Ж.Батзандан миний бие 2025 оны Засгийн газрын 74 дүгээр тогтоолоор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.2-р заалт, Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг хэрэгжүүлэх, Ашигт малтмалын тухай хуулийн хэрэгжилтийг хангуулах асуудлаар Стратегийн ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоох, хэлэлцээ хийх, саналын хувилбар боловсруулж Засгийн газарт танилцуулах үүрэг бүхий Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон.
Өнгөрсөн хугацаанд 3 удаа Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудал яригдсан улстөрийн тогтворгүй, ороо бусгаа цаг үед Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайдын үед 4 сар, Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын үед 5 сар ажиллаа.
2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр өнгөрсөн 30 жилийн алдаа завхралын суурийг засах, баялгийн шударга хуваарилалтыг бүрдүүлэхэд Үндсэн хуулийн амин сүнс болсон 6.2 дугаар заалт болох “Монгол Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн нийтийн өмч мөн.
Байгалийн баялгийг ашиглах төрийн бодлого нь урт хугацааны хөгжлийн бодлогод тулгуурлаж, одоо ба ирээдүй үеийн иргэн бүрд эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг нь баталгаажуулах, газрын хэвлийн баялгийн үр өгөөжийг Үндэсний баялгийн санд төвлөрүүлж тэгш, шударга хүртээхэд чиглэнэ.
Иргэн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийнхээ хүрээнд газрын хэвлийн баялгийг ашигласнаар байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн талаар мэдэх эрхтэй.
Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглахдаа байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байх зарчимд нийцүүлэн түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно.” гэсэн заалтыг санаачлан батлуулахын төлөө олон жил хамтдаа тэмцсэн, оролцсон иргэд, иргэний нийгмийн хөдөлгөөн, төрийн бус байгууллага, хууль тогтоогч нартаа баярлалаа.
Олон үг нуршилгүй өнгөрсөн хугацаанд хийж гүйцэтгэсэн ажлаа та бүхэндээ товч тайлагнаж байна.
УИХ-ын 2007 оны 27 дугаар тогтоолоор стратегийн ач холбогдол бүхий 16 ордын жагсаалтыг баталсан. Үүнээс Тавантолгойн чулуун нүүрсний орд, Багануурын хүрэн нүүрсний орд, Эрдэнэтийн овооны зэс молибдений орд, Асгатын мөнгөний орд, Гацууртын алтны ордыг төр эзэмшиж байна.Үлдсэн стратегийн ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж буй 26 хувийн өмчит хуулийн этгээд байна.
УИХ-аас Оюу толгойн орд (Онтрэ) дээр нээлттэй сонсгол зохион байгуулж Засгийн газраас ажлын хэсэг гарч “Рио Тинто” компанитай хэлэлцээ хийж байна, Төмөртэйн овооны цайрын ордын тусгай зөвшөөрлийг хувийн компанидаа шилжүүлэн авсан албан тушаалтнуудыг шалгаж, төрд учруулсан хохирлыг нэхэмжлэхээр болсон.Мөн Шивээ овоогийн нүүрсний орд, Цагаан суваргын зэсийн орд, олборлолтын үйл ажиллагаа эхлээгүй байна. Төмөртэйн төмрийн хүдрийн ордод үйл ажиллагаа эхлэх шатандаа явж байна.
Бороогийн алтны үндсэн орд, Төмөртэйн овооны цайрын ордын нөөц шавхагдаж байна. Бүрэнхааны фосфоритын орд, Мардайн ураны ордыг ашиглах эсэх талаар төрөөс баримтлах бодлого бүрэн гараагүй байна.
Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөс өнгөрсөн хугацаанд улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөц тогтоосон, олборлолтын үйл ажиллагаа явуулж буй Эрдэнэтийн овооны үүсмэл ордыг ашиглаж буй “Эрдмин” ХХК, “Ачит Ихт” ХХК, “Зэс эрдэнийн хувь” ХХК, Нарийнсухайтын чулуун нүүрсний ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч “Монголын Алт (МАК)” ХХК, “Хүрэнтолгой коал майнинг” ХХК, “Саусгоби сэндс” ХХК, “Өсөх зоос” ХХК тэргүүтэй 7 компани, Таван толгойн бүлэг ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж буй “Энержи Ресурс” ХХК, “Хангад-Эксплорэйшн” ХХК, “Таван толгой” ХК зэрэг нийт 13 компанийн төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоох, түүнийг тусгай АМНАТ-өөр орлуулах саналын хувилбарыг боловсруулж Засгийн газрын ажлын хэсэгт танилцуулсан. Саналын хувилбар боловсруулах, санхүүгийн тооцоолол хийхийн тулд төрийн яамд, агентлагийн төлөөлөл оролцсон ажлын хэсгийн хуралдааныг 6 удаа, төрийн байгууллагын албан хаагч, мэргэжилтнүүдтэй нийт 30 гаруй, салбарын эрдэмтэн, судлаачтай 20 орчим, мөн стратегийн ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээд, тэдгээрийн төлөөлөлтэй хэлэлцээ хийх ажлын хүрээнд 20 орчим санал солилцох уулзалтыг зохион байгууллаа. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээд тус бүр дээр саналын хувилбар боловсруулахад шаардлагатай 24 төрлийн баримт, материалыг хувийн хэвшил болон төрийн байгууллагаас нэгтгэн цуглуулах ажлыг зохион байгуулав.Цугласан баримт материалыг шинжээч нарын хамт танилцах, ашигт малтмалын төрөл тус бүрээр уул уурхайн зах зээлийн мэдээ, мэдээлэлд суурилсан судалгаа хийх, хуулийн этгээдийн бүртгэл, лавлагаа, ордын геологийн судалгаа, тусгай зөвшөөрөл олгогдсон байдал, нөөцийн тайлан, орд ашиглах Техник эдийн засгийн үндэслэл, уулын ажлын тайлан мэдээ, мөн санхүү, аудитын тайлан, татварын төрөлжсөн тайланд боловсруулалт хийж дүгнэлт гаргах, өгөөжийн санхүүгийн тооцоолол хийсний үндсэн дээр төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоох, тусгай АМНАТ-өөр орлуулах хувь хэмжээг тооцож, саналын хувилбар боловсруулах ажлыг хийлээ.
Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн саналын хувилбар боловсруулах явцад тогтвортой байдлын гэрээ болон хуулиас давсан журмаар татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлэх, Ашигт малтмалын тухай хуулийг зөрчиж тусгай зөвшөөрөл эзэмших, ТЭЗҮ-гүй олборлолт үйл ажиллагаа явуулах, хувьцаа эзэмшигч харилцан хамаарал бүхий компанитай борлуулалтын болон өндөр дүнтэй ажил үйлчилгээний гэрээ байгуулж зардал өсгөх замаар үнэ шилжилт хийх, байгаль орчинд ноцтой хохирол үзүүлэхүйц үйл ажиллагаа явуулж байгаа зэрэг олон алдаа дутагдал, хууль бус асуудал олон байна. Дийлэнх тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компанийн хувьцаа эзэмшигч болон түүний хамаарал бүхий этгээдүүд нь улстөрд нөлөө бүхий хүмүүс байгаа гэдгийг дурдах нь илүүц бизээ.
Засгийн газрын зүгээс тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нартай хийх хэлэлцээ үргэлжилж байгаа учраас хэлэлцээтэй холбоотой нарийн ширийн зүйлсийг дурдахгүйгээр хэлэлцээ хийснээр ямар үр дүнд хүрэх, Үндэсний баялгийн санд жил бүр хэр хэмжээний орлого төвлөрөх боломжтой талаар хийсэн тооцооллыг танилцуулъя.
Үндсэн хуулийн 6.2 дах заалтыг хэрэгжүүлэхийн тулд өгөөжийн дийлэнх нь ард иргэдэд ногдох учиртай. Гэвч Эрдэнэтийн овооны үүсмэл ордын төрд ногдож буй өгөөж дөнгөж 35%, Нарийнсухайтын чулуун нүүрсний ордын өгөөж 40%, Тавантолгой (Ухаахудаг, Барууннаран) ордын өгөөж дөнгөж 30% орчим байна.Хэрэв төр энэ 3 орд дээр Үндсэн хуулийн 6.2 дугаар заалтыг хэрэгжүүлэх шийдвэр гаргаж чадвал Эрдэнэтийн овооны үүсмэл ордоос 120 тэрбум, Нарийнсухайтын чулуун нүүрсний ордоос 320 тэрбум, Тавантолгойн ордоос 360 орчим, нийлээд Үндэсний баялгийн санд ойролцоогоор 800 тэрбумаас 1 их наяд төгрөгийг жил бүр хуримтлуулах тооцоо гарч байна. Үүн дээр Оюутолгой, Эрдэнэт ТӨҮГ, Эрдэнэс Тавантолгой болон бусад ордоос хуримтлагдах орлогыг нэмбэл жил бүр 2 их наяд төгрөгийг бид ард иргэдийн хуримтлалын санд төвлөрүүлэх боломжтой юм.
Энэхүү нэн чухал зорилтыг хэрэгжүүлэхийн төлөө богино хугцаанд хамтдаа зүтгэсэн төрийн албан хаагчид, мэргэшсэн шинжээч нартаа баярлалаа. Мөн Үндэсний баялгийн сангийн хуримтлалыг нэмэгдүүлэх чухал үйлсийг ойлгож дэмжиж ирсэн ард иргэддээ талархлаа.
Ашигт малтмалын тухай хуулиар стратегийн ордын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээ тогтоох асуудлыг зөвхөн Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр УИХ-аар батлах учиртай.
Иймд ирэх хаврын чуулганаар УИХ, Засгийн газах холбогдох шийдвэрүүдийг баталж баялгийн сангаа баян болгож, ард иргэдийнхээ амьдралыг дэмжсэн чухал шийдвэрийг гаргаж чадна гэж итгэж буйгаа илэрхийлье.
Монголын төр одоо болон ирээдүй хойч үедээ өр биш өв үлдээх болтугай!
Хүндэтгэсэн,
Жалбасүрэнгийн Батзандан
2026.01.07
