“Үхсэн хүний дүрд чи
Үнэндээ ганц удаа сайхан тоглолоо
Нижигнэсэн алга ташилтын дунд Галсаа чи
Нэг их сайхан үхээд гарч ирлээ… уучлаарай шүлгийн чинь би гэдгийг Чи болгоод биччихлээ.
Нээрээ л чи ганц сайхан “үхээд” хариуд нь галзуу “хар”, “улаан” номтой бас пянзтай гарч ирлээ шүү. Чамайг байхгүйд баярлан алга ташиж сэтгэл дотроо сэмхэн симфони эгшиглүүлж асан хүмүүс одоо “Хар”, “Улаан ” хоёр номноос чинь оршуулгын цувааны эмблем мэт айж байгаа гэж бодохоор миний инээд хүрээд байх юм.
Модернист яруу найрагч Б.Галсансүхийн галзуу, солиотой “хар” , “улаан” хоёр цувралыг уншиж дуусав. “Уг нь тэр энэ бузар орчлонд төрөх ёсгүй байсан гэнэ. Төрсөн даруйд нь л хүйн халдвар авч үхэх шахаж. Гэвч үхэж далд орох ёстой байсан муу бузар Галсансүх үхсэнгүй сэхэж” …энэ мөчөөс л түүний ээдрээт модернист амьдар эхэлжээ. Тэр өөрөө ийнхүү бичжээ…
Галсансүх машинтайгаа осолд орж хамт явсан хоёр хүн газар дээрээ нас барсны улмаас шүүхээс хорих ял авч шоронд суусныг монголчууд бүгдээрээ мэднэ. Түүний “Гэнэтийн осол” шүлгэнд
Амьд үлдсэн нь л буруу болсон юм
Алуурчин, адгийн шаар гэж дуудуулах гэж
Хохирогчдын хараал жатга хоёр мөр холгоход
Хажуу бөөрнөөс хогийн онгод базна
Энд үлдсэн нь буруу болсон юм
Эрлэгийн элчээрээ дуудуулах гэж
Мөнгө болоод эд хөрөнгө нэхүүлж
Мөргөж мөлхөж амьдарнам
…хайран чиг хоёр дүүгийн амь нас
Хохирсон учрыг хорвоо заавал таниулна…гэсэн мөрүүдээс гэнэтийн ослын дараа найрагч хэрхэн шаналж амьдарсан нь харагдана.
Угаасаа түүний галзуу “улаан” номыг уншихаар өнгөрсөн 30 жилийн хэвлэл мэдээллийн салбарын эргэн тойронд юу болж өнгөрсөн нь зураг мэт ялгарна. Хамгийн гол нь бузар муу Галсансүхийн ядаргаа зүдэргээт амьдрал, ялж төгс нөгчсөн мэт амьдрал яг л рок хөгжим мэт сонсогдох вий. Гаслан зовлон гангинах шиг…эсвэл ялалтын марш эгшиглэх шиг тийм хачин ном. “Яасан ч хэцүү амьдрал туулав даа, Галсаа минь” гэж бодогдох ч “яасан ч төгс амьдралд ялагдахгүй тэвчин үлдэж чадав даа” гэж бас адын бодол хөврөх.
Хэвлэл мэдээллийн загалмайлсан эцэг гэгдэх Балдорж гэдэг эрхмээс эхлээд Чинбаяр, хархүүгийн Мандахбаяр гээд бас түүнийг хээр аваачиж зодож тамласан нэгэн бөхийн тухай, Намбарын Энхбаярын эхнэр Цолмон “эгчийнх” нь тухай, ТЕГ- ын дарга асан генерал Б.Хурц шоронд хэрхэн орж ирсэн, түүнээс болж камераасаа яаж хөөгдөж гарсан гээд олон зүйлийг уншаад ангайх ном болжээ.
Даанч хүмүүс уншихгүй юм даа. Галсаатай дайралдаад “энэ хүмүүс ер уншаагүй бололтой…” гэхэд “Угаасаа уншихгүй ш дээ. Би бичсэн л бол боллоо” гээд инээвхийлэв. Галсансүх инээвхийлнэ гэдэг чинь их л зөөлрүүлсэн хэллэг шүү. Харваас хэдэр ёдор хачин дүртэй тэр уулзаад ярилцахаар тийм ч хэг ёг гар биш л дээ, уг нь…Би Галсансүхийн фэн. Түүний бүх ном надад бий. Фэн нь болоход өөрөөс нь зөвшөөрөл авах албагүй тул хохь чинь. Шүлгээ унших түүний харизмад бас автах нь бий.
