Зэв, Сүвээдэй нарын ялгуусан аян дайнаас хойш 15 жил өнгөрсний дараа Зүчийн хүү Бат хаанаар толгойлуулж, өрнө дорны олон ялгуусан дайн тулаанд оролцон үхэхээс бусдыг үзсэн Сүвээдэй жанжинаар зөвлөхөө хийсэн монголын их цэрэг Зүүн Хойд орос руу давшин орж богино хугацааны дотор эзлэн түрэмгийлж, сааталгүй урагшилсаар 1238 оны 2 -р сард Зүүн Хойд оросын нийслэл Владимир хотыг бүслэн хаажээ.
Үүнээс өмнө монголчууд Рязань, Коломна, Москвад өрсөлдөгчөө тулалдан буулгасан тул тэдний ирж явааг дуулсан Владимирын их ван Юрий Всеволодович сэргийлэх арга хэмжээ авч, хэсэг цэргээ удирдан ах дүү Ярослав, Святославын цэрэгтэй учран нийлж, хүчээ зузаатгахаар явжээ. Түүнийг ийнхүү явахад Владимир хотыг батлан сэргийлэх ажлыг Юрийн хөвгүүд болох Всеволод, Мстислав нар гүйцэтгэх үүрэг хүлээсэн байна.
Оросууд нийслэл хотоо хамгаалахын төлөө бололцоогоо бүрэн дайчлав. Хотын бүх ард иргэд, ойр хавийн тосгоны иргэд Владимирийг хамгаалахаар даруй цуглацгаав. Хотын шавар хэрэм, туурга царс модоор хийсэн шонгоор хүрээлэгдсэн бөгөөд өндөр туургануудын ташуу хажуу мөсөөр бүрэгдсэн тул дээш гарах аргагүй байв. Үүн дээр дээрээс нь ус асгаж хөлдөөн дайсны давшилтыг сааруулахаар зорьсон байна.
Хотын гудамж хороо бүрт сайн дурын цэргүүд бий болж, хүн бүр цэрэгт ирэхдээ сэлэм илд, жад, хатуу нум сум авчирч байв. Өдөр, шөнийн цагт алх дөшийн дуу тасрахгүй хангинаж, төмөрчид хөөрөгний гал төмрийг улайсгаж, эрхэм сайн ган болд сэлэмнүүдийг давтан гаргаж байлаа. Удаан хугацааны хэцүү бэрх бүслэлтэнд цөм бэлтгэж байлаа.
Владимир хотын хэрмэн дээрх амьдрал тусгай журамтай болж сайн дурын цэргүүд хэрмийг байнга сэргийлэн хамгаалах байр эзэлжээ. Ингэж байтал монголчууд хотын дэргэд гэнэт хүрч ирэв. Өвлийн нэгэн тунгалаг сайхан өдөр хотын хамгаалагчдын анхаарлыг нэгэн зүйл татсан нь цаст талд бараан толбо таран үзэгдсэн хэрэг байлаа. Үүнийг юу болохыг цөм гадарласан ч амьсгаа даран чимээгүй анхааралтай ширтсэн байна.
Толбо хурдан хөдөлсөөр улам улам олшрон ойртож явах нь цагаан даавуун дээр яваа шоргоолжнуудтай адил мэт. Харсаар байтал хэсэг хэсгээр тасран зүг бүр тархан явцгаав. Төдий л удалгүй давхиж яваа морьтой хүмүүс тодорхой танигдаж эхэллээ. Унтаж байсан хот сэрж үймэлдэв. Хүлээж байсан ч итгэхгүй байсан гаслан зовлон одоо нүдний өмнө тохиолдлоо.
Хотыг бүхэлд нь сэрээсэн түгшүүрт хонхны дуу бүгдийг хэрмэн дээр очиж хотоо хамгаалахыг уриалан шаардав. Төдий л удалгүй хотод довтлон ойртох нүүдэлчдийн морьт цэрэг улам олон болсоор ойр хавийн бүх газрыг битүү бүрхэн эзлээд, галын утаа энд тэндгүй манаран ачаа хөсөг цуврав. Владимирынхан урьд үзээгүй монголчуудыг ихэд сонирхон харцгааж, харин ч айхаа мартан, модон бэхлэлтэн дээр гарч, дайтах нүхээр гадагшаа цухуйн харцгаав. Нүүдэлчид шагайдаа хүрсэн урт дээлтэй байв. Зарим нь цээжиндээ төмөр зэс толь хадсан байх авч нуруундаа хамгаалалтын тольгүй ажээ. Улаан зэвт сумаар дүүргэсэн нум саадгаа эмээлийн бүүрэгнээс бэхэлж уяжээ. Монголчуудын царай нарс модны холтос мэт бараан үзэгдэнэ.
