Бидний бэлчээр бидний асуудал байхаа больсон

Хүн төрөлхтөн гол төлөв хүнсний зориулалтаар 15 мянга гаруй жилийн өмнөөс зэрлэг амьтан гаршуулан тэжээж иржээ. Эндээс л төв Азийн нүүдэлчин бидний соёл, сэтгэлгээний түүх эхэлдэг. Нүүдлийн мал аж ахуйг олон мянган жилийн турш хөгжүүлэхдээ Монгол малчин мал сүргийн бүтэц, бэлчээр ашиглах, сэлгэх, байгаль хамгаалах цогц ойлголтыг бий болгосон байдаг. Монголын малыг хоёр зуун сая хүргэх хүсэлтэй Сталины үеэс Монгол мал маллагааны уламжлал бага багаар алдагдаж эхэлжээ. Гэхдээ учиргүй дордчихсон гэсэн үг биш. Социализмын эрин үеийн нэгдэл гээч нь Монгол малчдад дор хаяж мал эмнэлэг, тариа туулга, үржлийн зоо техникч, ашиг шим нэмэгдүүлэх гэх мэтчилэн олон ойлголтыг бүрэн мөсөн таниулсан ачтай бол харин ардчилал малыг малчинд нь хувьчилж өгсөн гавьяатай. Чухам мал хувьд шилжсэн энэ л үйл явцын ачаар Монголын мал түүхэндээ анх удаа 50 сая хүрсэн билээ. Ингээд бэлчээрийн даац хэтрэх нь тэр. Харамсалтай агаад хачирхалтай нь мал тавин сая хүртэл өсөх явцад мал маллагааны уламжлалт арга ухаан бараг мартагдах шахжээ. Үүний үр дүнд бэлчээрийн зүй зохисгүй хэрэглээ гаарсан байна.  Өнөөгийн малчид мотоциклоор малаа хариулж, сүргийн бүтцийн талыг шахуу ямаа эзэгнэж, бэлчээр булаацалдан буун дуу гаргацгаахдаа тулсан тухай ч сонсогддог. 2014 оны улсын мал тооллогын дүнгээс харахад Монгол улс 51,9 сая толгой мал тоолсноос ямаан сүрэг 22 саяд хүрч байгаа нь нийт сүргийн дөч орчим хувийг эзэлж байна. Монгол малчин бүр ямаан сүргийн тоо толгой ихсэх нь байгаль орчинд ихээхэн халтай гэдгийг мэддэг хирнээ эдийн засгийн үр өгөөж, ноолуурын үнээс улбаалан өсгөх сонирхол давамгайлах болсон. Судалгаанаас үзэхэд монгол ямаа жилдээ 600 кг өвс дунджаар идэж байгаа нь 90 орчим мянган төгрөгийн зарлагтай байна гэсэн үг. Харин малчид арьс ширээ зарж борлуулаад нэг ямаанаас 15 мянган төгрөгийн ашиг олдог ажээ. Нэг ямаанаас дунджаар 300 грамм орчим ноолуур авдаг нь зах зээлийн үнэлгээгээр 15-25 мянган төгрөг болно. Энэ үүднээсээ бэлчээр устгагч ямаа маань тийм ч өндөр ашигтай мал биш гэж үзэх хүн ч байдаг.

Хүмүүн гэгч  зэрлэг амьтан гаршуулан тэжээж эхэлсэн нь анхнаасаа л хүнсний зориулалттай байсан. Зөвхөн идэх гэж, элдэв янзын тансаг хэрэгцээг хангах гэж л малыг өсгөдөг. Гэхдээ \”Идэхэд” учир бий. Учиртай \”идэж” сурсан улс үндэстэн хүртэл байх юм. Энд би \”идэх” гэдгийг ерөнхий утгаар ёгтолж хэрэглэж байгаа юм шүү. Монголын малчдад мянгат болох гэсэн зорилго байдгаас биш хоёрын дайтай нэгийг бий болгох гэсэн ойлголт хол хаягдсан. Өнөөх л малын чанар яриад байна гэсэн үг. Малчид мянгат болох гэж л үзэж тарна. Мянгат болчихвол харин асуудал нь ундарна. Бэлчээр нь хүрэлцэхээ больж эхэлнэ. Малын ашиг шим түүхий эдээ ч бүрэн авч чадахгүй байдалд хүрнэ. Эрэлхэг цэрэг Щвейкийн хэлсэнчлэн юм яаж ч муудсан сайжрах тийшээгээ ханддаг гэж, бас ч малчдын сэтгэлгээнд эхнээсээ эерэг ойлголтын үндэс соёолсон гэдгийг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Тэд малаа өсгөхөөс илүүтэйгээр чанарт анхаарах, тоо толгойг нь тогтвортой барих нь чухал гэж үзэж эхэлсэн байна. Ихэнхдээ настайвтар, хал үзэж халуун чулуу долоосон малчид нь иймэрхүү хандлагатай байгаа бол харин залуу малчид хөндийдөө багтааж ядсан их малын хөл дор, баян тансаг харагдах хүслээ дарж дийлдэггүй нь анзаарагдана. Амьдралын үнэнд нэвчиж хэдэн үйлийн цаадтай сэтгэж сурсан хөгшид малын тоо толгойг барих, малын чанарыг дээшлүүлэхэд, малын хөлийн татвар их хэрэгтэй талаар ч ярьж байна билээ. Улс орны эдийн засаг хурцадсан энэ үед татвар ч хэрэгтэй л дээ. Залуус малчид татварыг дарамт гэж үзээд яасан ч өгөхгүй гэж гүрийж мэдэх л юм.