Шүлгүүдэд нь би дуртай. Ялангуяа Р.Чойномд зориулсан :
Цайгаа ууж тамхиа татаж суухдаа
Тагнуул туршуулуудын цалингаа авах хэрэгсэл болох
Тэр их тэвчээр танд байсан гэдэгт итгэнэм … гээд
Халх шүлгийн сайныг хар савхин дээлээр хэмжигч
Хамаг монголыг хагаралдуулагч хэдэн сонины эрхлэгч нар
Таны тухай шүлэг нийтлэхээс
Цаг агаарын мэдээ нийтэлвэл сонин борлогдох нь их…
Цалингаа авсан сурвалжлагч нар нь цы-гуны хийгээд….гэх мөрүүдэд би дуртай. Хага, яга гэсэн урж тасдсан, тарааж шидсэн , илтэд өдөж сөдсөн… өвдүүлж тамласан мэт шүлгүүд нь арай өөр өнгө , арай өөр аястай болсон мэт сэтгэгдэл надад төрөв. Та унш даа…
Хожуулан дээр царцсан нарны туяаг
Хоёулаа зөөж гэртээ оруулья даа
Хайрт минь харанхуй болчихлоо
Холын замд холхиндог хөлхөж явсаар
Хөл ул нь ядарчихсан байна даа
Хүйтэн усанд хөлөө дүрж амарья даа
Хэзээ ч чамаасаа салахгүй гэдэг гэрээг
Хэнтэй ч хамаагүй байгуулья даа
Хайрт минь харанхуй болчихлоо
Хэнд ч чамайгаа өгөхгүй гэсэн хэлцлийг
Хэнтэй ч хамаагүй хиймээр санагдчихлаа
Хайрт минь харанхуй болчихлоо…. гэжээ. Ингээд уянгалж явтал дахиад
Үхсэн хүний дүрд би
Үнэндээ ганц удаа тогломоор байна
Нижгэнэсэн алга ташилтын дунд
Нэг их сайхан үхмээр байна гэсэн
Муухай Галсансүх шорон оронд орж
Муу хүн үхдэггүйн үлгэрээр
Титэм нян цар тахал туссан ч
Талийгаач болсонгүй тарчилж зовсонгүй …гээд үргэлжлэх энэ муу хөгийн Галсансүхийг яах вэ. Р.Чойномын “Тодхараа” шүлгэнд гардаг шиг нэг зүйл найрагчид бас тохиолджээ. Болорцом болсон шөнө Галсансүхийг хуягууд шоронгийн хашаанд шүлгээ унш гэж…
Болор цом болж байсан тэр шөнө
Бүх хоригдлууд оройн тоондоо зогсвой…
Хоригдлуудын тоог авч дуусахын алдад
Хоригдол Галсансүх үлд гэж нэг харуул хэлвэй
Ногдол талхаа ном адил тэвэрсэн би
Нөгөө үгийг сонсоод ганцаар торойн хоцорвой
Шүлэг уншиж өгөөч гэж
Шоронгийн харуулуудаас нэг нь гуйвай
…Арван нэгэн давхрын блюз гэх шүлгийг сонсоод тэд
Адилхан хүн юм болохоор явж амар даа гэвэй…гэж.
Кино ч юм шиг, уран зураг ч юм шиг, жаз хөгжим ч юм шиг шүлэг. Олоон жилийн өмнө “хүмүүсийн дунд далавчаа унжуулан” алхаж явсан тэр ном биш талх тэвэрчихсэн шоронгийн хашаанд “далавчаа унжуулан” шүлэг уншиж тархи оюундаа давхар ял эдлэхийн гаслан нэвт үнэртэх Галсансүхийн галзуу “Хар” ном. Тэр өөрийнхөө амьдралыг тоочсон “улаан” номондоо өөрийгөө бузар муу Галсансүх үхэж далд орохын оронд үхэж ч чадахгүй явсаар байгаагаа наминчилжээ. Гэхдээ Галсаа…чи санасандаа хүрчээ. Үхэж үзсэн байна. Гагцхүү үхэж үзсэн хүн л ийм хоёр номыг тэрлэж чадна гэдэгт би лав эргэлзэхгүй байна. Гаслан, энэлэн шаналан ялалт амтагдах энэ хоёр номыг чинь уншиж дууссаны дараа гуниг биш баяр төрөхийн учир юу юм бол. Галсансүх судлаач гэж байна уу…Заавал үхсэн хойно нь судлах учиртай юм уу. Үхэж гэмээнэ сая хүлээн зөвшөөрөгддөг энэ галзуу нийгэмд бузар муу Галсансүх Монгол улс Хятадад эзлэгдэхэд сая үзэл санаа бүх юмаараа үхэж дуусах нь үнэн байна. Би түүнийг үндэсний үзэлтэн гэж харамнаж битүүхэн хань татаж явдаг.
Галсансүхтэй ямар ууж үзсэн биш, уйлж хамт байж үзсэн биш дээ.
Гэхдээ түүний “Монголын радио хятадаар мэндэлэхэд би үхнэ”, “Хятад хэл минь” саяны Болор цом булаалдсан “Хятад сургууль” шүлгүүд нүүдэлчин энэ ард түмний зүрхний бичээс болдог нь үнэн шүү дээ. Эрин үеэ гэсгээсэн , үндэс угсаагаа сануулсан шидтэй шүлгүүд нүдний гэм болсон энэ цагт
Улаан хошуутай шувуу минь уйлмааргүй л байна даа
Уйтай дуунд чинь би уймраад л байна даа
Нартыг орхисон найз нөхдийг минь сануулаад л байна даа
Нааш ир гээд намайг дуудах шиг л болоод байна даа
Хар өнгөтэй шувуу минь хашхирмааргүй л байна даа
Халширмаар дуунд чинь хамаг бие хямраад л байна даа
Залхуутай энэ амьдралын зар шиг л сонсогдоод л байна даа
Залибарч мөргөөд зугтмаар л байна даа…. ай бузар муу Галсасүх чи сэтгэл сэндийчсэн номоо хэвлүүлчихээд одоо хээв нэг мушилзан тамхиа татаж, цайгаа ууж суугаа тэр их тэвчээр чамд байгаа гэж бодохоор уур хүрч , уушги сагсайгаад үүнийг ээрчин бах ханав аа гэж….
Бузар муу Галсансүхэд шулам Мөнхбаясаагаас хуурай агсан тавьсан минь энэ бөлгөө.
