Инд мөрний дэргэд болсон тулалдаанд Хорезмын шинэ султан Желал Аддин бут цохигдож, Энэтхэг рүү дутаан хэсэг хугацаа өнгөрөөсний дараа Пакистанаар дамжин Иранд ирж монголчуудад цөлмүүлэлгүй үлдсэн газарт буудаллажээ. Тэрбээр монголчуудтай дайтахын тулд олон хүн цуглуулаад, 1225 онд Тебризийг, хоромхон хугацаанд Азербайжаныг эзлэн, улмаар Арменид цөмрөн орж нийслэлийг нь булаан авчээ. Энэ үед гүрж, армений нэгдсэн цэрэг Гарни хотын дэргэд түүнтэй шийдвэрлэх тулалдаан хийсэн боловч бут ниргүүлжээ. Энэхүү ялалтынхаа дараа Жел ал Аддин Гүржтэй найрамдал байгуулахыг хүсэж байв. Учир нь дараагийн ээлжинд монголчуудтай байлдахаар бэлтгэж байсан тэрбээр бэлтгэлтэй цэргээ тараахыг бодсонгүй. Монголчуудын өстөн дайсан болсон Желал Аддин ийнхүү хүчирхэгжин өндийсөнд Өгөдэй хаан санаа зовнин түүнийг нэг мөр дарах арга эрэлхийлсэн байна. Ингээд шилдэг жанжин Чормаганыг 30 мянган цэрэг удирдуулан илгээжээ. Тэрбээр хааны зарлигийг хүлээн авмагцаа Хорасанруу өргөн фронтоор давшиж, хорезмын тагнуул болон харуул ангийг нэг ч хүн үлдээлгүй устгаж, 1230 оны сүүлээр Каспийн тэнгисийн өмнүүр ороон, Өмнөд Азербайджанд цөмрөн очиход султан ямар мэдээлэлгүй ан ав хөөцөлдөн сууж байв. Чормаган жанжин түүнийг ийн гэнэдүүлэн 1231 онд Муганы талд бутниргээд, гэзэг даран нэхэж, Амид хотын дэргэд бүрмөсөн бутниргэжээ. Энэ туладдаанд Желал Аддин бүх цэргээ алдаад, ганц биеэр Курдистаны ууланд тэнүүчилж байгаад амь үрэгджээ.
Энэ үед Чормаган жанжны удирдсан цэргийн зарим анги нэгтгэл Желал Аддины цэргийг үлдэн хөөсөөр, Кавказад олонтоо үзэгдэх болж, 1232 он гэхэд Азербайжаныг бүхэлд нь монголын ноёрхолд оруулаад буцсан байна.
Их Монгол Улсын нийслэл Хархорумд Их Хуралдай чуулж байсан үед Чормаган жанжин түүнээс гарах шийдвэрийг хүлээж, Кавказын цэрэг, улс төрийн талаар тагнуулын мэдээ мэдээлэл цуглуулж байсан бөгөөд Бат хааны цэрэг баруун хойд талаар давшилтанд орж, команчуудын эсрэг байлдааны ажиллагаа явуулж эхэлсэнтэй холбогдуулан, түүний цэргийн зүүн жигүүрийг хамгаалж, Кавказын чиглэлээр давшилтанд орох зарлиг хүлээн авчээ. Монгол цэргүүд энэ удаагийн аян дайнд гэр бүл, эхнэр хүүхэд, албат зарц нараа аван морджээ. Монголчууд ийнхүү хамаг эд хогшил, олон цэргээ авч ус мод, жимс, зэрлэг шувуу тэргүүтэн аливаа тансаг баялаг бялхсан Муганы хөндийд асар майхнаа татан буудаллаа. Энд бас нэгэн цэргийн зөвлөлгөөн хийгээд төлөвлөсөн ёсоор их цэргээ тал тал тийш тараан, байлдуулахаар тогтжээ. Зарим мэдээгээр Чормаган жанжин Чингис хааны хатан Альтанайг авч явсан бөгөөд Асуту ноён, Цагадай, Бачу, Хутгу ноён, Асар ноён, Туту ноён, Огата ноён, Хожа ноён, Хурумчи ноёд тэргүүлсэн нийт 110 гаруй цэргийн дарга жанжид оролцож, ерөнхийлөн захирагч Чормаган жанжны удирдлаган доор бүх кавказыг хоорондоо хуваан авч, байлдах тактикаа нарийвчлан боловсруулсан байна.
