2026 оны наймдугаар сарын дундуур Оросын цэргийн жанжин, Их ван Дмитрий Донскийн шарилыг Москвагийн Кремль дотор байдаг Архангелийн сүмийн бунхнаас олсон нь Орост томоохон түүхэн үйл явдал болж байна.
Түүх бичлэгт түүнийг тус сүмд оршуулсан гэдгийг тэмдэглэсэн байсан ч яг аль хэсэгт, аль хайрцаганд байгааг нь түүхчид баттай мэддэггүй байжээ.
Сүмийн шалны хавтангууд суулт өгч, цөмөрч доорх бунханууд эвдрэх эрсдэл үүссэн тул 2026 оны долоо-наймдугаар сард яаралтай сэргээн засварлах ажил эхлэх явцад урд хананы доорх тоосгон байгууламжийг буулгахад түүний цагаан чулуун авс (саркофаг) олдсон байна. Антропологийн шинжилгээгээр шарил 100 хувь Их ван Дмитрий Донской мөн болохыг баталжээ.
Дмитрий Донской гэж хэн бэ? Тэрбээр 1380 оны есдүгээр сарын Куликовогийн тулалдаанд Дон мөрний орчимд Монголын эзэнт гүрний Алтан ордны улсын Мамай жанжны удирдсан цэргийг анх удаа ялсан тул түүнд “Донской” (Дон мөрний) хэмээх алдар цолыг өгсөн түүхтэй ажээ. Гэвч тэрбээр 1389 онд 39 насандаа таалал төгсчээ.
2026 оны наймдугаар сарын 20-ны өдөр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин тус сүмд биечлэн очиж, нээлттэй байгаа авс, түүний доторх шарил буюу шашны хэллэгээр “хутагтын шарил” буюу мощи-тай танилцаж, лаа асааж, залбирал үйлдсэн байна. В.Путин энэ үйл явдлыг “Үнэхээр гайхамшигт олдвор” хэмээн сайшааж, Оросын Шинжлэх Ухааны Академи болон Оросын Үнэн алдартны сүмд уг түүхийн өвийг дээд зэргээр хамгаалж, анхны байдалд нь оруулж, сэргээн засварлах үүрэг өгчээ.
Эрдэмтдийн шинжилгээгээр шарил маш сайн хадгалагдсан, зүүн өсгийний яснаас бусад хэсэг нь бүрэн бүтэн байжээ. Түүнийг 180 см орчим өндөр нуруулаг хүн байсан ба 39 насандаа жамаараа таалал төгссөн хэмээх түүхийн сурвалжуудтай яв цав таарсан ажээ.
Одоо өрнөж буй халуун сэдэв нь уг олдворыг Оросын төрийн суртал ухуулгын болон Сүмийн удирдлагууд маш шуурхай ашиглаж эхэлсэн байна. Оросын Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн Патриарх Кирилл Дмитрий Донскийн шарилыг гурван хэсэг болгон тусгай нандигнан хадгалах саванд (реликвари) хийж, Украины фронтын шугамд тулалдаж буй Оросын цэргүүдийн сүнс, зоригийг сэргээхэд ашиглах шийдвэр гаргасан нь дотоодын болон олон улсын хэвлэлүүдээр хүчтэй шүүмжлэл дагуулж, хэлэлцүүлэг өрнүүлээд эхэлсэн явдал ажээ.
Оросын гол хэвлэлүүд үүнийг “Эх орноо хамгаалагч аугаа ялагч өөрөө биднийг угтан гарч ирлээ” хэмээн сурталчилж, өнөөгийн дайныг XIV зууны Монголын Алтан ордны улсын эсрэг хийж байсан тэмцэлтэй адилтган харуулахыг оролдож байгаа ажээ.
Оросын түүх бичлэгт Дмитрий Донскийг “Монгол-Татарын дарлалаас Оросыг чөлөөлөгч, аугаа баатар” гэж үлгэр домог мэт дүрсэлдэг ч түүхэн бодит байдал арай өөр байдаг ажгуу.
Бодит түүхэнд өгүүлснээр 1380 оны есдүгээр сарын 8-ны Куликовогийн тулалдаанд тэрбээр Монголын Алтан ордны улсын албан ёсны хан биш, харин эрх мэдлийг хууль бусаар булаан авсан цэргийн жанжин Мамайн цэргийг ялсан ажээ.
Үүнээс ердөө хоёрхон жилийн дараа буюу 1382 онд Монголын Алтан ордны улсын хууль ёсны хан Тогтомыш Москваг дайлахаар ирэхэд Дмитрий Донской хотоо орхин зугтаж, харин хот сүрхий эсэргүүцэл үзүүлжээ. Тогтомыш хан Москваг бүрэн шатааж, олон зуун иргэдээс нь ял асуужээ. Үүний дараа Донской дахин буулт хийж, Алтан ордны улсад алба гувчуураа үргэлжлүүлэн төлж байсан түүхтэй ажээ. Оросууд монголчуудын хараат байдлаас бүрэн гартал дахин 100 жил шаардагдсан байна.
