МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, орчуулагч Я.Ганбаатар
Өглөөний сэрүүнд газар хороох санаатай бид аймгийн төвөөс хөдөлж, нар хөөрсөн хойно Хэрлэнгийн гүүрэн дээр ирэв. Эртний монголын их усан, домог хайлах мэт дорныг зорин анир гүм, намуухан долгисон мэлтэлзсээр, магад мянга мянган жилийн туршид энэ л янзаараа мяралзанхан, “миний өвөг дээдсийн хүлэг морьдын туурайд наалдсан хүний нутгийн шороог ариун усаараа угаан” урссаар ирсэн буй заа. Чанагш ч бас мянга мянган оныг элээн туналзан мяралзаж, торгон долгио тоглуулан байх нь гарцаагүй ч, харин монголын үр сад ямархан янзтай болоод энэ түүхийн их усанд дүрээ тольдон зогсох бол доо хэмээх эмзэг нэгэн бодол, сэтгэл эзэмдэн огшиж ирэхүй, би бээр аяархан сүүрс алдаад их усыг уруудуулан ажив. Монгол түүхийн их мөрөн болсон домогт их ус дорныг зорин, хүний нутгийн зүг нар тосон урссаар. Дэлгэр зуны туйл цаг тул хоёр эргээр нь бут бургас сагсайж багсайгаад, хамаг навч нахиа, цэцэг мөчрөө дэлгэн дэлгэрээд, их усны мандалд зөөлөн бидэр татуулан шандуурах үнэгэн шогшоот салхинаа сэвэлзэн сэрвэлзэнэ.
“Байгаль дэлхийн гоо үзэсгэлэн энэ л эгэл буй чигээрээ ер бусын агаад үл ажиглагдах гайхамшиг юм даа…“ хэмээн бодож зогстол гэнэт дэргэд хүн ирэх чимээ гарав. Бодлоо таслан эргэж харвал хүүхэд тэвэрсэн шавилхан бор залуу зогсч байна. Мэнд усаа мэдлээ.
-Ах аа, та нар хаа хүрэх вэ? гэж байна.
-Баруун-Урт орно оо гэлээ.
-Тэгвэл аваад яваач…
Залуугийн, наранд борлож холцруутсан хөх царайд нь гуйсан, царайчилсан өнгө нь илхэн. “Битгий л үгүй гээсэй!..” гэсэн янзтай хоёр онигор бор нүд нь унтрах аядан сүүмэлзэх зулын гэрэл шиг бөхөлзөн аснаа, “Тэг тэг. Унаанд суу!” гэх дуунаар минь голыг нь засч имэрсэн зул мэт гэрэлтээд явчихыг би ажив. “Хөөрхий дөө, ядарсан амьтан юм даа! Юун ч хар нялхаараа аавын цээж гаргаав дээ!” хэмээн бодсоор би араас нь алхан унаандаа суув.
Чингээд цааш хөдөлмөгцөө л “уйдсан хүний зугаа” гэгчээр залууг сонирхон шалгааж гарлаа.
-За дүү хүү, гэр хаана вэ, хаа хүрч явна?
-Гэр Эрээнцэвд. Баруун-Урт орно оо.
-Өө, хадамлах гэж явна уу?
-Үгүй, харих гэж явна.
-Юу, танайх чинь Эрээнцавд гэсэн биш билүү?
-Үгүй, юу л даа… Би Эрээнцавд ажиллаж байсан юм. Тэгээд ажлаасаа халагдчихаад, харин гэсэн юм л даа…
-Ээ зайлуул… гээд би дотроо “Ураг ядарвал төрлөө, тураг ядарвал уулаан барааддаг гэдэг дээ. Энэ залуу байтугай мануус нь ажилдаа тогтоход халгаатай бэрх цаг ирсэн хойно доо!” хэмээн залууд зөв өгөн бодов.
Ой өнгөрч яваа бол уу гэмээр, эцгийгээ өвчсөн мэт дуурайсан цэлдэн хөх жаал цээжин дээр нь ухаангүй мэт нам нойрсоно. “Эрийн шийр зааж хүн болох гэж яваа амьтан байх даа, хөөрхий. Ёстой л баавгай хүрхэрч, барс архирсан ч сэрэх янзгүй бөх унтаж байна даа!” гэж бодсоор ахиулан харвал хамаг бие нь шумуулд хазуулаад улаан нялга болжээ.
Би шогшрон дуу алдаж:
-Үгүй, та хоёр чинь шумуулд бариулах шахжээ! Хэзээ ингэтлээ зулгаалгачихав? гэвэл:
-Өчигдөр орой галт тэрэгнээс буугаад шууд наашаа ирсэн. Замын унаа тосч суучих санаатай энэ гүүрэн дээр ирж зогссон чинь унаа ер авахгүй юм. Уг нь нэлээн хэдэн тэрэг өнгөрсөн л дөө. Тэгээд л шөнөжин энд зогсч хонолоо. Хэрлэнгийн шумуул ч хүн дамжлах шахдаг хойно. Харин хүү маань эхлээд уйлагнаад байснаа сүүлдээ нойрондоо дийлдээд унтаад өгсөн… гэхэд нь би золтой л аашилж загначихсангүй. Дэмий л дотроо “Даанч дээ! Ийм бөх зүрхтэй, бүдүүн хүзүүтэй хүн байх гэж! Шөнөжин шумуулд идүүлж, ус сахиж хоносон гэнэ ээ. Арай ч дээ!… гэж бодон халаглаж явлаа.