Тэрбээр 1236 оны зун байлдааны бэлтгэлээ хангаж дуусаад, Муганы хөндийгөөс хөдлөхдөө, цэргээ долоон анги хуваан давшилтанд оржээ. Энэ нь Желал Адцины довтолгоонд талхиулсан Гүрж болон Армен дорвитой эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй гэж үзэж байсантай холбоотой байв. Байлдааны тэр төлөвлөгөө нь маш зөв тооцоон дээр үндэслэж байв. Чормаган жанжны удирдсан гол замын цэрэг Гандзак хотын зүг хөдлөв. Түүний цэрэг хэрэм цоолох, чулуу дүүгүүрдэх оньс хэрэглэж байв. Улмаар эдгээр хүнд зэвсгийн тусламжтайгаар хотыг дайран, ханыг нураагаад бусниулан сүйтгэжээ. Уулын омог төгөлдөр олон хүн монголчуудын гарт амьдаар орохгүй гэж өөрсдийгөө шатаажээ. Үүнийг үзсэн байлдан дагуулагчдын уур хилэн бадарч, үлдсэнийг нь хүйс тэмтрэн устгасан байна.
Монгол цэргүүд Гандзакийг эзэлж авсны дараа Армени, Гүрж, Албаний элдэв олон хот балгас, гацаа, муж, хэрэм цайзыг эвдлэн эзлэхээр хуваан авч, тус бүр зам хуваагдан явав. Ийнхүү цаашлан Ваграм, Гагеци, Утик районыг бүгдийг эзлэн авсан бөгоөд үүнд Чормаганы нэгэн гарамгай жанжин Молар ноён Утикийг эзэлсний дараа Шамхорыг гартаа оруулж Туреракан, Ергеваник, Тауш Казарет Кавазин Мацнаберд зэрэг хэрэм цайзыг эзлэн авчээ. Тамачи ноён Утикийн уулархаг газрыг байлдан дагуулж, бас Гардман, Чарек, Гетабек, Варданашатыг эзлэн авчээ. Цагадайгаар толгойлуулсан цэргүүд Лорийн районыг байлдан дагуулан Шагийн шагын эрдэнэс нуусан Лори хэрмийг дайрахад, тэнд оршин суугчид эсэргүүцсэн боловч хүчинд автан дарагджээ. Монголчууд хотыг дайран орж эрдэнэсийг булаан авсан байна
Армений нэгэн толгойлогч Атабег Авагын хоргодон нуугдсан хэрэм цайз Каенийг Дугада ноёноор толгойлуулсан монголын цэрэг бүслэн авахад, айж сүрдсэн тэрбээр өөрийн элч Григорийг Чормаганд зарж явуулан, бууж өгөхөө мэдэгжээ. Чингэхэд Чормаган жанжин Дугада ноёнд бүслэлтээ зогсоон, тэр мужийг орхин гарч, Атабе Авагыг өөрт нь ирүүлэхийг тушаажээ. Бууж өгсөн толгойлогчийг Чормаган жанжин хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авахад, хариуд нь монголчуудад албан татвар барьж, өөрийн цэргээрээ цааш цаашдын аян дайнд оролцохоор ам өчгөө өглөө. Улмаар Чормаганы цэргийг нийслэл хот Анид оруулахаар газарчлан явсан байна.
