Боловсролын сайд Л. Энх-Амгалан танаа:
“Монгол хэлний хичээлийн тухай”
Онлайн хичээлийн ачаар хүүхэддээ яг юу заадгийг, яаж заадгийг зах зухаас нь мэдэж авлаа. Бусад хичээл ерөнхийдөө гайгүй юм аа. Харин Монгол хэлний хичээл л…
Уг нь Монгол хэлний багш гэдэг хүн хүүхдийг эх хэлээр нь амлуулж байгаа их ачтан байх учиртай. Эх хэлний хичээл гэдэг Монгол хүүхэд бүрийн шунан дурлаж сурдаг манай үндэстний дархлаа байх ёстой. Гэтэл Монгол хэлний сургалт гэж бусад бүх хичээлтэй харьцуулахад “нохойн жогорхой”. /уучлаарай өөр зүйрлэх үг үнэндээ олдохгүй байна/. Үүнд багшаас хамаарах юм гэж байна, хамаарахгүй юм гэж бас байна. Хамгийн том асуудал бол сурах бичиг, хичээлийн хөтөлбөрт байна.
1-р анги. Хашраалт
“Молом мал маллав. Лосол малаа услав. Амаа сааль саав.”
Одоо Молом, Лосол гэдэг нэртэй хүн хэд байна. Дээрээс нь хотод төрж өссөн хүүхдэд “Сааль саав” гэдэг үг хоёулаа хэтэрхий хол хөндий. “Хүүхдийн үгийн баялаг нэмэгдэнэ. Монгол ахуйгаа мэд” энэ тэр гэж өмгөөлөх байх л даа. Гэхдээ энэ хүүхдүүд дөнгөж үсэг нүдлэх гэж “махаа зулгааж” байгаа үе нь. Тэдэнд одоохондоо ямар ч үгийн баялаг, Монгол ахуй энэ тэр тийм ч чухал биш. Тэд эхний ээлжинд өөрийнхөө ярьж байгаа ойр зуурын үгээ үсгээр тэмдэглээд , уншаад сурах нь чухал. Аяндаа уншиж сурчихаад сааль сүү гэж юу гэдгийг ойлгоно биз. Энэ сурах бичгийн анхны эхийг зохиож байх үед “Молом сааль саав.” гэдэг өгүүлбэр одоогийн хүүхдүүдэд “Ах утсаар ярив.” Гэдэг шиг ойр дотно байсан биз. Бидний амьдралын хэв маяг, эрхэлдэг ажил хөдөлмөр дийлэнхийнх нь ихээхэн өөрчлөгдсөн гэдгийг одоо ойлгох цаг болж. Хүүхдүүд маань үсэг бичиг сурах гэж шинэ хэл сурахын дайны болох юм. Нэгдүгээр ангийн хүүхдийнхээ хичээлийг хийлгэдэг эцэг эхчүүд миний яриад байгааг сайн ойлгоно. Тэд нар арван үгний есийг нь тайлбарлаж өгдөг.
Эцэст нь хүүхдийн сэтгэхүйд “Монгол хэл гэж нэг аймар хэцүү юм байдаг юм. Монгол хэлний багш гэж нэг аймар ууртай хүн байдаг юм.” гэсэн л төсөөлөл үлддэг. Юун эх хэлээ хайрлах майрлах… Магадгүй хөдөө амьдардаг хэдэн хүүхдэд гайгүй байж болох юм аа. Гэхдээ юу л бол доо. Хүн амын чинь хэдэн хувь нь хотод сурдаг билээ.
2 – р анги. Мунхруулал
Монгол хэлэнд уншиж байгаа сэдвүүдийн дийлэнх нь шинжлэх ухааны үндэслэлгүй, хов живийн чанартай мэдлэгийг хүүхдэд сургаж байна.
