16-р зууны сүүл 17-р зууны эхэн үеийн монголын нэрт орчуулагч гүүш Цоржийг зарим бичиг зохиолд Шришиласвараба хэмээх санскридээр тэмдэглэсэн байх боловч нийтэд бандида гүүш Цорж буюу Ширээт гүүш гэдэг цол гуншингаараа алдаршсан байна. Тэрбээр өмнөд монголд төрж өсөн тухайлан Хөх хотод суурин амьдарч байсан бололтой. Түүний орчуулгын бүтээлийн эхлэл нь 1578 онд, сүүлчийнх нь 1618 оны орчимд холбогдох билээ. Өөрөөр хэлбэл түүний орчуулгын идэвхтэй үйл ажиллагаа 16-17 дугаар зууны зааг үеэр 40 орчим жил үргэлжилж, энэтхэг төвдийн уран зохиолын олон сонирхолтой дурсгалуудыг орчуулж, түүх бичлэгийн холбогдолтой зохиол бүтээл туурвиж байжээ. Гэвч түүний намтарын талаар тун бага зүйл үлдэж хоцорчээ. Эрдэнэ зуугийн түүх зэрэг сурвалж бичигт өгүүлснээр Автай Сайн хаан халх монголд шарын шашин дэлгэрүүлэх зорилгоор, 3-р далай лам Содномжамцыг залахдаа, өөрийн төлөөнөө шидэт хэмээх ламыг илгээсэн байна. Түүхчид энэхүү шидэт гавж бол гавж бол алдарт орчуулагч гүүш Цорж мөн гэж үздэг билээ. Гүүш Цорж энэ үед халх монголын шашны төв болж байсан Эрдэнэ зууд уригдан ирж, халхын хаад ноёдын хүсэлтээр ном, судар хөрвүүлэх болжээ. Үүнээс үзэхэд Гүүш Цорж 3-р далай ламын дэргэд байж, шашин номын боловсрол эзэмшсэний дээр, халхын Автай Сайн ханы дэргэд удаан сууж, бүтээл туурвиж байжээ.Тухайлбал, Ганжуурын төгсгөлийн шүлэгт, Амутай Сэцэн хийгээд эх Жүнхэн хатан бас Омбо үжүн Хунтайж давтан орчуул хэмээн дурьдсанд,
Ахуй их монгол улсын төв дор
Ариун сүшиг сэтгэлээр байгуулсан
Адилтгаш үгүй Зуу эрдэнэ сүм дор
Амгалангаар удаан сууж орчуулав гэж бичсэнээс үзэхэд гүүш Цорж Эрдэнэ зуу хийдэд нилээд удаан хугацаагаар сууж, “Үлгэрийн далай” зохиолыг орчуулсан байна. Халхын Цогт хунтайж ч өмнөд монголтой тогтоосон шашин төрийн уламжлалт харилцаагаа үргэлжлүүлэх хүрээнд, 1618 онд Хөх хотын гүүш Цоржид элч зарж, өөрийн эх Чин Тайху хатны хамтаар Мялын намтрыг орчуулуулсан байна. Мялын намтар хэмээх зохиолын төгсгөлийн шүлэгт
Гэгээн оюун билэг сайтар төгссөн
Хэлшгүй чанарыг огоот ухагсан
Хэлбэрэхгүй номын үйлийг гийгсэн
Хэтэрхийеэ Цогт хунтайж хэмээн алдаршсан
Эх хөвүүн хоёр чин зориг сэтгэлээр
Этүгүүлж орчуул хэмээн дурдсанаар
Эрдэнэ цогцлогсон энэ туужийг орчуулснаар Эгнэгт хамаг дор тус болмуй хэмээн сэтгэснээр Бас бас сайтар урнаа найруулж Баршгүй номын чанарыг төгсгөж Балан монголын аялгуугаар сайтар тохиолдуулж, бандида Ширээт Цорж орчуулбай монголчлон найруулж хэмээх уран сайхан шүлэглэн өгүүлээд, эцэст нь Хөндлөн Холч Чинсан, Эрдэнэ номч Сэндин, Зоригт хиа эд гурван хүнийг элч болгон зарж илгээсэн тул, морин жилийн цагаан сарын тэргэл өдөр буюу 1618 онд Хөх хотын өмнөх Номын тив нэртэй харшид. орчуулж дуусгасан тухай, дэлгэрэнгүй мэдээлсэн байна. Эндээс үзэхэд гүүш Цорж халхын Цогт хунтайжтай ойр дотно харилцаатай байжээ. Намтар дотроос Мялын намтар шиг амттай, сонирхолтой нь байхгүй ба Мялын намтрыг уншихад насны нүгэл ариусдаг” хэмээн номт өтгөс буурлууд ярьдаг байжээ. Иймээс монгол оронд бурханы шашин дэлгэрсэн цагаас хойш Мялын намтарыг гүүш Цорж анх удаа монгол хэлнээ орчуулахад, орой үдэш, айл хотлоороо цуглан уншдаг байсан уламжлал дэлгэрсэн байна. Энэхүү намтрын гол агуулга нь, Мял богд баян худалдаачны гэр бүлд төрсөн боловч бага насандаа өнчрөн, элдэв зовлонг үзэж, ээжийн захиас ёсоор Вонгийн ном болох хараал жатгат суралцан, улмаар олон амьтны амийг хөнөөдөг байна. Гэвч сүүлдээ энэ явдалдаа ихэд гэмшин харуусаж, сайн зүгийн цагаан ном буюу бурханы номонд суралцахаар сайн багшийг хайж олох аянд гарах бөгөөд улмаар Марва ламтай уулзан, гэгээрлийн замд ордог тухай өгүүлдэг байна.
