1266 оноос Өгөөдэйн удмын Хайду хаан 30 орчим жилийн туршид Хубилайтай эрс хатуу тэмцэл хийсэн юм. Хайду нь богино хугацаанд хүчирхэгжиж, Ил Тарвагатайгаар төвлөсөн томоохон улсыг байгуулсан байна. Их Монгол улсын эрх ашгийг эрхэмлэсэн олон монгол ноёд Хубилайн эсрэг тэмцэлд Хайдутай очиж нийлжээ. Тухайлбал, Аригбөхийн хүү Юбугур, Мөнхтөмөр, Борогийн хүү Дува болон Цагаадай, Гүюг, Мөнхийн удмын бусад хан хөвүүд Хайдуг дэмжин Хубилайтай хийсэн иргэний дайнд оролцсон байна. Мөн монголын цэргийн нэрт жанжин Наян ч дэмжиж билээ. Омог төгөлдөр Хайду болон бусад олон ноёд Хубилайг хууль бус хаан хэмээн үзэж түүний зарлиг шийдвэрийг огтхон ч хүндэтгэж үзэхгүй байсан нь Хубилайн зүгээс энэхүү иргэний дайныг зогсоох, ах дүүсийн маргаан мэтгэлцээнийг эв зүйгээр зохицуулах талаар аливаа санаачилга гаргах, гаргасан ч хэрэгжих бололцоог үгүйсгэж байжээ.
Хайду бол их монгол улсын нийслэлийг хятадад нүүлгэж Юань угсааны эзэнт гүрэн байгуулахыг эрс эсэргүүцэгч байв. Тэрбээр Мөнх хааны эсрэг Өгөөдэй, Цагаадайн нарынхны хуйвалдаан илэрч дарагдсаны дараа болсон ихгэсгээн цээрлүүлэлтийн үед монголчуудын Зүүн Европод хийсэн дайныг амжилттай удирдалцсан, Полыи, Легницийн тулааны баатар гэдгээрээ үнэлэгдэн, цаазаар авах ялаас мултран, Ил Тарвагатайд нутаг заагдсан түүхтэй. 1266 оны эцэст Ариг Бөхийг ялагдсаны дараа Хайду цэргээ авч Хубилайн эсрэг хөдөлсөн байна. Хубилай хаан Хайдугийн довтолгооноос болгоомжилж түүнтэй тэмцэхэд бэлдэн, хүү Номгоноо Хайдугийн эсрэг гарсан бүх цэргийн жанжинаар томилов. Хубилайн хүү Номгон нь их хааны ширээний өвийг залгамжлагч, монголын эзэнт гүрний хэсгийг захирагчаар томилогдож, өөрийнхөө байнга суух орд харшийг Хар хорум гэж зарлан тунхаглав.
Номгон, Хайду хоёр бие биеэ дарах зорилгоо биелүүлэхийн тулд янз бүрийн дипломат арга мэх хэрэглэв. Тухайлбал, Номгон Хубилай хааны нэрийн өмнөөс Зүчи, Өгөдэй, Цагадайн улсуудад захирангуй утгаар бичиг явуулж, эл бэг дэл бэг бэлэг сэлт өгч өөрөөр хэл бэл, хятадын тал засах уламжлалт бодлогыг баримтлан, өөрийн талд ноёдыг татаж байв. Хайду харин Хубилайг өвөг дээдсийн уламжлалыг эвдэв гэж зэмлэн буруушаах арга хэрэглэж, бусад монгол ноёдыг талдаа татаж байв. Цагадайн болон Алтан Орд улсын хаад ноёд эцэст нь Хубилайтай байгуулсан гэрээнээс няцаж, Хайдугийн талд орсон байна. 1277 онд Хайду болон Алтан Ордны хаан Мөнх Төмөр нарын талд Хубилайн цэргийн ноёд урваж ороод Хар хорумд итгэн суулгасан Номгон, Хантун нарыг олзлов. Хубилай өөрийн хамгийн итгэлтэй тулгуур, үе залгамжлагч Номгоныгоо олзлогдсон тухай сонсмогц бүх хүчээ Хайду, Мөнхтөмөр нарын эсрэг дайчлан явуулжээ. Яг энэ эгзэгтэй үеэр Ляодуны захирагч Наян ноён Хайдугийн талд орсноор Хубилай маш хүнд байдалтай тулгарлаа. Наян олон цэрэгтэй, их нөлөөтэй ноён байсан бөгөөд Хайдугийн талд орсны дараа хоёул зүүн, баруун хоёр замын цэргийг тус тус удирдан давшиж Бээжинд нийлэхээр хэлэлцэн тохирчээ.