Зах зээл хумигдаж суурин газруудын махны хэрэгцээ буурсан, мах борлуулах хүндрэлтэй болж  мянгатуудын хэтэвч хоосон байгаа талаар хөдөөний малчид хэлж байх юм. Махны хэрэгцээ буурахаар мах нядлагдах нь буурна. Тэр хэрээрээ мал маань дахиад л өснө гэсэн үг. Угаасаа Монгол малчид төл бүрийг бүрэн авах гэж хичээдэг өнө эртний уламжлалтай. Нэгэнт дотоодын зах зээлд бүрэн борлогдож өгөхгүй, борлогдоод ч зах зээлээ давж өссөн малаа  гадаад зах зээлд гаргах асуудал сүүлийн үед их яригдах болсон. Гэхдээ Монголдоо багтаж ядаад байсан мал маань гадаад зах зээлд нэвтрэхэд бас л олон асуудал үүсдэг. Дам ярианаас сонсох нээ өнгөрсөн зун Монголд урд хөршийн томоохон гутлын үйлдвэрийн эзэн айлчилж иржээ. Манайхан ч гутлын үйлдвэрт нь арьс шир нийлүүлэх хүсэлтэй байгаагаа дуулгавал мань эр ихэд сонирхож бүр жилд 10 сая бодын арьс авахад бэлэн гэсэн саналаа ч хэлж. Ингээд л бидний ам таглуулах нь тэр. Манайх яаж ч хичээгээд  жилдээ 10 сая бодын арьс нийлүүлж чадахгүй л дээ. Нөгөө их их гээд гайхуулах, ад үзэх хоёрын завсарт нэр дуурсагдаж байдаг мал маань хятадын нэг үйлдвэрийг ч түүхий эдээр хангах чадваргүй байгаам гэж үү хэмээн гайхмаар. Гэхдээ энэ бол бодит үнэн. Дэлхийн хүн амын өсөлт, байнгын шилжилт хөдөлгөөн, хөгжлийн хурд зэрэг нь бүтээгдэхүүнийг хэт олноор үйлдвэрлэх боломжийг үйлдвэрүүдэд олгож, тэр хэрээрээ түүхий эдийг бэлтгэх шаардлага хөдөө аж ахуйнханд тулгарч байгаа. Гаднын орнууд үйлдвэрийнхээ тэр их хэтийдсэн гэмээр түүхий эдийн шаардлагаа МАА-гаасаа бүрэн хангаж чаддаг нь бас сонирхол татаж байгаа юм. Жишээ нь АНУ жилдээ 35 орчим сая үхэр нядалж махны болон арьс ширний хэрэгцээнд зориулдаг байна. Энэ мэт жишээ олон. Бразил, Энэтхэг хоёр 210 гаран сая үхэртэйгээр дэлхийд тэргүүлдэг. Пээш тэр  их үхрийг чинь хаанаа бэлчээрлүүлдэг байна аа гэмээр санагдаж байгаа биз. Урд хөрш хятад хүртэл 83 сая үхэртэй гэнэ. Энэ тоон дундаас л малыг эрчимжүүлэх нь үр ашигтай юм байна аа хэмээн харагдаад байгаа юм даа. Эрчимжүүлсэн мал аж ахуй нүүдлийнх байж болох юм. Мэдээж  Монголын газар нутгийн онцлог зах зээлийн бүтэц, ургамлын бүрхэвч зэргээс шалтгаалан сонгодог фермерийн аж ахуй хөгжөөд үхрийн тоо олон арван саяд хүрэх боломжгүй. Гэхдээ л чанаржуулж, нэг малын амьдын жин, ашиг шимийг нэмэгдүүлэхэд одоогийн байгаа малын тоог хангалттай хорогдуулж, махны эрэлт нийлүүлэлт ч тэнцвэртэй малчид ч хангалуун амьдрах боломжтой. Хамгийн гол нь бэлчээрийн дарамт багасаж тэр хирээрээ мал, малчин хоёрын сэтгэл тэнийж, УИХ, засгийн газрынхан илүүц зүйлд сонороо чилээлгүй дор бүрээ хуйвалдаанаа сэтгэл амар хийх нөхцөл бүрдэнэ. Бэлчээрээс хоол тэжээлээ хангагч нь угтаа мал биш хүмүүн бид гэдгийг олж харж сурах юм сан.

 Эцэст хэлэх хэдхэн үг