Гүюгийг нас барсны дараа хаан ширээ эзлэх, төв засгийн эрхэнд нөлөөгөө нэвтрүүлэхийн төлөө хан хөвүүд, ихэс ноёд хоёр том эвсэл болон тэмцэлджээ. Өгөдэй Цагадайн үр ач нар талцаж, Зүчи, Тулуйн угсааны ноёдтой ширүүн тэмцэл хийж улмаар Өгэдэйн угсааны ноёдын дунд ноцтой хагарал гарсныг ашиглан, Зүчийн үр ач нар Тулуйн хөвгүүдийн нэгийг хаан суулгахаар шийджээ. Тухайлан Мөнхийг Батын ордонд очиж ноёдын чуулганд оролцоход Бат хаан: “Хан хөвүүдийн дотроос Мөнх л …хаан хүний билэг төгс юм.
Яагаад гэвэл энэ хүн ертөнцийн сайн мууг үзэж, хамаг хэрэг явдлын ашиг зовлонг амсан, янз бүрийн оронд олон удаа цэрэг захиран явсан бөгөөд оюун билэг нь олноос хэтийджээ” гэж түүнийг хаан сонгох саналаа хэлж байжээ. Ийнхүү 1251 оны 7 дугаар сарын 1 нд Монголын Их гүрний хаан өргөмжлөх хуралдайг Бэрх ноён удирдаж, Хэрлэнгийн хөдөө аралд хуралдуулсан байна. Мөнх хаан болмогц өлзийтэй тэр өдөр хэн хүн марган тэмцэлдэж, морь малыг унан зовоож, мал нядлах, араатан жигүүртнийг үргээж, газар шороо ус ургамлыг хөвдөж болохгүй цөм найртай сайхан цэнгэн өнгөрөөх хэрэггэй хэмээн тусгай зарлиг буулгажээ. Мөнх хаан номын ухаантайгаас гадна, цэрэг захиргааны хатуу бодлоготой хүн байв. Тэрбээр ах дүү 11 -үүлээ. Эдгээрээс Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх дөрөв эх нэгтэй болой. Эд нар Сорхугтан хатнаас төрсөн дөрвөн хүү юм.
Мөнх хаан Их Монгол улсын төрийг хямралаас гаргаж, орон нутагт даргач захирагч нарыг нэг бүрчлэн томилж, хатуу захиргаа тогтоожээ. Туракина, Гүюг, Хаймишийн үед ихэс ноёдоос зүй бусаар пайз тараан, алба татвар олгосон явддыг буруушаан, цөмийг хүчингүй болгож, хойшид хэн хүн эзэн хааны төлөөний сайдын зөвшөөрөлгүйгээр муж, хязгаараас элдэв алба татах эрхийн пайз олгох, дур зоргоор зарлиг тараах явдлыг хатуу хоригложээ. Мөн улс гүрний хэмжээгээр хүн амын бүртгэл тооллогыг шинээр явуулсан нь улсын сан хөмрөг эдийн засгийн орлогыг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой байжээ. Тэрбээр өмнөх хаадын гадаад бодлогыг үргэлжлүүлж, шинэ газар орныг эзлэн авч, Монгол гүрний нутаг дэвсгэрийг тэлж өргөтгөхөөр шийджээ.
1252 онд Мөнх хаан дүү Хубилайд их цэрэг огч, Сүн улсыг тухайлан Дали-Юньнаныг байлдан дагуулах тушаал өгч, зүүн урагш мордуулжээ. Хубилай болон Урианхайд ай жанжины удирдсан цэрэг дээрх газруудыг эзлэн, хятадын өмнөд нутгаар үргэлжлүүлэн байлдаан хийжээ. Мөн өөрийн нөгөө дүү Хүлэгүгээр баруун зүгт хийх дайныг удирдуулжээ. Түүхэнд түүнийг монгол цэрэг гуравдахь удаагаа баруун зүгт дайлсан дайн гэдэг. Хүлэгүгийн цэрэг ираны сүүлчийн гал голомт болж байсан исмайлитын улсыг эзэлж, цаашлан Багдадын Халифатын улсыг мөхөөжээ.
1236 онд Мөнх хаан Батыг дагаж баруун зүгт дайн хийж явах үедээ Багдад хот монголчуудын эсрэг тэмцлийн төв болж байсныг, тэнд байсан монголчуудыг алж талж байсныг нүдээр үзэж чихээр дуулсан билээ. Мөн 1238 онд Махмуд гэдэг дарханы удирдлагаар Монголын эсрэг бослого гаргаж, монголын хаадыг доромжилж байсан явдлыг сайн мэддэг байсан нь баруун зүгт хийх дайны гол шалтгаан болжээ. Баян улс орныг байлдан эзэлбэл эд баялаг, эрдэнэсийн зүйл их олох нь лавтай, гэхдээ тэр бол монголчуудын дайн хийх гол шалтгаан биш байлаа.
