмжийн хувьд таны бодол?

-Манай
нийгэмд багш нарын талаар асар их буруу ойлголт байдаг болжээ. Өнөөдөр Монголын
багш нар ийм цалин багатай ч хүний хүүхдийн төлөө зүрх сэтгэлээ зориулж ажиллаж
байгааг хэн ч ойлгодоггүй. Багш ч гэсэн баярлаж, гуньж, уурлаж, инээж болно
биздээ. Бид чинь төмөр бишшүү дээ. Хамгийн энгийндээ бид хүнээр хүн
хийх гээд ажиллаж байна. Гэтэл зарим
эцэг эх хүүхдийнхээ төлөө нэг ч удаа багштай ирж уулздаггүй, эцэг эхийн нь хуралд
суудаггүй, хүүхдээ 100% багшид даатгачихдаг мөртлөө багш нарыг
буруутган доромжилж, дорд үзэн сошиалээр элдэвлэж байгаад харамсаж
байна. Энэ ертөнцөд багшгүй нэг ч хүн байхгүй. Хэний хүчинд А,Б-г холбож, арвын
дотор нэмж хасахтайгаа болсноо эргэн санадаг баймаар.

-Сүүлийн
үед багш мэргэжилтэй болох хүүхэд ховор болсон уу?

-Минийсурч
байсан үетэй харьцуулахадховор болсон. Дээхнэ үед багш, эмч болно гэсэн
бодолтой хүүхэд олон л байдаг байсан. Тэр үед дунд сургуульд багшийн гүнзгий
анги гэж хүртэл байсан бөгөөд хөдөө сумдаас хүүхдүүдийг шалгаруулж авдаг байсан.
Энэ нь тэр үед засаг төрөөс багш бэлтгэх бодлогыг илүүд үзэж анхаарч байсны
илрэл байсан байх. Гэтэл одоо багшмэргэжлийг сонгох хүүхэд байхгүй
болсон. Энэ нь багшийн ажлын ачаалал, цалин мөнгөтэй нь холбоотой байх даа. Нөгөөтэйгүүрнэгэнт
багш мэргэжлийг сонгоод багшийн эгнээнд орсон шинэ залуу багш нарыг дэмжин
хөгжүүлж, бас урамшуулах ч хэрэгтэй. Багш бэлтгэх, тэдний ур чадварыг хөгжүүлэх,
сайжруулахад төр засгаас тодорхой бодлого зохицуулалт хийх цаг аль хэдийн
болсон байх.

-Багш
нар сургалтад хамрагдахдаа өөрсдөөсөө мөнгө гаргадаг гэж багш нар ярьж байна.
Сургуулиас гаргах боломж байдаггүй юм уу?

–
Сургуульд багшийг хөгжүүлэх төсөв хөрөнгө гэж нэг ч төгрөг ирдэггүй гэсэн. Бид чинь
цаг үеэ дагаж, үргэлж хөгжиж чадваржиж байх ёстойшүү дээ. Улс болон нийслэлээс зохион байгуулж байгаа
сургалт семинар үнэ төлбөргүй байдаг. Багш бид ажлын байран дээрээ хөгжих
боломжтой, хөгжиж ч байгаа. Сургалт семинар дандаа үнэ төлбөргүй байна гэж
байхгүй. Төлбөртэй ч зарим сургалт семинарт суух зайлшгүй шаардлагын
улмаас өөрсдөөсөө мөнгөө гаргаж сууна
сурна. Гэтэл авдаг хэд нь хэд билээ, гэсэн хэдий ч шавь нартаа чанартай мэдлэг,
чадвар, дадал өгөхийн тулд авдаг хэдээсээ хугаслаад суухаас өөр аргагүй болдог
доо.

-Сүүлийн
асуултыг танд үлдээе?

-23 жилийн өмнө багш нар нэг гутлын ч үнэ
хүрэхгүй цалин авч байгаагаа эсэргүүцэж,
үндсэн цалингаас гадна дэвтэр засалт, шалгалт шүүлгийн хөлс, жижүүр багшийн
нэмэгдэл, хаврын улсын шалгалтын хөлс, анги даалтын мөнгө, зэргийн нэмэгдэл,
кабинетийн нэмэгдэл гэх мэт 7 үзүүлэлтээр ажлаа үнэлүүлж цалингаа нэмүүлж байсан
бол өнөөдөр тэр 7 нэмэгдэл нь 3 болж хувираад, үндсэн цалин нь нэг хайрцаг
зөөлөн чихрийн үнэд ч хүрэхгүй болчхоод байхад өнөөдрийг хүртэл тэвчсээр хүлээсээр, цөхөрч
байгааг төр засаг эрх биш анхааралдаа авч, нийгмийг хөдөлгөгч хүч болсон багш
нарынхаа цалин хөлсийг бодитой нэмнэ хэмээн жирийн нэг багшийн төлөөлөл би
найдаж байна даа.

                                                                                                                                                            Н.Алтанцэцэг