Чормаган жанжин ийнхүү аялан явсаар нийслэл хотод нь тулж ирэн, Ани хотын захирагчдад элч явуулж, буун өгөхийг тулган шаардахад, уур хилэн нь бадарсан оршин суугчид тэр элч нарыг нь дайрч алжээ. Үүнийг мэдсэн Чормаган жанжин машид уурлаж, хатуу тушаал гарган, хотыг эвдэн довтолж, хүн ардыг нь хядсан тул эцэстээ зөвхөн хэдхэн эмэгтэйчүүд гар учрууд үлдэж, амь хэлтэрсэн гэдэг. Дараагийн удаад ээлж таарсан Карсын оршин суугчид монголчуудын энэ залхаан цээрлэлтийг үзээд, эсэргүүцэн тулалдалгүйгээр бууж өгөхөөр шийдвэрлэв. Энэ үед Чормаган жанжны нэг томоохон цэргийн ангийг удирдаж явсан Чугбуги армен жанжин Хасан Жалалын эзэмшсэн Хачен мужид довтлон ороход, тэр жанжин Хоханаберд хэрэмдээ бүгэж баатарлагаар эсэргүүцсэн тул найрамдал байгуулахаар санал тавиад, зарим нэгэн буулт хийх болзолтойгоор буулгаж авсан нь цэрэг эрсийнхээ хүчийг гамнасан хэрэг байв.
Ийнхүү нэгэн жилийн турш хугацаанд бүх кавказ монголын байлдан дагуулагчдын ноёрхолд орсон байна. Монголчууд Армен, Гүрж зарим нэг ноёдын эрх ямбыг сэргээж, тэднийг өөрсдийн аян дайнд амжилтгай ашигласан байна. Монголчуудад ямарваа нэгэн эсэргүүцэлгүйгээр бууж өгч, албанд үнэнчээр хүчин зүтгэсэн Атабег Аваг Чормаган жанжин ихэд сайшааж, дорно зүг одуулж их хаанд бараалхуулав. Их хаан түүнийг маш элэгсэг дотноор хүлээн авч, монгол язгууртан гаралтай бүсгүйг эхнэр болгон өгч, эрх ямбыг нь сэргээсэн байна. Энэ нь Чормаган жанжны алсын тооцоо ёсоор бусдад үлгэр жишээ болох байв. Үнэхээр ч түүний жишээгээр Шагын шаг, Ваграм Гагенци, Хасан Жалал ба бусад олон ноёд явж, монголын их хаанд бараалхан дагаар орсон байна. Энэ үед Кавказ эзлэгдсэнд сэтгэл түгшсэн исмайлитын эзэн “Уулын өвгөн” монголчуудыг довтлон орж болзошгүй хэмээн болгоомжилж, хань хамсаатан эрэлхийлэх болсон ажээ. Тэрбээр 1238 онд тусгай элч томилон өрнөд европын эздэд зарж, монголын эсрэг цэрэг зэвсгийн эвсэл байгуулах санал тавин хэлэлцэн, тохиролцохыг хичээж байв.
Ийнхүү Чормаган жанжнаар удирдуулсан Монголын байлдан дагуулагчид Кавказыг богино хугацааны дотор амжилттайгаар ноёрхолдоо оруулсны дараа их цэргээ Бага Ази руу хөдөлгөсөн байна. Армений он дарааллын бичиг зохиогчдын нэгний мэдээгээр, энэ үед монголын их цэргийг ерөнхийлөн захирч байсан Чормаган жанжин Кавказад хийсэн нэгэн тулалдаанд дүлий болсон гэдэг. Түүний оронд монголын нэгэн нэрт жанжин Байжуг тохоон томилсон билээ. Ийнхүү Чормаган жанжин Кавказыг байлдан дагуулагч гэдгээрээ монголын гарамгай жанждын нэгд зүй ёсоор орж, түүхэнд тодоор үлдсэн болой.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