-Хажууханд айлууд байхад очоод хоночихож болсонгүй юу?
-Унаанд суучих санаатай л зогссоор байгаад л… Яагаад ч юм, энэ удаад залуу худал хэлэх шиг санагдав. “Залхуу хүн завагтай махандаа хүрдэггүй” гэдэг шиг энэ залуу яагаад худал хэлдэг билээ? хэмээн тандах санаа төрж:
-За тэгээд, энэ аваргын ээж нь хаа байгаа билээ? гэвэл:
-Ээж нь үлдсээн…
-Юу?…
Залуу ээрч мунгинаснаа:
-Юу л даа, ээж нь шөнийн ээлжинд явдаг юм. Тэгээд л эзгүй хойгуур нь бид хоёр гараад ирсэн…
-Өө, тэгвэл та хоёр чинь оргож босч яваа юм биз дээ? хэмээн жолооч маань сая ам нээж, дээдэх толиндоо залуу руу харан мушилзав. Тэр ч үнэн болж таарлаа, залуу ам нээсэнгүй.
Тийнхүү бидний яриа хумигдаж дор бүрнээ бодолд автан явлаа. “Эхнэрээ хаяад, гэрээ орхиод, үг чиггүй “оргож босч” яваа байх нь ээ. Мэдсэн бол авдаггүй л байж. Манайхны зарим нь дэндүү арчаагүй юм даа. Хүн шиг ажиллаж, амьдарч чадахгүй, аягүй бол үр хүүхдээ эцэг эхийн дайтай өсгөж хүмүүжүүлж чадна гэхэд ч эргэлзмээр. Ёстой л их усанд шидэгдсэн өчүүхэн зомгол мэт хаашаа л бол хаашаа урсаж явах юм даа” гэж халаглан бодсоор явлаа.
Маргааш нь бид Улаанбаатарын зүг хөдлөв. Нэлээд явж байтал өөдөөс цулбуураа унжуулсан ганц цагаан адуу ширүүхэн давхин гарч ирж, тэрэгнээс дөлсхийн, тэр эрчээрээ зөрөн өнгөрлөө. Жолооч маань түүнийг хараад:
-Энэ ч лав, нутгаан гүйсэн адуу байна даа! гэв. Хот газар өссөн мань мэт нь адуу малд дөр муутай, аяг аалийг нь бүр ч мэдэхгүй тул:
-Яаж байна, нутаг руугаа гүйж явна гэж та яаж мэдээв? гэхүл жолооч маань:
-Яахав дээ, андаш алга шүү дээ. Нутгаан гүйсэн адуу л ингэж явдаг юм даа! гээд дуугүй болов.
Тийнхүү цааш бас хэдэн гүвээ давтал өөдөөс уурга барьсан, хар дээлтэй хижээл хар хүн аанай л ширүүхэн давхиулж явснаа биднийг үзээд уулзах гэсэн бололтой, жолоогоо татан, явдал саан ойртож ирэв. Бид ч дөхөж очоод зогслоо. Мэнд усаа мэдсэний дараа тэр хүн:
-Та нарын замд ганц бүгээн адуу харагдав уу? гэв. Би “Нээрээ л нутгаан гүйсэн адуу байж шүү!” гэж бодоод суудал дээрээ өндөлзөн эргэж:
-Харсаан, харсан. Нэлээн цаана давхиж өнгөрсөн! гэвэл:
-За тийм байх аа. Энэ урд сумын айлаас авсан адуу л даа. Сүрэгт нийлэхгүй нутгаан гүйгээд байх юм аа! гээд араас нь хөдөллөө. Бид ч цаашаа хөдөлж аяны замаа хөөв. Хэсэг дуугүй явснаа жолооч маань:
-Юу гэж хэлж өгч байгаа юм бэ дээ! гэв.
-Юу гэнэ ээ та? Эрлийн хүн мал сураглаж явсан бус уу? гэвэл:
-Тийм нь ч тийм. Гэхдээ нутгаан гүйсэн адууг хэлдэггүй л гэдэг юм даа! гээд дуугүй болов. Энэ үг надад ихийг бодогдууллаа. “Нутгаан гүйсэн адууг хэлдэггүй!” гэнэ ээ? Гайхалтай. Тийм ээ, бүр гайхамшигтай! Энэ чинь жинхэнэ монгол ёсон, жинхэнэ малч ухаан, энэрэнгүй нинжин сэтгэл бус уу! Хүний санаанд оромгүй, яльгүй бага юм шиг атлаа яасан агуу их сэтгэл, адуу малаа хайрлах холч, малч ухаан шингэсэн ёс вэ! гэж бодохоос гэнэт өчигдрийн хүүхэд тэвэрсэн залуу санаанд орж ирэв. “Ингэхэд би хоёр гэм хийчихсэн байна шүү дээ! Тийм ээ, хоёуланд нь алдаж! Нутгаан гүйсэн адууг хэлж өгсөн мөртөө эхнэрээ орхиод төрхмөө бараадсан эрийг буцаасангүй дээ!” хэмээн өөрийгөө зэмлэсээр явсан билээ. Одоо ч эл явдал сэтгэлээс гардаггүй юм аа.
1997 он.