Хэзээ ч юм бичигдсэн нэг “Шувууны өндөгөнд сүүдрээ тусгавал эх нь голчихдог” гэдэг агуу сургааль. Энийгээ ягштал уншуулж, чээжлүүлээд шалгана, итгүүлнэ. Тэгвэл яагаад эрдэмтэн судлаачид хамгийн ховор шувууны өндгийг очиж барьж аваад, хэмжилт хийгээд буцааж тавиад болоод байдаг юм. Ядаж интернэтээс хайгаад үзээрэй. Хаана ч хэзээ ч тийм юм байхгүй. Эсрэгээрээ японы сургуулиудад шинжлэх ухааны хичээл дээр дэлгүүрээс өндөг худалдаж аваад “дарж” дэгдээхэй болгох аргыг зааж байна. Байгаль дэлхийгээ хайрлах ач холбогдолтой гээд бас л өмөөрнө биз дээ. Үгүй дээ. Тэрний оронд зүгээр л “Шувууны өндөг хүүхэд нь юм. тэрнийг хагална гэдэг амьтан алж байгаа гэсэн үг…” ч гэдэг юм уу, хээрийн зэрлэг шувуу ховордсон талаар ч ярьдаг юм уу.” Зүгээр л үнэнийг зааж өгөх хэрэгтэй. Одоо 20-р зууны эхэнд тохируулан хийсэн номлолоос салах цаг болж. Ийм юмаар сурсан хүн эрдэмтэн болсон ч “Вируснууд чинь одоо ярилцаад сууж байгаа” гээд л бурна шүү дээ.
Шувууны өндгөнд сүүдрээ тусгачихвал эх нь голчихдог гэдэгт итгэж өсвөл /одоо ч энэнд бат итгэж явдаг томчууд олон бий гэдэгт итгэлтэй байна./ том болоод лам бөөд итгэж, юм л бол гандан руу гүйдэг хүн болж өсөх нь ойлгомжтой.
3-р анги. Цэгцгүй
Чээж бичгийн сэдвүүд нь оновчгүй, бодлогогүй. “Түүвэр өгүүлбэрүүд” Гэж гарчиглаж байгаад л санаанд орсноо бурж өгнө. Нөгөө үзсэн үсгийн дүрэмтэйгээ тохируулж өгүүлбэр сонгосон гэж бас л өмөөрөх биз. Үгүй дээ, Монгол хэл баялаг. Нэг сэдэвт багтаагаад тэр дүрмийг хэрэглэхээр үг өгүүлбэр яаж бол яаж зохиож болно. Одоо л ёстой чээж бичгээрээ дамжуулаад өнөө сааль сүүний мэдлэгээ олго л доо. Жишээ нь ааруул яаж хийдэг талаар цөөхөн оновчтой хэдхэн өгүүлбэр байхад л хангалттай шүү дээ. “Түүвэр өгүүлбэр” гэдэг бол зүгээр л залхуурал. Балаг нь хүүхдүүдийн уялдаа холбоотой, дэс дараалалтай сэтгэх /логик/ сэтгэхүйг устгаж байна. Ийм хичээл үзээд онц сурсан, өөртөө итгэлтэй нөхдүүдтэй ярилцаад нэг үзээрэй мэдлэг нь ямар ч эмх цэгц байхгүй.
Яг л “Түүвэр өгүүлбэрүүд” шигээ хоорондоо авцалдаагүй галзуу хүн шиг баахан юм ярина. Түүвэр өгүүлбэрүүд гэдэг энэ балай юмыг багш нар өөрсдөө хийгээд байдаг юм уу, цаанаасаа өгөөд байдаг юм уу, бүү мэд сурах бичиг дээр нь л лав харагдахгүй байна. Бодвол багш нарын гарын авлага энэ тэр гэж юм байдаг л байлгүй. Байдаг бол тэрийг нь сайхан янзлаад, байдаггүй бол байлгаад чээж бичиг хийх сэдвүүдийг нь бэлдээд өгчихмөөр байна шүү.
Дээрээс нь Монгол хэлнийхээ үгийн утгыг ч мэддэггүй, эргэлзээтэй үгсийн ухагдахууныг нэг мөр болгохыг оронд улам төөрөгдүүлж үймүүлдэг.
Ганц жишээ татъя
Гуравдугаар ангийн сурах бичиг “Үнсгэлжин” сэдэв. Сурах бичигт нь эхлээд гол дүрийнхээ нэрийг Үнсгэлжин гэж Монголоор нэрлээд үйл явдлыг нь биччихсэнээ, асуулт нь болохоор “Синдрелла яасан бэ?” Гээд эхэлнэ.
