Цэрэндарьзав…миний шүтээн.
Яагаад гэдгийг хэлэх үү? Хүн болгоны сэтгэл зүрхнийхээ гүний гүнд нууж явдаг, өөрөө ч бэргэж зугтдаг сөрөг хэв шинжийг өмнөө өрж байгаад, нэг нэгээр нь үүрч авчраад, бидний өмнө нэлийтэл асгаж, нэлмийтэл нүүр өөд шиддэг уран бүтээлч.
Өнгөлөг, мөнгөлөг инээмсэглэлээр өөрийгөө хуурах хэрэггүй гэдгийг бүтээсэн дүрүүдээрээ бүрэн илэрхийлж, “Чи бол энэ, чивэлт чанар чинь энд байна” гэж тултал хашгирдаг.
Бидний бүгдэд нь эл үнэн хашгираан хэрэгтэй байдаг. Сайхан инээмсэглэл, дур булаам харц, хайр татам дүрүүд бүтээсээр байгаад, ард түмнийхээ хайрыг хүртэж, хамгийн нандин шүтээн болох нэг хэрэг. Энэ бол төрөлх өгөгдөл дээрээ тулгуурлан гаргадаг дүрүүд.
Харин өөрийн төрөлх мөн чанараа эвдэж, төмөр мэт хатууг, ял мэт хэцүүг, янгиа мэт үл тасрах үлэмж яхир муухайг илэрхийлнэ гэдэг асар их дотоод хүчтэй хүний л хийж чадах ажил.
Гэрэл дагадаг, гоё сайханд автдаг, шунан дурладаг хүний нийгмийн сүүдрийг нь тэвэрч, зовлонг нь үүрч, хар барааныг нь илэрхийлж, зангирсан хорсол, бэтгэрсэн сэтгэлийг уудлан гаргадаг хүн бол жүжигчин Цэрэндарьзав.
Тэр бүсгүй хүнийхээ хувьд өнгөөр гялбуулаагүй, зүсээр гайхуулаагүй, царайны бядаар цалгиулаагүй, учир нь түүнд тийм дүр олдоогүй. Драмын театрын сайхан хүүхнүүдийн тэмцлийн сүүдэрт өсч өндийн, оногдсон дүрүүдээ 25 жилийн турш тууштай бүтээсээр тайзаа ардаа орхиод гарсан нэгэн. Хоёр сайхан хүүгээ алдаж, хоёр хүүгээ амьдралын эрхээр хүнд өргүүлж, хүний хань байх гэж хүлцэн зүтгэж, нийгмийн нэг хэсэг байх гэж нөмгөн дээлтэй бэтгэрч явсан он жилүүд түүнд бий. Театртаа эргээд оръё гэж хүсэхэд нь манай алдарт жүжигчин эмэгтэй аж ахуйн ажил хийвэл хий гэсэн гэдэг.
Уг нь Цэрэндарьзав гуайн бүтээсэн сөрөг дүрүүд байсан учраас л нөгөө талд нь эерэг дүрүүдээрээ нар мэт гэрэлтсэн гэдгээ ухаараагүй гэхээр бас л сонин хорвоо шүү. Гэсэн ч уран бүтээлээ орхиогүй, 70 гарчихаад хүүтэйгээ хамт цэцэрлэгийн багачууд, асрахын хүүхдүүдэд тоглолт хийж явсан гэхээр ямар элгэмсүү зөөлөн, яасан чиг эеэр эвлэг хүн юм бэ дээ гэж өөрийн эрхгүй бодно. “Буяны нүгэл”-ээс эхлээд “Хүргэн хүү”, “Хадаг”, “Их хааны удам”, “Солиот эх”, хамгийн сүүлд “Хадам ээж”…Францчуудтай хамтарсан “Хадаг” бол 60-аад наадмын шагнал түүсэн кино.
Цэрэндарьзав хэмээх энэ агуу жүжигчин байгаа учраас нулимсны нөгөө талд аз жаргал, зовлонгийн цаана инээмсэглэл байдаг гэдгийг бид өөрсдөө ч мэдэлгүй олж хардаг.
Тэр өөрөө асгарсан нулимс, зангирсан сэтгэл, бэтгэрсэн зүрх, хэмлэсэн уруул, эвдэрсэн элэг юм шиг л…зарим жүжигчид түүний бүтээдэгтэй адил сөрөг дүрүүдэд тоглохоос сэжиглээд зугтдаг юм гэсэн, гэтэл энэ эмэгтэй “Үзэгчид намайг дахиад л үзэн ядах байх даа” гэж уужуухан бодчихоод урагшаа хараад алхдаг.
“Солиот эх”-ийн хадам ээжийн дүр байгаагүй бол Одноог бид олж харахгүй…ийм л юм. Сөрөг дүрийг хашгирч бүтээдэг жүжигчин байдаг, аль чадлаараа муухай хашгираад л байвал болох юм шиг, үгүй дээ, Цэрэндарьзав гуай шиг хашиж бүтээх хэрэгтэй. Өдгөө 81 настай Цэрэндарьзав гуай “Амьдралаа би ард түмэндээ үлдээж байгаа болохоор юунд ч харамсдаггүй” гэж Ганчимэг сэтгүүлчид өгсөн ярилцлагадаа хэлсэн байна билээ.
Тийм ээ, бидний дотор байдаг, үе үе сэрчихээд байдаг чөтгөрлөг, шуламлаг сэтгэл, бас ээж хүнээс л гарч болох агуу их хайр, адармаатай яхир хайр, аймшигтай зууралдсан хайр, асгарч тавирсан хайр, алдаж шархирсан хайр, эмтэрч шимширсэн хайр, ээрч элэгдэж хайр, сүнслэг сүйрэл мэт хайр…энэ хэзээ ч салдаггүй бүх хайруудыг нулимстай нь, зовлонтой нь авчирч зүрхэнд зүүж чадсан эмэгтэй…хүмүүс кино үзээд уйллаа л гэдэг, Цэрэндарьзав гуайг үзээд элэгнийх нь шүүс ялгарч, зүрхнийх нь цус судас нэвт шүүрдэг…түүнийг шимшрэх агшин гэдэг, заримдаа асгарсан нулимснаас илүү адын үнэн байдаг… хамгийн үзэн ядмаар дүрүүдийг бүтээдэг хэрнээ хамгийн ихээр хайр төрүүлэх чадвар олон хүнд байхгүй эээ. Өнгөнд татагдаж, мөнгийг хайрладаг цаг үе, нийгмийг өнчин зүрхний өвдөлтөөрөө эргэн харахад хүргэсэн эмэгтэй.
Тэр бол нулимснаас төрсөн Ардын жүжигчин… туулсан, үүрсэн, гаталж гарсан бүхний чинь төлөө эрхэм танд гүнээ хүндэтгэл илэрхийлье.
Сүүдэрт ургасан цэцэг байсны чинь төлөө, сүүдрээс босч болдог гэдгийг ухааруулсны чинь төлөө баярлалаа.
Өнөөдөр түүнийг бүү ганцаардуулаарай, өргөн олондоо амьдралаа өгсөн юм шүү!
ЭМҮЖИН