Мөн өдөр монголчууд Владимир хотын сүр хүчний билэг тэмдэг болсон бат бэх Алтан хаалганы өмнөх толгой дээр шар асар шааж, хоёр талаар нь малгай шиг дугариг хар, цагаан эсгий гэр арваадыг бариад эргэн тойронд нь олон тооны гал ноцоож, утаа манарч эхэлжээ. Владимир хотын оршин суугчид монголчуудын хөдөлж явахыг цайзын хэрмэн дээрээс ажиглан харсаар байсан ч бууж өгөх, дагаар орох тухай хэн ч юу ч ярилцахгүй байлаа.
Энэ үед монголын элч төлөөлөгчид Владимир хотын хаалган дээр ирэн бүслэгдэгсдэд хандан: “Их жанжин Бат хаан өөрийн ялагдашгүй хүчирхэг цэргийн хамт энд ирлээ. Танай ван их хаанд мөргөхөөр одоо хүртэл ирсэнгүйн учир юу билээ. Тэр бэлэг эс барьж, үнэнч тангарагаа эс өргөн, хотын хаалгыг нээхгүйн учир юу билээ. Танай ван хаана нуугдаж байна. Түүнийг нааш нь авчрагтун бид түүнтэй ярилцана” хэмээн тулган шаарджээ. Гэвч энэ үгний хариуд хотынхон харваж эхэлсэн байна. Үүний дараа монголчууд Владимирын вангуудад Москвагаас олзолж авсан дүүг нь үзүүлэн сүрдүүлж, буулгаж авахыг зорьсон боловч Владимирынхан бууж өгөхийг хүссэнгүй.
Монголчууд хот руу хийх довтолгоонд шургуу бэлтгэж байхдаа нэгэн томоохон отрядыг Суздалийн зүг илгээв. Энэ бол Владимирын их ван нэмэлт хүч цуглуулахаар явсныг мэдсэн Бат хаан өөрийн ар талын аюулгүй байдлыг хангах, нөгөө талаар түүнийг баривчлан бутниргүүлэхээр илгээсэн цэрэг байлаа. Энэхүү отряд 2 өдөр бүслэн байлдаж гуравдахь өдөр нь Суздальд орж дээрэмдэн, вангийн орд, Дмитриескийн сүмийг шатаагаад, оршин суугчдыг олзолж, эсэргүүцэгчдийг хүйс тэмтрэн устгажээ.
Харин их ван энэ үед монголчуудад гүйцэгдэлгүй хол зугтан одсон байсан тул түүнийг хөөж төвдөлгүй баг цэрэг үүргээ гүйцэтгээд буцаж иржээ. Гэхдээ Суздалиас үй олон олзны хүмүүсийг тууж авчирсан нь Владимир хотыг дайран эзлэхэд ашиглах, нөгөө талаар бүслэгдсэн хотынхны сэтгэл зүйд дайралт хийх зорилготой байжээ. Ингээд Бат хааны тушаалаар Сүвээдэй баатарын зааварчлагаар хотыг эзлэх тулалдааныг эхлүүлж үй олон олзны хүмүүс монголчуудын давшилтын өмнө туугдан явж хана хэрэм бэхлэлтэнд асч эхлэв.
Сүвээдэй баатар хотынхныг айлган сүрдүүлэхийн тулд хавийн тосгодыг шатаахыг тушаав. Тэгээд өөрийн биеэр хотын бэхлэлтийг тойрон үзэж, хот зүг бүрээсээ мөсөөр бүрхэгдсэн эгц өндөр туургануудтай бас урд, зүүн болон хойд талаас нь Клязьма, Лыбедь гол зэрэг байгалийн саадуудаар хамгаалагдсан, баруун талдаа “Алтан хаалга” хэмээх цагаан чулуун бэхлэлттэйг анхааран үзэв. Эндээс үүдээд дайралтын төлөвлөгөөгөө сайтар боловсруулахгүй бол үлэмж хүн амтай, сайтар бэхлэгдсэн Владимир удаан хугацааны бүслэлтийг амжилттай дааж, цэрэгт нь ихээхэн гарз хохирол учруулж болзошгүй мэдээд энэ тухай Бат хаантай зөвлөлдсөн байна. Ингээд урьд өөрийн хүч чадлыг хангалттай харуулсан оньсон техникүүдийг ашиглан оросуудын санаандгүй талаас цохилт өгч хотыг богино хугацаанд буулгаж авахаар шийдэв.
Хэдэн мянган монголчууд Владимирынхны урьд үзээгүй дүнзэн модоор хийсэн сүрхий том юмыг тус хотын хэрмийн дэргэд чирч аваачсан нь хэрэм эвддэг, чулуу шиддэг машинууд байл аа. Тэгээд их том чулууд, хөлдүү хүйдэс мөс болон модны том тайрдас эд бүхнийг чарган дээр тавьж авчран, цайзийн хэрмэн дээр гарахын тулд давхарлан дээш өрж эхлэв.