Сурах бичигтээ шидтэн эмгэн гэж овоо зөв бичсэнээ Багшийн гарын авлага дээрээ “Шидэт саваатай Илбэчин эмгэн”гээд заачихсан. Өнөө багш нь илбэчин эмгэн гээд л яриад байна. Сурагч гайхаад “Багш аа илбэчин биш, шидтэн юм биш үү?” гээд асуувал багш “Гарын авлага”-аа барьж байгаад л загначихна. Ингээд л Монголоороо ойлголцож чадахаа байж эхэлнэ.
Илбэ, Ид шид гэдэг хоёр үг хоёулаа Монгол хэлэнд орж ирсэн гадаад үг. Гэхдээ Нэг нь Илбэ буюу хүний нүд хуурсан үзүүлбэр, Ид шид буюу физикийн хуулинд үл захирагдах далдын хүчээр хийж буй үйлдлийг илэрхийлээд хэвшчихсэн юм аа.
Тэгэхээр Илбэчин гэвэл Циркт үзүүлбэр үзүүлдэг хүнийг, Шидтэн гэвэл үлгэр, кинонд гардаг “Шовгор малгайт”-ыг хэлдэг байх нь. Илбэ-гэдэг үгийг Magic-trick хуурамч шид гээд байгаа юм. тэгэхээр өнөө Үнсгэлжингийн шидэт дагина маань Ид шидтэй дохиур барьсан хууран мэхлэгч болж таарлаа. Тэрийг нь манай хэлнийхэн үгүй мөн нарийн мэдэж ялгаж салгасан байгаа юм шүү. Энэ мэтийн үгийн утгыг буруу хэрэглэсэн, шинжлэх ухааны нэр томъёог хольсон сольсон юм. наад сурах бичгүүдээр чинь хиртэй толгойнд язганах бөөс шиг л арзалзаж байна билээ.
4-р анги. Ёс суртахуунгүй.
Бас л сэдвийн сонголтон дээрээ огт анхаараагүй. Бичиж, уншиж л байвал боллоо. Юу уншиж, ямар ёс суртахуун, хүмүүжил авч байгаа нь огт хамаагүй.
4-р ангийн сурах бичгийн 79-р хуудас. “Намайг сансарт нисэхээр…” гэдэг шүлэг хүүхдэд яг юуг ойлгуулах гээд байгаа юм бол? “Яаж ийгээд од болчихвол хүн бүхэн чамд долигононо” гээд байгаа юм уу даа. Хүүхдүүд сайн ойлгожээ. Монголоор дүүрэн л яаж ийгээд “Од” болчих санаатай залуус… Цааш нь бичих үү, яахав?
“Хуурс ганцдахгүй дээл бөөстүүлдэг. Харь үг ганцдахгүй хэл бузартуулдаг.” Гэж их бичгийн хүн Б. Ринчин гуай захиж билээ. Гэтэл эх хэлний маань сурах бичигт ганц хуурс байтугай, бүдүүн том бөөснүүд язганалдаж байна. Иймд эрхэм сайд таныг үндэстний маань дархлаа болсон Монгол хэлний, ялангуяа бага ангийн хичээлийн хөтөлбөрөө нэг анхаарч, адаглаад сурах бичигнийхээ бөөсийг түүхийг, түүлгэхийг хичээнгүйлэн хүсье.
Дараагийн шат нь Монгол хэлний багш нарын шинжлэх ухааны суурь мэдлэгийг дээшлүүлэх ажилд анхаарал хандуулна гэдэгт иргэж байна. Учир нь тэд маань мунхаг бол бидний хүүхэд мунхаг болно. Хүүхдүүд маань мунхаг болчихвол Монголын ирээдүй харанхуй болно. Сайд таныг бас ч гэж юмны голыг олоод харчихдаг, шинэчлэл сайжруулалтыг зоригтой хийж чадах нэгэн хэмээн итгэж, энэхүү захиаг дайв.
Хүндэтгэн ёсолсон, Найруулагч Г.Бадамрагчаа
