Монгол орны хувьд дэлхийд нэн ховор ангилалд багтах олон махчин шувуудтай. Тэднийхээ зарим нэгийг, тухайлбал идлэг шонхор шувуугаа бид нэлээд хэдэн жил гадныханд зарж байна. Хоёр орны хамтын ажиллагаа, хөрөнгө оруулалт зэргээ бодолцон Засгийн газраас ийм шийдвэр гаргадаг байх. Харин эдгээр ховор махчин шувууд, шонхорыг тэднээс дутуугүй хороож байгаа нэг “алуурчин” бол цахилгаан дамжуулах шугам, өндөр хүчдэл.
Энэ талаар “Цахилгаан дамжуулах агаарын шугам буюу хүчдэлд махчин шувууд цохиулах эрсдэл, түүнийг бууруулах боломж” сэдэвт үндэсний анхдугаар зөвлөгөөн болсон. Одоо байгаа 35кВ хүртэлх агаарын шугамыг шувуудад аюулгүй болгох асуудлыг төр, хувийн хэвшлийн хамтын оролцоотойгоор хэлэлцэн шийдэх нь энэхүү зөвлөгөөний зорилго юм. Мэргэжлийн хүний хэлснээр “Гадаад, дотоодын судлаачдын үзэж байгаагаар манай оронд жилд 700-гаас 4000 хүртэлх тооны идлэг шонхор, мөн тооны шилийн сар, ойн сар, хээрийн бүргэд, цармын бүргэд, начин шонхор болон бусад олон зүйлийн шувууд хүчдэлд цохиулан үхдэг” байна. Гэтэл жил болгон 300 гаруй 1-2 настай эм идлэг шонхор шувуу зарагддаг гэсэн тоо бий.
Шонхор шувууг анд сурган ан гөрөө хийдэг Falconry буюу Шувуулахуйн өв соёлын хүрээнд Арабын орнууд одоог хүртэл шонхор шувууг дээдлэн шүтэж ан гөрөөнд ашигласаар байгаа. Монголоос очсон зэрлэг дайчин залуу эмэгчин шонхоруудыг сургаж аравдугаар сарын сүүлч арваннэгдүгээр сарын дундуур Судан, Киргизстан, Тажикстан, Казакстан зэрэг улс руу явж Жороо тоодог буюу Hobarа бариулж сэтгэлийн цэнгэл эдлэх, зугаацах хэлбэрийн үйл ажиллагаанд хэрэглдэг. Манай баячууд хурдан ганган моринд хичнээн зуун сая төгрөг хаяж бэл бэнчингээ гайхуулан “тэнэгтдэг” шиг зүйл болдог байх юм. Хэн хамгын гоё үзэсгэлэнтэй сайхан шонхрыг хамгын өндөр үнээр худалдан авсан нь дарцаг шиг л манддаг гэж байгаа.
Энэ “алуурчин” шон, Арабын хөрөнгөтнүүд манай шонхорыг нэг мөсөн үгүйрүүлж, нэр төдий домог болгох вий.
Дээр нь шонхорын тоо толгой багасах тусам үлийн цагаан оготно хэт олшрох бас нэг таатай нөхцөл болж, тэр хэрээр цөлжилт гэдэг том аюул өдрөөс өдөрт Монгол Улсын газар нутгийг идэж, хүрээгээ тэлсээр байгааг анзаарах хэрэгтэй. Энэ бол зөвхөн шувуу сонирхогчид, байгаль хамгаалагчид, амьтан хамгаалах нийгэмлэг гэх мэт хэсэг бүлгийн санаа тавих зүйл бус Монгол хүн бүрийн эмзэглэх ёстой асуудал боллоо.
Шувуу бүхэн өөрийн гэсэн экологи, эдийн засгийн үнэлгээтэй байдаг. Манайд дээр дурьдсан нэг идлэг шонхор 16 сая төгрөг байдаг. БОАЖ-ын яамны сайдын 2016 оны арванхоёрдугаар сарын 13-ны өдрийн тушаалаар “Цахилгаан түгээх сүлжээний шугамын байгууламжаас махчин болон нүүдлийн шувуудад үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах стандарт, норм, дүрмийг боловсронгуй болгох” үүрэг бүхий ажлын хэсгийг байгуулсан.