Олон тийш хүчээ тарамдуулан явуулсан Хубилай үлдсэн цэргээ захиран Наяатай биечлэн байлдахаар шийдсэн бөгөөд хэрвээ ялагдвал мөхөл сүйрэл эргэлт буцалтгуй ирэх нь тодорхой байлаа. Хубилай юуны түрүүнд Наяагийн цэргийг Хайдугийн гол хүчтэй нийлүүлэхгүйн тулд яаралтай арга хэмжээ авахаас өөр аргагүй болов. Түүхэнд дурьдсанаар, Их хаан Хубилай хуйвалдагсадын талаар мэдээ аваад саруул ухаан, эрэлхэг зоригтой хүний ёсоор: “Тэр муу хоёр тэрслүү хулгайчийг эс цаазалваас, улс орноо үл захиран хаан титмээ эс зүүх болно” гэж айлдсан гэдэг. Тэгээд энэ тухай өөрийн шадар зөвлөхөөс өөр хэнд ч үл мэдэгдэж, маш нууцаар 12 өдөр дайны бэлтгэлээ базаажээ. Ингэхдээ Хубилай хаан Наян, Хайду нарын өөдөөс монгол цэргийг аван хөдөлвөл тэд урваж мэднэ гэж болгоомжилсноос цэргийнхээ цөм хүчийгхятад цэргээр бүрдүүлжээ. Хубилайн эрхшээлд орсон хятадууд тэр үед монголчуудын эсрэг идэвхтэй тэмцэж, тоог нь цөөрүүлэн, хүчийг нь сулруулсны үр дүнд эрхшээлээс нь гарна гэсэн далд бодлогоор монголчуудын эсрэг иргэний дайнд ихэд идэвхитэй оролцдог байжээ.
Түүхэнд дурьдсанаар, Хубилай ойр орчны мужуудаас яаралтай цэрэг дайчлан цуглуулж, 360 мянган морьт цэрэг, 100 мянган явган цэрэг бүрдүүлсэн их армийн хамт аян дайнд мордож, 20 хоногийн дараа нэгэн их талд залран ирэхэд тэнд Наян өөрийн цэргийн хамт байрласанбайв. Тэр нь одоогийн Ляо голын орчим газар ажээ. Хубилай өглөө үүрээр ойртон ирэхэд дайсан этгээд нь ямар ч сэжиг авсангүй. Их хаан бүх зам зөргийг эзлэн авч хяналт тогтоон, түүгээр өнгөрөх явуулын улсыг цөм баривчлан цагдсан тул Наяны цэрэг түүнийг тийнхүү ойртон ирэхийг угтан мэдэж, хориглон хүлээсэнгүй байжээ.
Үүрийн гэгээ хаяарч, их хааныг мөнөөх талын нэгэн товцог толгой дээр гарч ирэхэд Наян ноён өөрт нь хэн ч халдаж довтлохгүй хэмээн итгэж найдан, анир ажиггүй амгалан нойрсож байв. Ерөөс тэрбээр цэргээ хүрээлэн засаж бэлтгээгүй байсан бөгөөд ар өвөр аль ч этгээддээ харуул манаа хараахан тавиагүй байсан нь Хубилайн нууцаар маш хурдан давшсаны ач байжээ. Хубилай 4 заан хөлөглөсөн жуузат цайзан дотроо залрахуйяа түүний хийморь сүлд болсон туг нь өндөрт сагсалзан хийсэж, цэрэг нь гурав гурван түмээр жигдрэн жагсаж нүд ирмэхийн зуур хүрээ болж, байлдааны журамд оров. Морин цэрэг бүрийн хойно жад барьсан нэг нэг явган цэрэг дагажээ. Ийнхүү Хубилайн цэрэг Наяны хүрээг бүслэн авч дайран оров. Тэднийг гэнэт нөмрөн ирэхэд Наян ноён чацар өргөөндөө өөрийн янаг хайртай эхнэртэйгээ цэнгэн жаргаж байсан гэдэг.
