“Вируст хепатиттай тэмцэх дэлхийн өдөр”-ийг Монгол улс энэ жил найм дахь удаагаа “Илрүүлье, эмчилье” уриан дор тэмдэглэх гэж байна. Тэмдэглэлт өдөртэй холбогдуулан Оном санг үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга Д.Наранбаатартай ярилцлаа.
-“Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөр өдгөө хэр үр дүнтэй үргэлжилж байна вэ. Мөн Дэлхийн хипатитын өдрийн хүрээнд ямар ажил зохион байгуулахаар төлөвлөөд байгаа вэ?
-Бид Дэлхийн хипатитын өдрийг 2014 оноос хойш тав дахь жилдээ тэмдэглэн өнгөрүүлж байна. Жил бүр бид нэлээд амжилттайгаар энэ өдрийг угтан ажиллаж байна. “Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөр бол Монгол Улсын нэр хүндийг өргөсөн, үнэхээр том хөтөлбөр болж чадаж байгаа гэж дүгнэж болно. Тиймээс Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага /ДЭМБ/-аас олон улс даяар тэмдэглэж байгаа Дэлхийн хипатитын өдрийн үйл ажиллагааныхаа гол төвөөр манай улсыг сонгож, ДЭМБ-ын удирдлагууд болон бусад төлөөлөгчид манай улсад айлчилж байна. Дэлхийн хипатитын өдрийн хүрээнд маргааш буюу энэ сарын 27-нд Сүхбаатарын талбай дээр ЭМЯ-наас томоохон үйл ажиллагааг хариуцан зохион байгуулах гэж байгаа. Энэ нь “Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөр олон улсад үнэлэгдэж байгаагийн нэг том тодруун илрэл юм.
-Үр дүнгийн талаар тодорхой жишээ баримт хэлж болох уу?
-Бид хөтөлбөрийн хүрээнд тодорхой амжилтуудад хүрч байна. Чамлахаар чанга атгах хэрэгтэй. Жишээлбэл, элэгний С вирусийн хувьд гэхэд 40 гаруй мянган иргэнийг бүрэн эмчилж эдгээгээд байна. Үүнтэй холбоотойгоор элэгний хатуурал, хорт хавдрын нас баралт 3-4 жилийн дараа гэхэд буурах бүрэн боломжтой.
Энэ цаг үеийг ашиглаад бид хүчтэй дуугарах хэрэгтэй байна
-Анх нэлээд олон тулгамдсан асуудлууд тулгарч байсныг бодвол одоо харьцангуй хөнгөрсөн байх. Нэг үеэ бодвол төр засагтайгаа хамтарч, олон нийтэд итгэл үнэмшил өгч, санаачилсан ажил нь нэлээд ахицтай явж байгааг хүмүүс харж байгаа байх. Одоо чухам та бүхэнд элэгний вирустэй тэмцэхэд ямар тулгамдаж буй асуудал байгаа вэ?
-Бид нарт тулгараад буй хамгийн том асуудал бол элэгний B, Д вирус. 2016 оны гуравдугаар сарын 19-нд бид “Элэг бүтэн Монгол” хэлэлцүүлгийг хийж, төрийн, төрийн бус, мэргэжлийн гээд бүхий л байгууллага холбоодыг урьж оролцуулсны дүнд өнөөдөр хөтөлбөр С вирусийн хувьд амжилттай хэрэгжээд явж байгаа. Үүнтэй адилаар элэгний B, Д вирусийн давхар халдвартай 140 мянган хүний асуудлыг шийдэх хэрэгцээтэй байгаа юм. Энэ бол “Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөрөөс хаягдаад байгаа асуудал. Тиймээс үүнийг төр засгийн төдийгүй дэлхийн анхаарлын төвд оруулж шийдэх цаг үе ирээд байна.
Бид ирэх бямба гараг буюу долдугаар сарын 28-ны 14:00 цагаас ГХЯ-ны Хурлын танхимд “Элэгний B, Д вирусийн эсрэг нэгдэн тэмцье” гэсэн уриан дор нээлттэй хэлэлцүүлэг зохион байгуулна. Энэ хэлэлцүүлэгт оролцож, санал бодлоо бидэнд илэрхийлээрэй гэж хүмүүст хэлмээр байна. Мөн энд олон улсын хэмжээнд явж байгаа судалгаа, энэ чиглэлийн талаарх мэдээллүүдийг авах боломжтой. Мөн энэ үеэр Америкын эрдэмтэн мэдээлэл өгөх, элэгний В, Д вирусийн эмчилгээн дээр ажиллаж байгаа компаниудад хандсан уриалга гаргах гэх мэт үйл ажиллагаанууд болно. Эрүүл мэндийн даатгалаас ямар ажил хийж байгаа болон хийх шаардлагатай зэрэг асуудлыг хөндөж, тодорхой алхмуудад яриад явах биш хийж, хэрэгжүүлээд, бид төртэй хамтраад, шийдээд явах ёстой юм. Тэгэхээр ДЭМБ-ын удирдлагууд ирсэн байгаа энэ цаг үеийг ашиглаад бид энэ үйл ажиллагааг зохион байгуулж байгаа учраас бид хүчтэй дуугарах хэрэгтэй байна.
-В, Д вирусийг эмчлэх боломж одоогоор хэр байгаа юм бэ. Эмийн үнэ ямар байдаг бол. С вирусийн адил бүрэн эдгэрэх боломжгүй гэдэг. Гэхдээ огт найдваргүй зүйл биш биз дээ?