Мөнх хаан бүх Хятадыг байлдан эзлэх явдлыг нэгэн том зорилгоо болгосон байна. Гэвч энэ нь тийм амар ажил биш байлаа. Олон хүн амтай, эртний төр соёлын уламжлалтай, уудам нутаг дэвсгэрт, цаг уурын хүнд нөхцөлтэй хятад орныг эзлэхэд ихээхэн хүч, ухаан хэрэгтэй байв. Иймд 1256 оны сүүлээр Их хуралдай хурж, хятадын Өмнөд Сүн улсыг байлдан эзлэх асуудал хэлэлцжээ. Хуралдааны үеэр энд тэнд буухай элч зарж, хуралдайд ирж амжаагүй зарим ихэс дээдсийн саналыг авчээ. Мөн бөө удганаар төлгө мэргэ тавиулсан байна.
Их хуралдай дээр Мөнх хаан өгүүлэхдээ: “Миний өвөг эцэг их үйлсийг бүтээж, нэр төрөө мөнх алдаршуулсан билээ. Би өвөг эцгийнхээ адил их үйлсийг заавал бүтээнэ. Өмнөд Сүн улс гэрээгээ эвдэж, миний элчийг баривчлан хорьж, ёс журмыг зөрчив. Иймээс цэрэг гарган дайлах болно” гэжээ. Их хааны үгийг сонсоод ноёд сайд нар цочирдон, өөр өөрийн санал тавьжээ. Отгон дүү Аригбөх, хүү Ёлондаш нар биеэр цэрэг удирдахыг дургүйцэж: “Өмнөд Сүн улсын газар нутаг уудам, гол мөрөн олон, уул ус их, халуун дулаан уур амьсгалтай учир байлдахад хэцүү. Бас тэгээд Өмнөд Сүн улсын цэргийн хүч их. Усан ба хуурай замын их цэрэгтэй. Хотууд нь бэхлэлт хамгаалалт сайтай, хүн ард нь нутаг усандаа халуун хайртай учир бууж өгдөггүй” гэх мэтээр учирлан ярьсан авч, Бат хаанаас хэрхэхийг асуулгахад “Биеэр цэрэг авч дайлан нэр төрөө мандуулах нь зүйтэй” гэсэн хариу өгчээ. Ийнхүү хуралдайгаар удаан маргалдсаны эцэст Мөнх хаан биеэр цэрэг авч дайлахаар болжээ.
1257 оны хавар, зун хоёр улиралд дайны бэлтгэл хийж, цэрэг морьдоо шилэн сонгож амраав. Мөн монголд дагаар орсон хятад жанжин нараар удирдуулсан хятадын цоохор цэргийн анги байгуулав. Бас хятад нутагт усан завь хийлгэж, замчин газарчин олж, гурил будаа зэрэг хоол хүнсийг базааж бэлтгүүлжээ. Их хаантай хамт явж хоёр замын цэрэгт байлдах 20 гаруй монгол жанжин, ноёдод Өмнөд Сүн улсын байдлыг судлуулж, тус тусад нь тодорхой үүрэг хүлээлгэжээ. Цэрэг дайны иймэрхүү бэлтгэл хийсний дараа төрийн туг сүлдээ тахижээ.
Ялангуяа байлдааны догшин хар тугийг хэдэн өдөр онцгойлон тахисан гэдэг. Мөнх хаан эрдэм номтой ялангуяа тооны ухаанд гарамгай одон орны судлалтан байсан болохоор хятад орны цаг уурыг ихэд нарийвчлан судалж, дүгнэлт хийдэг байжээ. Улмаар 1257 оны өвөл Хархорум нийслэлтэй монгол орноо отгон дүү Аригбөх, Аландар жанжин нарт сахиулан үлдээгээд хөдөлсөн байна. Цэргээ баруун зүүн гарт хувааж, баруун замын 40 мянган цэргийг Мөнх хаан биеэр удирджээ. Мөнх хааныг дагалдан Хадан, Тутугай, Мөгэ, Асудай зэрэг цэргийн авьяаслаг жанжин ноёд явжээ.
Зүүн замын их цэргийг Тогучар жанжин ерөнхийлөн захирч, түүнийг дагадцан Есүнгэ, Хурц, Бужгар, Мөнх хурц, Цагаан нарын ноёд жанжин нар явжээ. Мөн түүнээс гадна хятад жанжид цэргээ эмхлэн удирдаж захиргаанд нь орж явсан байна. 1257 оны сүүлчээр хөдөлсөн Мөнх хааны баруун замын их цэрэг Хятадын 20 гаруй хот, боомтыг авч урагшилсаар Сүн улсын стратегийн чухал түшиц газар болох Сычуан мужид халдав. Чингисийн отгон дүү Тэмүгэ Отчигины хүү Тогачараар удирдуулсан зүүн замын цэрэг нь Хубей мужийн баруун хэсгээр Сүн улсад цөмрөв. Өмнө нь Хубилайн хамт Сүн улсыг дайлах зам нээх зорилготой ирсэн Урианхайдай жанжны цэрэг 1258 оны 4 дүгээр сарын үест Вьетнамаас хөдөлж, Сүн улсын ар талаас довтлон, өмнөд Хятадын Гуанси, Хунань мужуудад нэвтэрч, тус оны 8 дугаар сард Чанша хотыг бүслэн байлджээ.