Гүүш Цоржийн намтар, уран бүтээлд холбогдох өөр нэг баримт бол өмнөд монголын Юнгэн хатан Амудай сэцэн хан, Бодашир хунтайж нартай хамтран Ширээт гүүш, цорж Аюуш, Анад, Манчир болон баруун гурван түмний хэлмэрч, мэргэдийг зохион байгуулж, 1602-1607 онд зургаан жилийн турш “Ганжуур”-ыг монгол хэлнээ орчуулуулсан ажээ. Үүнээс зэхэд Юнгэн хатан монголын соёлын хөгжилд анхаарахдаа Хөх хотын нэрт бичгийн хүн, орчуулагчийн хувиар түүний уран бүтээл, орчуулгын ажлыг дэмжиж байжээ. Энэ үеэст гүүш Цорж төвдийн түүх, уран зохиолын гол, гол дурсгалуудыг сонгон орчуулж байсан нь санамсаргүй ч хэрэг байсангүй. Өөрөөр хэлбэл гүүш Цорж шашин дэлгэрүүлэх үйлсэд зүтгэхийн хамт, орчуулгын уран бүтээлд гойд анхаарах болжээ. Ийм учраас дээр өгүүлсэнчлэн буддын шашинтны шарын чиглэл, улааны чиглэлийн аль алины нь томхон зүтгэлтнүүд түүнийг өндрөөр үнэлж, үзэл сурталын үйл ажиллагаандаа ашиглаж байжээ. Гүүш Цоржийн орчуулгын үйл ажиллагаа маш өргөн хүрээг хамарч байв. Тухайлбал, төвдийн Соронзонгомбо хааны намтар цадигийг 14-15 дугаар зууны үед эмхтгэн, Манигамбум гэж нэрлэн гаргасан байсныг гүүш Цорж, Сажа Дондов нар 1608 онд хүч хавсран орчуулжээ. Энэ бол томоохон намтар зохиол байв. Харин энэхүү монгол орчуулгын төгсгөлийн шүлгийг гүүш Цорж бичсэнгүй, тэр үеийн нэр орчуулагчдын нэг Сажа Дондов бичсэн байна. Харин уг төгсгөлийн шүлгийн мэдээгээр гүүш Цорж тухайн үеийнхээ бусад орчуулагчтай хамтран ажиллаж байсныг илтгэх юм. Тэрбээр Мялын намтраас гадна Мялан бум дуулал хэмээх зохиолыг орчуулсан боловч ямар нэгэн шалтгаанаар дуусгаагүй ажээ. Үүнийг хожим түүний шавь Дай гүүш гүйцээж орчуулсан тухай төгсгөлийн шүлэгтээ,
Тэнгэрийн тэтгэсний хорин нэгдүгээр гал хулгана жил /1756/
Тэгш Өлзийт Майтын гол дор орчуулаад
Төгс цогт дээдийн гэгээнээ барьж шүүлгэв
Тэр богдын шавь нарын танхай Дай гүүш нэрт би гэж бичжээ. Гүүш Цорж бол зөвхөн 17-р зууны эхэн үед төдийгүй 18-р зууны үед ч цуурай нь тасраагүй нэр нөлөөтэй орчуулагч байжээ. Тухайлбал, 17-р зууны үеийн авьяаслаг шүлэгч, орчуулагч Мэргэн дайчин тайж Цагаан Лянхуан гэгч орчуулгын төгсгөлийн шүлэгтээ, гүүш Цоржийг 14-р зууны эхэн үеийн алдарт эрдэмтэн Чойжи Одсэр бандидатай жишиж, Эрдэнэ Манзушир Ширээт Цоржийн самбаа билгийг хоцрол үгүй, зүрхний алган дээр барьсан гэх буюу түүний арга ажиллагаанаас хоцролгүй хичээн суралцсаны хүчээр уг судрыг орчуулсан тухайгаа цохон тэмдэглэсэн байна. Эндээс үзэхэд Ширээт Гүүш бол 17-р зууны эхэн үед эртний хэлмэрч Чойжи Одсэртэй жишиж болох нэртэй том орчуулагч байжээ. Түүний зарим орчуулга нь төвд бичгийн хэлзүйн байгуулалд баригдсан шинжгүй, аль болох монгол уншигчдад хялбар дөхөм ойлгогдохоор утга санааг нь ил тод гарган орчуулах зарчмыг баримталжээ. Тухайлбал гүүш Цоржийн “Үлгэрийн далай” орчуулгад буддын шашны утга зохиолын үгчлэн орчуулах зарчмыг эвдэж, чухам уран сайхны бүтээлч орчуулгыг бий болгоход 14-р зууны нэрт хэлмэрч Чойжи Одсэр, Шаравсэнгэ нараас дутахааргүй бүтээлийг туурвиж, өвөө үлдээжээ.