Наян болон түүний цэрэг Хубилайн цэрэг хүрээг эргэн тойрон нөмрөн ирснийг гэнэт хараад цөмөөр сандран, зэр зэвсэг рүүгээ мэгдэн гүйсэн ч хоромхон зуур сэхээ авч, мэс саадгаа агсан жирийтэл эгнэн байрлаж, Хубилайн цэргийг эсрэгцэн тулсан байна. Ийнхүү хоёр этгээд хэсэг зуур цэрэг хурээгээ тэгшилж, зэр зэвсгээ агсаж, дайтан тулалдахад бэлэн болов. Энэ үед өнгө өнгийн туг хиур хийсэн, хөгжим бүрээ хангинаж, хахир дуун хадаж байлаа. Хоёр тал хэдүйнээ бэлдэн зэхэв. Хубилайн аян дайны том хэнгэрэг дөнгөж дуугаран завдахад, цэргүүд яах ийхийн чөлөөгүй нум сум, жад сэлэм, мунчиргатайгаа өөд өөдөө сөрөн дайран орохуйд, явган цэрэг мөн зэр зэвсгээ даган орж алалдан байлдав. Чингээд улайрсан хэрцгий тулалдаан эхлэв. Агаар тэнгэрт харвах сум шаагисан бороо асгарах мэт, исгэрэн шуугиж, үхсэн морь цэрэг газраар нэг хөглөрөн хэвтэв гэж түүх шаштирт энэ тулааны тухай өгүүлжээ..
Наян бол загалмай зүүсэн христос шүтлэгтэн бөгөөд христос нар энэхүү тулалдаанд загалмай тэмдгээрээ туг сүлдээ үйлдэн төлөөлүүлсэн байжээ. Өглөөнөөс үд дунд хүртэл үхэн хатан үзэлцэж, эцэст нь их хааны тал дийлсэн байна. Наян ноён болон түүний цэрэг тэсэхийн аргагүй болсноо мэдээд зугтан одсон боловч төдий л нэмэр тус болсонгүй. Наяныг олзлон авахад түүний ноёд болон хүн ард нь их хаанд зэвсгээ барин дагаж оров. Хубилай Наяныг олзлогдсоныг мэдээд, цаазлан хороохыг тушаажээ. Чингээд түүнийг эсгийд ороож чивчиртэл чангалан татсаар амийг нь таслав. Ингэж үхүүлэхийн учир гэвэл, их хааны ураг, удмын хүний цусыг газар дусаахгүй буюу агаар наранд үзүүлэхгүй алдаг эртний заншлыг дагасан хэрэг байв. Энэ тулалдаанд ялагдсан Наяны хүн ард, ноёд түшмэд нар их хаанд захирагдан Юань гүрний харьяат нь болсон агаад тэд одоогоор солонгос, манж, зүүн түркэстан болон манжийн өмнөд хэсэгт оршиж байсан эртний кидан нарын угсааны ляо нарын зэрэг дөрвөн газраас есөн зүйлийн үндэстнээс цугларсан улс байжээ. Хубилай өөрөө биечлэн удирдсан цэргээрээ ийнхүү шийдвэрлэх ялалт байгуулсан авч нөгөө замын цэрэг нь Хайдугийн цэрэгт цохилт өгч чадсангүй, түүнийг тус орны гүн рүү цөмрөн врох явдлыг түр зуур зогсоосон ажээ. Монголын хаан ширээг булаалдсан энэхүү их тулааны бас нөгөө нэг тал нь Хубилайн японыг цэрэглэн эзлэх гэсэн лут том төлөвлөгөөг нь тасалдуулж, тэрбээр өөрийн эрхгүй дотоод самууралд татагдан орсон явдал мөн. Хайду үүнээс хойш үе үе Хубилайн эсрэг их бага довтолгоон хийсээр, Ил Тарвагатайгаар төвлөрсөн монгол албат иргэдийнхээ эзэн хэвээр үлдсэн билээ.
Гэвч Хубилайг дийлэх хамгийн аятай таатай үеэ энэхүү тулаанаар нэгэнт алдсан байжээ. Хэдийгээр Хайдугийн тэмцэл нь нэг талаас харахад хаан ширээг Тулуйн удмынхнаас Өгөөдэйн удмынханд эгүүлэн авах гэсэн тэмцэл байсан ч нөгөө талаар Монгол Улсын хүйс төвийг хэвээр хадгалах гэсэн Аригбөхийн тэмцлийн залгамж холбоо байжээ. Гэхдээ тэр хоёрыг ид байлдаж байхад нь Тулуйнхны хүчийг сулруулах үүднээс идэвхгүй ажиглагч байсан юм. Хайдугийн албатууд бол хожим нэгэн удаа хүчирхэгжин мандсан баруун монгол буюу ойрадуудын өвөг гэж зарим эрдэмтэд үздэгийг дашрамд өгүүлье.