Судалгаанаас харахад, 2013-2016 оны хооронд улсын хэмжээнд нийт 20-26 зүйлийн 2343 шувуу хүчдэлд цохиулан үхсэний 867 нь идлэг шонхор байна. Хүчдэлд цохиулан үхсэн идлэг шонхорын 63 хувийг эм, 37 хувийг эр идлэг шонхор эзэлжээ. Харин нас залуу идлэг шонхорын хувьд эм нь эрээсээ 2.1 дахин их байгаа хэмээн Зэрлэг амьтан хамгаалах төвийн судлаач Б.Батбаяр илтгэлдээ онцолсон юм.
2013 онд энэ асуудлыг хөндөж тавьж байгаа илтгэлийг хүмүүс бараг ойлгодоггүй байсан бол өнөөдөр олон инженерүүд энэ асуудлыг судалж хэлэлцүүлэг хийдэг болжээ. Тухайлбал, Хархорины Хотонт, Есөнзүйлийн зарим хэсэг, Бүрд, Хашаат зэрэг сумдад цахилгааны шонгоос унасан олон жигүүртнийг тэжээн тэтгэж, буцааж агаар тэнгэрт нь нисгэхээс гадна жигүүртнүүдэд үүр барьдаг байна. Мөн Сүхбаатар аймгийн эрчим хүчнийхэн хамгаалалтын зарим ажлыг хийж туршиж байгаа юм билээ.
Энэ мэтчилэн эрчим хүчний инженерүүд ч маш их судалгаа хийж байгаа боловч хэрэгжүүлэх гэхээр дэмжлэг үзүүлдэг газар байдаггүй талаар холбогдох хүмүүс нь хэлжээ. Хэрэгцээ шаардлагыг ялгаж салгаж, оновчтой зүйлд хөрөнгө мөнгөө захиран зарцуулах сэтгэлгүй болсон нь өнөөгийн энэ төрийн бодит үнэн төрх, энэ цагийн эмгэнэл. Гэлээ гээд гоморхоод суух биш гарцыг эрэлхийлдэг эрч хүчтэй эгэл түмэн олон бий.
Монголд энэ цахилгааны утастай шон ойролцоогоор 12-15 мянган км үргэлжилсэн байдаг. Тэгэхээр энэ заналхийллээс жигүүртнээ, тэр дундаа шонхорыг аврахад маш их хөрөнгө зарцуулагдах нь тодорхой. Гэсэн ч төр засгийн гарыг харалгүй өөрсдийн боломж бололцоогоо ашиглан залуус “Тусламжийн гар” төслийг эхлүүлээд байгаа аж. Тэд төсөв хөрөнгө гээд байх зүйлгүй ч хамгаалах ажлаа аль хэдийнэ эхлүүлжээ.
Жишээ дурьдахад, долдугаар сарын 6-ны өдөр эхний ээлжинд хувийн компанид харьяалагдах өндөр хүчдэлийн 57 бетонон шонд хамгаалалт хийсэн бөгөөд наймдугаар сарын 22-нд дахин шалгалт хийхэд нэг ч шувуу үхээгүй үр дүнд хүрч чадсан байдаг. Төслийг санаачлагчид БОАЖЯ-нд санхүүгээр байг гэхэд бодлогын хүрээнд тусламж хүсэхэд тэдэнд өнөөдрийг хүртэл хариу өгөөгүй байна.
Нэгэнт төрөөс дорвитойхон дэмжлэг хүртэх боломжгүйгээс хойш өөрсдийн бүхий л нөхцөл бололцоондоо тулгуурлан дэлхийд нэн ховор ангилалд багтах олон жигүүртнээ хамгаалах үйлсэд ханцуй шамлан орж, гар, сэтгэл нийлэн хамтын хүчээр зүтгэхэд болохгүй, бүтэхгүй зүйл үгүй биз ээ.