Энэхүү түүхийн олдвор нь 2026 оны Орос-Украины дайны цаг үетэй давхацсан тул ОХУ-ын төр засаг үүнийг үндэсний үзлийг сэргээх, цэргүүдийн урам зоригийг өргөх улс төрийн томоохон хэрэгсэл болгон ашиглах гэж байна хэмээх шүүмжлэл дагуулаад байгаа юм.
Монголын Алтан ордны улсын дотоод хагарал, удирдагчдын зөрчил тэмцэл болон Куликовогийн тулалдааны цэргийн урлагийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд маш сонирхолтой сэдэв болсоор иржээ.
1360-1380 оны хооронд Монголын Алтан ордны улсад “Их үймээн” (Великая замятня) гэж нэрлэгдсэн хаан ширээний төлөөх цуст тэмцэл 20 орчим жил үргэлжилжээ.
Мамай жанжин тэрбээр Чингис хааны алтан ургийн Боржигин овгийн хүн биш, Хонгирад аймгийн бэглэрбэг жанжин байсан тул “Хан” цол авах хууль ёсны эрхгүй байжээ. Тэрбээр Ижил мөрнөөс өрнө тийш Баруун Алтан ордны улсыг хяналтдаа авч, өөрийн нөлөөний тойрон хүрээлсэн хануудыг мжуудад суулган захирч байжээ. Түүнд Москвагийн вангууд татвар төлөхөөс татгалзаж эхэлсэн нь Куликовогийн тулалдаан болох гол шалтгаан болсон байна.
Тогтомыш хан тэрбээр Чингис хааны ууган хүү Зүчийн угсааны хан байжээ. Тэрбээр Зүүн Алтан ордны улсыг нэгтгээд, Долон наран буюу Доголон Төмөр хааны дэмжлэгтэйгээр Мамайг бутцохиж, Алтан ордны улсыг бүхэлд нь дахин нэгтгэжээ.
Үүнээс үзэхэд, Дмитрий Донской Мамайн эсрэг тулалдсан нь Монголын Алтан ордны улсын хууль ёсны ханы эсрэг биш, харин тухайн үед төрийн эргэлт хийсэн салан тусгаарлагч жанжны эсрэг тулалдсан хэрэг байжээ. Түүхчдийн үзэж буйгаар Тогтомыш ханд Мамай жанжны энэ ялагдал маш том улс төрийн нэр хүнд авчирсан байна.
1380 оны есдүгээр сарын 8-ны Куликовогийн тулалдаанд Дмитрий Донской цэргийн хүчээр дутуу байсан ч газар орны байршил болон гэнэтийн тактикийг маш ухаалаг ашигласан байна. Тэрбээр ар талаа Дон болон Непрядва мөрнөөр хааж, ухрах замгүй байрлалыг сонгож, зүүн, баруун жигүүрээ өтгөн ой мод, намгаар халхалсан тул Монголын морин цэргийн гол давуу тал болох “тал талаас нь бүслэн халих” тактикийг бүрэн хааж өгчээ. Дмитрий Донской Владимир ван болон Дмитрий Боброк жанжнаар удирдуулсан хамгийн шилдэг морин цэргийн нөөцөө Куликово талын зүүн талын өтгөн ойд нууж гэнэтийн отолт хийсэн нь гол тактик нь болжээ.
Мамайн цэргүүд Оросын голын болон зүүн жигүүрийн хамгаалалтыг хүчтэй дайралтаар сэтлэн, тэднийг мөрөн рүү шахаж эхэлжээ. Мамайн цэрэг ялалтандаа эрэмшиж, хамаг хүчээ урагш давшуулж, ар тал нь хамгаалалтгүй болох үед ойд нуугдаж отолт хийж байсан Оросын морин цэргүүд Мамайн цэргийн ар болон хажуу талаас нь гэнэт маш хүчтэй довтолжээ. Энэхүү отолт тулааны хувь заяаг бүрэн эргүүлж, Мамайн цэрэг сандран дутаажээ.
Мамай жанжин Куликовогийн талбараас цөөн цэрэгтэй зугтаж, Крымын Каффа (одоогийн Феодосия) хот руу дутаасан боловч тун удалгүй Тогтомыш ханы цэрэгт гүйцэгдэн бут цохигдож, өөрөө алагдсан түүхтэй ажээ.
Мамай жанжныг устгаснаар Тогтомыш хан Монголын Алтан ордны улсын 20 жилийн хагарлыг эцэслэж, хант улсаа бүрэн нэгтгэж чаджээ. Тэрбээр Москвагийн ван Дмитрий Донскойд элч илгээж, “Миний дайсан Мамайг дарж өгсөнд баярлалаа. Одоо хууль ёсны хандаа ирж алба гувчуураа тушаа” гэхэд Дмитрий Донской татгалзсан тул 1382 онд Тогтомыш хан Москваг бүслэн авч, үнсэн товрог болгоод, оросуудыг дахин 100 жил татвар төлөх хараат байдалд оруулсан дээрх түүхийн тайлбарын учиг энэ ажгуу.
Оросын өнөөгийн суртал ухуулгад энэхүү түүхийн төгсгөлийг зориудаар алгасаж, зөвхөн Куликовогийн тал дахь “гэнэтийн ялалт”-ыг нь онцлон, Украины дайнд оросын цэргүүдийн сүнслэг зэвсэг болгон ашиглахаар оролдож байгаа ажээ.
Д.Уламбаяр