Мөн олзны хүмүүсээр хэрэм рүү авирах дайралтын шатнууд хийлгэв. Ийнхүү Владимир хотын төлөө ерөнхий довтолгоон эхлэв. Шатнуудыг хотын хэрмийн зүг бүрээс нэгэн зэрэг босгож оросын олзлогдсон хүмүүс хойноосоо хатгуулсаар хамгийн түрүүнд шатаар өгсөж ирэв. Хамгаалагчид тэдний дээрээс буцламтгай халуун ус хувин хувингаар асгаж шатаар өгсөн гарахыг эрмэлзэгч хүн бүрийн дээрээс чулуу, бөөн мөс зэргийг шидэж байлаа.
Тоо томшгүй олон хүмүүсийн уйлаан чарлаан, модон тэрэгнүүдийн дугуйны чахраан, тэмээ буйлж, морьд янцгаах их дуу чимээний дунд хүмүүс нэг нэгнийхээ хэлсэн үгийг үл сонсох ажгуу. Хятадын оньсон зэвсгийн тусламжтайгаар монголчууд хотруу чулуу мод болон цогцос, дүрэлзэн асч буй тостой шавар сав, грек гал гэгчийг шидэж байлаа. Хот шатаж хоёр тал хар чадлаараа хашхиралдан гардан байлдаанд орж, хана туурга түншүүр зэвсгийн цохилтонд чичирч байлаа. Монголчууд өндөр дугуйтай байшингуудыг хотын хана руу өнхрүүлж, тэнд байрласан харваач дайчид хотыг галтай сумаар харваж, зарим нь хана өөд авиран гарч, тулалдаан өглөөнөөс үдэш болтол, үдшээс өглөө хүртэл өдөржин шөнөжин үргэлжлэв.
Бат хаан Клязьма голын өндөр эргээс Владимир хотыг хэрхэн дайрч байгааг анхааралтай харж байв. Бадарсан түймрийн гал мориных нь алтан хазаар дээр тусах агаад ган дуулганы алтан отго нь улаан очоор гэрэлтэн байлаа. Монголын морьт цэргүүд хойно хойноосоо бөөн бөөнөөр цувж гол хаалганы зүг явж байлаа. Далд газар морио орхиод дөрөө шатыг тавин дээшээ гарч байлаа.
Тэрхүү чулуун хэрмэн дээр аймшигтай тэмцэл болж байв. Хотын гол хаалганы дэргэд төмөр бөгжтэй урт хүнд чавх хаалгыг зогсоо зайгүй балбаж байлаа. Олзлогдогсод нүцгэнээр тэр чавхыг хөдөлгөн ажиллуулж байлаа. Дээдэх сүмийн орой, цонхноос Алтан хаалган дээр ирсэн монголчууд руу туйпуу, шатаж байгаа цог, сум унаж байв.
Цохисоор байтал хаалганы модон хөшүүргэ хугарч унав. Монголчууд угтан хамгаалагчдыг морьдоороо дайруулж урагшаа давшин оров. Нарийхан гудамжнууд мод түлээ, тэрэг чарга хураасан бэхлэлтүүдээр хаагдсан байлаа. Владимирынхан монголчуудтай муна сүхээр нүдэлцэж байшингуудын орой дээр сууж харван шидэлцэж байсан ч цөмрөн орсон нүүдэлчдийг юу ч зогсоож дийлсэнгүй. Владимир хотынхон ийнхүү монголчуудын түрэлтийн эсрэг 8 хоногийн турш тэсэн байлдсан боловч аргагүй хүчинд автагдаж хотын төврүү ойртох тусам эсэргүүцэл суларч байлаа.
Энэ нь Владимир хотынхонд гаднаас тусламж дэмжлэг ирэхээс монголчууд бүрнээ хааж чадсан тул өөрсдийн байгаа хүчийг баран тулалдсан хэрэг байлаа. Энэ үед ирээдүйн их хаан Мөнх оросуудыг бут ниргэж дуустал цэргүүддээ үлгэр үзүүлэн өөрийн биеэр гардан тулалдсан байна.
Эцсийн бүлэгт их вангийн гэр бүл, ноёд баяд, амьд үлдсэн цөөн тооны хүмүүс Успенскийн чулуун цогчин дуганад орж нуугдсан бөгөөд бууж өгөх саналыг хүлээн авсангүй. Монголчууд цогчин дуганыг тал талаас нь шатааснаар хотын төлөөх тэмцэл үндсэндээ өндөрлөжээ. Ийнхүү монголчууд Владимир хотыг эзэлж оросын хамгийн хүчирхэг Владимир Суздалийн цэрэгт үхлийн гэмээр томоохон цохилт өгснөөр Зүүн Хойд оросын ихээхэн газар нутгийг өөрийн эрхшээлдээ баттай оруулж, цаашдын аян дайны төлөвлөгөөгөө амжилттай хэрэгжүүлэх боломжийг олж авчээ.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