Мөн хааны биеэр удирдсан цэрэг Өмнөд Сүн улсын үндсэн гол нутаг Шу-г довтолжээ. Тэндэхийн 20 гаруй чухал боомт хотыг тал талаас нь бүслэн дайрчээ. Сычуанаар голлон төвлөрсөн Шу-гийн газар нутагт монголчууд дайн хийхэд үнэхээр бэрх байжээ. Энд халуун дулаан уур амьсгалтайн дээр хамгийн хүчирхэг бэхлэлтүүд нь болох Чэнду фу, Чунцин Фу, Куйчжоу Фу байжээ. Монгол цэрэг эдгээр хот бэхлэлтийг амархан дайран эзэлж чадахгүй, цэргийн их бага хохирол байнга үзсээр байжээ. Иймд 1259 оны эхээр Мөнх хаан Сычуаны нутагт цагаан сарын баяр тэмдэглэж, цэргийн хаалттай зөвлөгөөн хийж, дайны явц байдал, цаашдын зорилтын тухай асуудал хэлэлцжээ.
Хуралдааны шийдвэрээр өмнөд хятадын нутагт монгол цэрэг үлдэн байлдахаар шийджээ. Хэдийгээр хуралдааны явцад олон жанжин ноёд “Өмнөд нутагт халуун хижиг гарав. Эрхэм дээдэс эргэн буцагтун. Олсон ард иргэдээ түшмэл ноёдоороо харгалзуулан захируулагтун” хэмээн саналыг хэлж байсан ч Мөнх хаан буцахгүй үргэлжлүүлэн байлдах гол шалтгаан нь Бат, Асуд хоёр хүүгээ дайны явцад хятадуудад алуулснаас болж хариу авахыг эрмэлзжээ. Чунцин Фу-г байлдан авахад юуны өмнө “Дяоюйчэн” ийн хаалт бэхлэлтийг эзлэн авах хэрэгтэй байжээ. Монгол цэрэг энэхүү жижиг бэхлэлт хотыг байлдан эзлэх гэж бүтэн 5 сар байлдаж, маш их хохирол хүлээсэн байна. Энэ нь Өмнөд Сүн улсын цэрэг ардыг зоригжуулж, монголчуудын эсрэг тэмцэлд босгож чаджээ.
Энэхүү хүнд хэцүү дайны явцад Мөнх хаанд маш их түшиг болж хүчээ өгч байсан хятад жанжин Ван Дэчэнь нас барсан нь их гарз хохиролтой хэрэг болжээ. Ийнхүү хүний нутгийн зуны аагим халуунд монгол цэрэг туйлдаа хүртэл ядарч, үргэлжлэн байлдахад хэцүү болсны дээр, цэргийн дотор халуун хижиг өвчин гарчээ. Иймд монгол цэрэг үлэмж үхэж үрэгдэн, Дяоюйчэн боомт хотыг бүслэн байлдах явцад Мөнх хаан өөрөө өвчилжээ. Түүнийг нэгэн уйгур эмч тусгайлан эмчилсэн боловч засал авалгүй байсаар, Чунцин хотын умардад орших нэгэн халуун рашаанд сувилуулахаар явж байгаад бие баржээ.
Мөнх хаан 1259 оны 8 дугаар сард нас барсан ба амьсгаа хураахын өмнө “Би энэ нэгэн хот шиг юмнаас болж өвчин олов. Хойч үедээ захихад энэ хотыг эзэлбэл хүн ардыг нь хүйс тэмтрэн устга” гэж хэлсэн гэдэг. Мөнхийн хүү Шилж ихэнх монгол цэргээ авч, эцэг хааныхаа шарилыг хамгаалан эх нутагтаа буцжээ. Мөнх хаан нас барснаар 54 жилийн түүхтэй Их Монгол улс үгүй болж Юань гүрэн гэдэг нэртэй хятадаар төвлөрсөн эзэнт гүрэн үүсжээ. Их Монгол Улсын дөрвөн далай их хааны гурав нь буюу Чингис, Өгэдэй, Мөнх нарын үед гадагшаа агуу их аян дайн хийж, зэрлэг бүдүүлэг гэгдэж байсан монголчуудын нэр дэлхийд түгэн цуурайтаж, сайн муу ажил үйлсээрээ татар монгол Чингисийн монгол гэдэг нэрийг зүүв. Мөнх хааны үед Монгол гүрний нутаг асар хэмжээнд хүрсэн бөгөөд түүнийг Чингис хаанаас хойших Их Монгол улсын хамгийн агуу, их хаан байсан гэж зүй ёсоор үздэг амой.