-Гадаад улс оронд жишээ нь энэ эмүүд батлагдаад ирэхээрээ хамгийн багадаа 300 орчим долларын үнэтэй болно. Тэгэхээр гадаадад гараад эмчилгээ хийлгэнэ гэсэн ойлголт байхгүй учир эх орондоо эмчилгээ хийлгэхийн тулд нэн түрүүнд Монгол улсдаа тэр төрлийн эмүүдийг оруулж ирэхээр батлуулах хэрэгтэй. В, Д вирус нь хүний вирусийн дунд хамгийн хүнд хэлбэр учраас үнэхээр гайхалтай эмчилгээг хүлээх хэцүү. Гэхдээ одоо гарч ирж байгаа эмчилгээний үр дүнгүүд сайн байгаа болохоор хэзээ ч итгэл найдвараа алдаж болохгүй.
Бүх аймгийн төв, зарим сумдад элэгний төвийн салбар лабораториудыг байгуулахаар боллоо
-Та бүхэн орон нутгийн иргэдэд хүрч ажиллах тал дээр ямар ажил хийж байна. Хол замын тээвэрлэлтээс болж дээжид асуудал үүсэх, шинжилгээний хариу буруу гарах зэрэг тохиолдлууд гардаг байдлыг хэрхэн шийдвэрлэвэл зохих вэ?
-Орон нутгийн иргэд элэгний В, С вирусээ тоолуулж чадахгүй, дээж тээвэрлэлтээс шалтгаалан алдаа гарсан гэх олон тохиолдлууд үүссэн байгаа. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд Оном сангийн зүгээс сүүлчийн жил гаруй хугацаанд идэвхтэй ажилласны үр дүнд Америк компанийн 50 ширхэг аппаратыг өөрсдийн зардлаар оруулж ирж бүх аймгийн төв болон зарим сумдад элэгний төвийн салбар лабораториудыг хувийн хэвшлийн лабораторитой хамтарч байгуулахаар боллоо. Франц, АНУ-аас дээрх компанийн төлөөлөгчид өнөөдөр хүрэлцэн ирж байна. Тэгэхээр бид хүндээ хүрч, малчны хотонд очиж шинжилгээг нь хийх боломжийг хангаж өгч байгаа юм.
ДЭМБ, эмчилгээ, шинжилгээ, оношлогоо хүнээ дагаж явдаг /blockchain/ технологийг хэрэглэсэн АНУ-ын Рамеди компани, Монголын шилдэг инженерүүдтэй хамтарсан туршилтын шийдлийг бид гаргасан байгаа. Энэ шийдлээ Монголын эрүүл мэндийн салбарт нэвтрүүлэх тал дээр бид шаргуу ажиллана.
-Саяхан та гадаадад амьдарч байгаа Монгол иргэдийн элэгний вирусийг илрүүлэн эмчлэх асуудлыг хөндсөн. Энэ ажил хэзээ эхлэх вэ?
-Энэхүү зорилтот хөтөлбөрийнхөө хүрээнд гадаадад байгаа монголчуудаа илүү хамруулах үүднээс анхны эрт илрүүлэг шинжилгээ, оношлогоо хийх ажлаа 2018 оны наймдугаар сарын 19-нд Лос Анжелест зохион байгуулах гэж байгаа. Биднийг Лос Анжелесын Монголчуудын Холбоо, Сан Франциско дахь Ерөнхий консулын газар дэмжин ажиллаж байна. Хэрэв шинжилгээ, оношлогоогоор вирустэй гарах юм бол эмчилгээнд хамруулах үйл ажиллагааг дахиж зохион байгуулах юм.
-Одоо ямар судалгаан дээр ажиллаж байна. Олон нийтэд хүргэх шинэ соргог мэдээллээсээ хуваалцаач.
-Сая манай н.Ганболор тэргүүтэй судлаачид маань элэгний В, С, Д вирусийн халдварын түргэвчилсэн илрүүлэлт, оношлууруудын дэлхийд хамгийн өргөн цар хүрээтэй хийгдсэн цогц судалгааг хийж дуусгалаа. Гурван сар гаруйн хугацаанд 40 мянган сорил тавилаа. Монголын зах зээлд байгаа 12 тестийг өндөгний цус, венийн цус, цусний сивингийн хамт харьцуулсан судалгааг хийлээ. Ирэх долоо хоногт ЭМЯ-ны дэргэдэх лабораторийн мэргэжлийн салбар зөвлөлд хүлээлгэж өгч, үр дүнг нь гаргасны дараа нийтэд зарлах юм.
-Зарим хүмүүс элэгний вирусийг илрүүллээ гэхэд эмчилж чадаж байгаа эсэхэд эргэлзээтэй байсаар байна. Энэ асуудалд ямар тайлбар хэлэх вэ?
-Ийм байр суурьтай байж болохгүй. Эмчилгээ хийгдэж байгаа. Элэгний С вирус бол бүрэн эмчлэгдээд эдгээд явж байна. Тиймээс тэдгээр хүмүүст хандаж хэлэхэд, битгий гутранги үзэлтэй бай. Дэлхийн шинжлэх ухааны хамгийн том ололтуудыг бид Монголдоо өөр хаа ч байхгүй хямд үнээр оруулаад, даатгалаар төлүүлээд С вирусийн эмчилгээ хийлгэх боломж бүрэн бүрдээд байна. Харин элэгний В, Д вирусийн хувьд дэлхийд гуравдугаар шатны шинэ эмчилгээнүүд нь гараад батлагдах түвшний судалгаа эхлэх гэж байна.
Тийм учраас одоо манайхан гутранги үзлээсээ салаад гэрэл гэгээтэй ирээдүйг харсан тийм зүйлийн төлөө тэмцэх хэрэгтэй. Бид хэчнээн хар бараан мэдээтэй байлаа ч гэсэн нийгмээ эрүүл болгох нь бидний л үүрэг.
-Ярилцсанд баярлалаа.
